Bhagavadgita 2
Bālabodhinī 2
- Language
- Sanskrit
2.1
he arjuna! kutaḥ hetoḥ idaṃ kaśmalaṃ mohaḥ tvā tvāṃ viṣame saṃgrāme samupasthitaṃ prāptaḥ | kathaṃbhūtaṃ kaśmalam | anāryajuṣṭaṃ āryaiḥ juṣṭaṃ na bhavati tat anāryajuṣṭaṃ āryaiḥ śreṣṭhapuruṣaiḥ juṣṭaṃ sevitaṃ na bhavati | punaḥ kathaṃbhūtaṃ kaśmalam | asvargyaṃ svargāya yogyaṃ na bhavati tat asvargya adharmyam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ kaśmalam | akīrtikaraṃ akīrti karoti tat akīrtikaraṃ ayaśaskaram |
2.2
he pārtha! tvaṃ klaibyaṃ klībasya napuṃsakasya karma klaibyaṃ kātaryaṃ mā
2.3
śrīḥ | he dhṛtarāṣṭra ! madhusūdanaḥ madhuṃ madhunāmānaṃ daityaṃ sūdayatīti madhusūdanaḥ śrīkṛṣṇaḥ taṃ arjunaṃ prati idaṃ vakṣyamāṇaṃ vākyaṃ uvāca uktavān | kathaṃbhūtaṃ tam | kṛpayā dayayā āviṣṭaṃ vyāptam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ tam | aśrupūrṇākulekṣaṇaṃ aśrubhiḥ pūrṇe ākule vyākule īkṣaṇe netre yasya saḥ aśrupūrṇākulekṣaṇaḥ tam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ tam | tathā uktaprakāreṇa viṣīdaṃtaṃ viṣīdatīti viṣīdan tam |
he madhusūdana he madhudaityārisūdana ! ahaṃ saṃkhye saṃgrāme bhīṣmaṃ pitāmahaṃ cetyaparaṃ droṇaṃ guruṃ iṣubhiḥ bāṇaiḥ kathaṃ yotsyāmi kathaṃ yuddhaṃ karomi ? api tu na kariṣyāmi | kathaṃbhūtau bhīṣmadroṇau pūjāhauṃ pūjāyāṃ arhau yogyau staḥ |
2.4
sma gamaḥ na prāpnuhi | etat klaibyaṃ tvayi arjune nopapadyate na yogyaṃ bhavati | he paraṃtapa! parān śatrūn tāpayati saṃtāpaṃ karotīti paraṃtapaḥ tatsaṃbuddhau he paraṃtapa he arjuna! tvaṃ kṣudraṃ kṣudrasya klībasya karma kṣudraṃ tyaktvā vivekena apanīya uttiṣṭha yuddhāya sajjò bhava | kathaṃbhūtaṃ kṣudram | hṛdayadaurbalyaṃ hṛdaye daurbalyaṃ janayati tat hṛdayadaurbalyaṃ hṛdaye manasi daurbalyaṃ bhramaṃ janayati nirmāṇaṃ karoti |
ahaṃ gurūn droṇādīn ahatvā 'paraloke viruddhaḥ guruvadhaḥ asti' taṃ guruvadhaṃ akṛtvā iha asmin loke bhaikṣamapi bhikṣāyāḥ annaṃ bhaikṣaṃ bhoktuṃ bhakṣituṃ śreyaḥ ucitaṃ yogyosmi | ahaṃ gurūn droṇādīn hatvā ihaiva loke rudhirapradigdhān rudhireṇa pradigdhāḥ prakarṣeṇa liptāḥ rudhirapradigdhāḥ tān bhogān rājyabhogān bhuṃjīya abhīyām | hi iti niścayena | kathaṃbhūtān gurūn | mahānubhāvān mahāṃn śreṣṭhāḥ anubhāvāḥ sāmarthyāni yeṣāṃ te mahānu-
2.5
tathāpi evaṃ satyapi asmākaṃ jayaḥ vā parājayaḥ bhavet iti na jñāyate | he kṛṣṇa! etat dvayoḥ jayaparājayayoḥ madhye naḥ asmākaṃ katarat kiṃ nāma garīyaḥ adhikataraṃ bhavati | yadvā vayaṃ etān dhārtarāṣṭrān jayema jeṣyāmaḥ | yadi vā athavā te dhārtarāṣṭrāḥ naḥ asmān jayeyuḥ jeṣyaṃti iti evaṃ vayaṃ na vidmaḥ na jānīmaḥ | kiṃ ca vayaṃ yāneva dhārtarāṣṭrāneva hatvā na jijīviṣāmaḥ jīvituṃ necchāmaḥ | kathaṃbhūtāḥ dhārttarāṣṭrāḥ | pramukhe saṃmukhe avasthitāḥ sthitāḥ |
2.6
bhāvāḥ tān | punaḥ kathaṃbhūtān gurūn | arthakāmān artheṣu dravyeṣu kāmo icchā yeṣāṃ te arthakāmāḥ tān |
he bhagavan ! ahaṃ tvāṃ pṛcchāmi ataḥ hetoḥ me mama yat niścitaṃ śreyaḥ kalyāṇaṃ syāt tat śreyaḥ tvaṃ brūhi | kiṃ ca ahaṃ te tava śiṣyaḥ śāsituṃ śikṣituṃ yogyaḥ śiṣyaḥ asmi | ataḥ hetoḥ tvaṃ māṃ śādhi śikṣaya | kathaṃbhūtaṃ mām | tvāṃ prapannaṃ śaraṇāgatam | kathaṃbhūtaḥ aham | kārpaṇyadoṣopaha-
2.7
he bhagavan ! yat karma madīyaṃ mama ayaṃ madīyaḥ taṃ śokaṃ apanadyāt apanayet tat karma ahaṃ na prapaśyāmi | yadyapi ahaṃ bhūmau pṛthivyāṃ ṛddhaṃ samṛddhaṃ rājyaṃ avāpya prāpya cetyaparaṃ surāṇāṃ devānāṃ ādhipatyamapi aiṃdraṃ padamapi avāpya prāpya mama śokāpanodanopāyaṃ śokasya apanaোদনṃ dūrīkaraṇaṃ śokāpanodanaṃ śokāpanodanasya upāyaḥ śokāpanodanopāyaḥ taṃ na paśyāmi | hi iti niścayena | kathaṃbhūtaṃ śokam | iṃdriyāṇāṃ ucchoṣaṇaṃ ut śoṣayatīti ucchoṣaṇaḥ taṃ ut utkarṣeṇa śoṣayati śuṣkaṃ karoti | kathaṃbhūtaṃ rājyam | asapatnaṃ na vidyate sapatnāḥ śatravaḥ yasmin tat asapatnam |
2.8
tasvabhāvaḥ kārpaṇyaṃ ca doṣaśca kārpaṇyadoṣau kārpaṇyadoṣābhyāṃ upahataḥ svabhāvo yasya saḥ ‘etān hatvā kathaṃ jīviṣyāma iti kārpaṇyam’ doṣaḥ svakulakṣayaḥ tābhyāṃ upahataḥ abhibhūtaḥ svabhāvaḥ śauryādilakṣaṇasvabhāvaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ aham | dharmasaṃmūḍhacetāḥ ‘yuddhaṃ tyaktvā bhikṣāṭanamapi kṣatriyasya dharmo vā adharmaḥ’ ityevaṃrūpe dharme saṃmūḍhaṃ saṃdigdhaṃ cetaḥ aṃtaḥkaraṇaṃ yasya saḥ |
he dhṛtarāṣṭra ! paraṃtapaḥ parān śatrūn tāpayati saṃtāpayatīti
2.9
he bhārata ! hṛṣīkeśaḥ śrīkṛṣṇaḥ prahasanniva prahasatīti prahasan prahasati utkarṣeṇa hasati taṃ arjunaṃ idaṃ vakṣyamāṇaṃ vacaḥ vākyaṃ uvāca uktavān | kathaṃbhūtaṃ tam | ubhayoḥ dvayoḥ senayoḥ madhye madhyabhāge viṣīdaṃtaṃ viṣīdati khedaṃ prāpnuvatīti viṣīdan taṃ viṣīdaṃtam |
2.10
he arjuna ! tvaṃ aśocyān śocituṃ yogyāḥ śocyāḥ na śocyāḥ aśocyāḥ tān śokānarhān baṃdhūn anvaśocyaḥ anulakṣaṇa śocitavān asi | cetyaparaṃ prajñāvādān prajñāvatāṃ vādāḥ prajñāvādāḥ tān prajñāvatāṃ paṃḍitānāṃ
2.11
paraṃtapaḥ arjunaḥ goviṃdaṃ gāṃ vedasvarūpāṃ vāṇīṃ viṃdatīti goviṃdaḥ taṃ evaṃ 'ahaṃ saṃkhye saṃgrāme bhīṣmadroṇau bāṇaiḥ kathaṃ yotsyāmi' iti yuddhāyogyatāṃ yuddhasya ayogyatā yuddhāyogyatā tāṃ uktvā tadanaṃtaraṃ ahaṃ na yotsye iti evaṃ uktvā tūṣṇīṃ babhūva ha | kathaṃ bhūtaṃ goviṃdam | hṛṣīkeśaṃ hṛṣīkāṇāṃ iṃdriyāṇāṃ īśaḥ hṛṣīkeśaḥ tam | kathaṃbhūtaḥ paraṃtapaḥ | guḍākeśaḥ guḍākāyāḥ nidrāyāḥ īśaḥ svāmī guḍākeśaḥ jitanidraḥ |
yathā ahaṃ parameśvaraḥ jātu kadācit ‘ līlāviyahasya līlayā vimraho dehaḥ yasya saḥ līlāviyahaḥ tasya mama āvirbhāve cetyaparaṃ tirobhāvepi ’ nāsaṃ iti na api tu āsam | tathā tvamapi āsīḥ | ime janādhipāḥ janānāṃ adhiprāḥ janādhipāḥ rājānaḥ nāsan iti na api tu āsan | tathā ataḥparaṃ itaḥ upari vayaṃ sarve na bhaviṣyāmaḥ iti na api tu bhaviṣyāmaḥ sthāsyāma eva | janmamaraṇaśūnyatvāt |
2.12
yathā dehinaḥ dehosyāstīti dehī tasya dehinaḥ dehābhimāninaḥ jīvasya asmin dehe sthūladehe kaumāraṃ cetyaparaṃ yauvanaṃ tāruṇyaṃ cetyaparaṃ jarā bhavati | tathā dehanāśe sati dehābhimāninaḥ jīvasya dehāṃtaraprāptiḥ anyaḥ dehaḥ iti dehāṃtaraṃ dehāṃtarasya prāptiḥ dehāṃtaraprāptiḥ bhavati | ataḥ hetoḥ dhīraḥ dhīmān tatra dehanāśotpattyoḥ na muhyati mohaṃ na prāpnoti ātmā mṛtaḥ cetyaparaṃ jātaḥ iti na manyate |
2.13
vādāḥ śabdāḥ bhāṣase tvaṃ paṃḍitaḥ nāsi | paṃḍitāḥ jñāninaḥ gatāsūna gatāḥ asavaḥ prāṇāḥ yeṣāṃ te gatāsavaḥ tān gatāsūn gataprāṇā baṃdhūn | cetyaparaṃ agatāsūn jīvataḥ baṃdhūn nānuśocaṃti |
he kauṃteya he bhārata! mātrāsparśāḥ mātrāṇāṃ iṃdriyavṛttīnāṃ sparśāḥ viṣayasaṃbaṃdhāḥ mātrāsparśāḥ śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ śītaṃ ca uṣṇaṃ ca sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śītoṣṇasukhaduḥkhāni śītoṣṇasukhaduḥkhāni dadati te tathoktāḥ saṃtīti śeṣaḥ |
2.14
he puruṣarṣabha he puruṣaśreṣṭha ! ete mātrāsparśāḥ yaṃ puruṣaṃ na vyathayaṃti na pīḍayaṃti hīti niścayena | saḥ puruṣaḥ amṛtatvāya mokṣāya kalpate yogyo bhavati | kathaṃbhūtaṃ puruṣam | samaduḥkhasukhaṃ same duḥkhasukhe yasya saḥ samaduḥkhasukhaḥ tam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ puruṣam | dhīraṃ dhiyaṃ īratīti dhīraḥ taṃ dhiyaṃ buddhiṃ īrati cidābhāsadvārā dhīsākṣiṇaṃ prerayati |
2.15
asataḥ avidyamānasya śītoṣṇādeḥ bhāvaḥ sattā ātmani na vidyate tathā sataḥ satsvabhāvasya ātmanaḥ abhāvaḥ vināśaḥ na vidyate | evaṃ anayoḥ ubhayoḥ sadasatoḥ aṃtaḥ nirṇayaḥ tattvadarśibhiḥ tattvaṃ vastu darśayaṃti te tattvadarśinaḥ taiḥ dṛṣṭaḥ avalokitaḥ |
2.16
kathaṃbhūtāḥ mātrāsparśāḥ | āgamāpāyinaḥ utpattivināśavaṃtaḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ mātrāsparśāḥ | anityāḥ asthirāḥ tvaṃ tān sukhaduḥkhādipradān iṃdriyāṇāṃ viṣayasaṃbaṃdhān titikṣasva vivekena sahasva | kauṃteya ! bhārata ! iti saṃbodhanadvayena ubhayakulaviśuddhasya tava ajñānaṃ anucitamiti bhāvaḥ |
yena sadrūpeṇa vastunā sarvaṃ saṃpūrṇaṃ idaṃ dṛśyajātaṃ sākṣittvena dehādikaṃ tataṃ vyāptam | he arjuna ! tvaṃ tattu ātmasvarūpaṃ tu avināśi na vidyate vināśo yasya tat avi-
2.17
nityasya sarvadaikarūpasya śarīriṇaḥ śarīraṃ asyāstīti śarīrī tasya śarīriṇaḥ dehābhimāninaḥ jīvasya ime sukhaduḥkhādidharmakāḥ dehāḥ tattvadarśibhiḥ tattvajñaiḥ uktāḥ ātmanaḥ vināśo nāsti sukhaduḥkhādisaṃbaṃdhaḥ naiva tasmāt mohajaṃ śokaṃ tyaktvā yudhyasva dharmaṃ mā tyākṣīḥ | kathaṃbhūtasya śarīriṇaḥ | anāśinaḥ nāśo yasyāstīti nāśī na nāśī anāśī tasya nāśarahitasya | punaḥ kathaṃbhūtasya śarīriṇaḥ | aprameyasya aparicchinnasya | kathaṃbhūtāḥ dehāḥ | aṃtavaṃtaḥ aṃtaḥ nāśaḥ vidyate yeṣāṃ te aṃtavaṃtaḥ |
2.18
yaḥ puruṣaḥ enaṃ ātmānaṃ haṃtāraṃ haṃtīti haṃtā taṃ vetti yaḥ puruṣaḥ enaṃ ātmānaṃ hataṃ mṛtaṃ manyate tau ubhau dehābhimānena enaṃ avikāriṇaṃ ātmānaṃ na vijānītaḥ vivekena na jānītaḥ | ayaṃ ātmā na haṃti na hanyate |
2.19
nāśi viddhi jānīhi | kaścit viṣayaḥ iṃdriyasannikarṣādirūpoṃ heturvā asya sphuraṇarūpasya vastunaḥ vināśaṃ nāśaṃ kartuṃ nārhati na yogyo bhavati | kathaṃbhūtasya asya | avyayasya na vidyate vyayo nāśo yasya tat avyayaṃ tasya avyayasya |
ayaṃ ātmā na jāyate vā athavā na
2.20
he pārtha ! pṛthāyāḥ kuṃteḥ apatyaṃ pumān pārthaḥ tatsaṃbuddhau he pārtha he arjuna ! yaḥ puruṣaḥ enaṃ ātmānaṃ veda jānāti saḥ puruṣaḥ kaṃ haṃti vā kathaṃ haṃti | evaṃbhūtasya ātmanaḥ vadhe sādhanābhāvāt sādhanasya abhāvaḥ sādhanābhāvaḥ tasmāt | tathā svayaṃ prayojako bhūtvā anyena puruṣeṇa kaṃ ghātayati vā kathaṃ ghātayati | kathaṃbhūtaṃ enam | avināśinaṃ nāśarahitam | punaḥ kathaṃbhūtam | nityaṃ vṛddhiśūnyam | punaḥ kathaṃbhūtam | ajaṃ janmamaraṇaśūnyam | punaḥ kathaṃbhūtam | avyayaṃ na vidyate vyayo kṣayaḥ yasya saḥ avyayaḥ taṃ kṣayaśūnyam |
2.21
mriyate paścāt ayaṃ ātmā kadācit kasminnapi kāle na bhūtvā abhūtvā bhūyaḥ punarapi na bhavitā | kasmin sati kṣīyate | śarīre śīryate tat śarīraṃ tasmin śarīre dehe hanyamāne sati hanyate tat hanyamānaṃ tasmin hanyamāne sati | kathaṃbhūtaḥ ayam | ajaḥ jāyate'sau jaḥ na jaḥ ajaḥ janmamaraṇaśūnyaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ ayam | nityaḥ sarvadā ekarūpaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ ayam | śāśvataḥ niraṃtaraḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ ayam | purāṇaḥ purā'pi nava eva na tu pariṇāmataḥ rūpāṃtaraṃ prāptaḥ |
yathā naraḥ janaḥ jīrṇāni vāsāṃsi vastrāṇi vihāya
2.22
śastrāṇi atitīkṣṇāni khaṅgādīni enaṃ ātmānaṃ na chiṃdaṃti dvidhā kartuṃ na śaknuvaṃti | pāvakaḥ agniḥ enaṃ ātmānaṃ na dahati bhasmīkartuṃ na śaknoti | tathā āpaḥ udakāni enaṃ ātmānaṃ na kledayaṃti ārdrīkartuṃ na śaknuvaṃti | cetyaparaṃ mārutaḥ vāyuḥ enaṃ ātmānaṃ na śoṣayati nīrasaṃ kartuṃ na śaknoti |
2.23
ayaṃ ātmā avayavaśūnyatvāt avayavānāṃ karacaraṇādīnāṃ śūnyatvaṃ avayavaśūnyatvaṃ tasmāt acchedyaḥ chedituṃ yogyò na bhavatīti acchedyaḥ asti | cetyaparaṃ ayaṃ ātmā amūrttatvāt adāhyaḥ dahituṃ ayogyaḥ asti | ayaṃ ātmā karacaraṇaśūnyatvāt akledyaḥ kledituṃ dravīkartuṃ ayogyaḥ akledyaḥ asti | kiṃ ca ayaṃ ātmā dravatvābhāvāt dravatvasya abhāvaḥ dravatvābhāvaḥ tasmāt aśoṣyaḥ śoṣituṃ
2.24
tyaktvā aparāṇi anyāni navāni nūtanāni gṛhṇāti | tathā dehī dehaḥ asyāstīti dehī dehābhimānī jīvaḥ jīrṇāni vayasā tapasā vā kṛśāni śarīrāṇi bhīṣmādiśarīrāṇi vihāya tyaktvā navāni nūtanāni anyāni devādiśarīrāṇi saṃyāti samyak garbhavāsādikleśavyatirekeṇa prāpnoti |
he pārtha ! tattvajñaiḥ ayaṃ ātmā avyaktaḥ na vyakto spaṣṭaḥ avyaktaḥ cakṣurādīnāṃ aspaṣṭaḥ cetyaparaṃ aciṃtyaḥ ciṃtituṃ yogyaḥ na bhavatīti aciṃtyaḥ manasopyagocaraḥ | kiṃ ca avikāryaḥ karmeṃdriyāṇāmapi agocaraḥ ucyate kathyate | tasmāt kāraṇāt tvaṃ evaṃ enaṃ ātmānaṃ viditvā jñātvā anu anulakṣeṇa śocituṃ nārhasi na yogyo bhavasi |
2.25
atheti pakṣāṃtare | he mahābāho ! mahāṃ tau śatruvidārakau bāhū hastau yasya saḥ mahābāhuḥ tatsaṃbuddhau | tvaṃ enaṃ ātmānaṃ nityajātaṃ nityaṃ jātaḥ nityajātaḥ taṃ vā athavā nityaṃ mṛtaṃ manyase tathāpi evaṃ satyapi tvaṃ enaṃ ātmānaṃ śocituṃ nārhasi na yogyo bhavasi |
2.26
hi yasmāt kāraṇāt jātasya utpannasya ‘svāraṃbhakakarmakṣaye svāraṃbhakaṃ ca tat karma ca svāraṃbhakakarma svāraṃbhakakarmaṇaḥ kṣayaḥ svāraṃbhakakarmakṣayaḥ tasmin’ mṛtyuḥ dhruvaḥ niścitaḥ asti | cetyaparaṃ mṛtasya dehakṛtena karmaṇā janma dhruvaṃ niścitaṃ asti |
2.27
ayogyaḥ aśoṣyaḥ asti | nityaḥ | chedādiyogyo na bhavati | ataḥ hetoḥ nityaḥ avināśī sarvagataḥ sarveṣu gataḥ sthāṇuḥ sthirasvabhāvaḥ acalaḥ rūpāṃtarāpattiśūnyaḥ sanātanaḥ anādiḥ |
he bhārata he arjuna! avyaktameva pradhānameva ādi utpattisthānaṃ yeṣāṃ tāni avyaktādīni bhūtāni śarīrāṇi saṃti | tathā vyaktamadhyāni vyaktaṃ spaṣṭaṃ madhyaṃ janmamaraṇasthitilakṣaṇaṃ yeṣāṃ tāni śarīrāṇi saṃti | kiṃ ca avyaktanidhanānyeva avyakte pradhāne nidhanaṃ layaḥ yeṣāṃ tāni avyaktanidhanāni bhūtāni śarīrāṇi saṃti | tatra bhūteṣu kā paridevanā kaḥ śokanimitto vilāpaḥ asti ? api tu nāstyeva |
2.28
tasmāt kāraṇāt tvaṃ vidvān avaśyaṃbhāvini arthe janmamaraṇalakṣaṇārthe śocituṃ nārhasi na yogyo bhavasi | kathaṃbhūte arthe | aparihārye parihartuṃ dūrīkartuṃ yogyo na bhavatīti aparihāryaḥ tasmin |
kaścit puruṣaḥ enaṃ ātmānaṃ ‘ śāstrācāryopadeśābhyāṃ śāstraṃ ca ācāryopadeśaśca śāstrācāryopadeśau tābhyāṃ’ āścaryavat paśyati | tathaiva anyaḥ anyapuruṣaḥ enaṃ ātmānaṃ āścaryavat vadati | cetyaparaṃ anyaḥ puruṣaḥ enaṃ ātmānaṃ āścaryavat śṛṇoti | kaścit viparītabhāvanābhibhūtaḥ puruṣaḥ enaṃ ātmānaṃ śrutvāpi na veda |
2.30
tvaṃ svadharmaṃ kṣatriyadharmaṃ avekṣya śāstreṇa avalokya vikaṃpituṃ 'dharmādharmabhrāṃtyā dharmaśca adharmaśca dharmādharmau dharmādharmayoḥ bhrāṃtiḥ tayā' nivarttituṃ nārhasi na yogyo bhavasi | kṣatriyasya dharmyāt dharmarūpāt yuddhāt anyat anyaṃ śreyaḥ kalyāṇaṃ na vidyate | hi iti niścayena |
2.31
kiṃ ca he pārtha ! sukhinaḥ sukhaṃ yeṣāmasti te sukhinaḥ sabhāgvāḥ kṣatriyāḥ rājānaḥ īdṛśaṃ bhīṣmadroṇādivīrapratiyogikaṃ yuddhaṃ labhaṃte prāpnuvaṃti | yadvā ye rājānaḥ īdṛśaṃ evaṃvidhaṃ yuddhaṃ labhaṃte te rājānaḥ sukhinaḥ sabhāgvāḥ syuḥ | kathaṃbhūtaṃ yuddham | yadṛcchayā aprārthitena upapannaṃ prāptam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ yuddham | svargadvāraṃ svargasya dvāram | kathaṃbhūtaṃ svargadvāram | apāvṛtaṃ nirāvaraṇam |
2.32
atheti pakṣāṃtare | tvaṃ vīraḥ imaṃ bhīṣmadroṇādivīrapuruṣapratiyogikaṃ saṃgrāmaṃ yuddhaṃ na kariṣyasi cet tataḥ tarhi tvaṃ svadharmaṃ svasya
2.33
dehī dehābhimānī jīvaḥ nityaṃ niścayena avadhyaḥ vadhituṃ yogyaḥ vadhyaḥ vadhyo na bhavatīti avadhyaḥ asti | tasmāt kāraṇāt tvaṃ vidvān sarvāṇi saṃpūrṇāni bhūtāni jīvān śocituṃ nārhasi na yogyo bhavasi |
he arjuna! bhūtāni devarṣimanuṣyādīni te tava akīrtiṃ ayaṃ arjunaḥ dharmātmā na śūraḥ na evaṃrūpāṃ duṣkīrtiṃ kathayiṣyaṃti kathāprasaṃgena varṇayiṣyaṃti | kathaṃbhūtāṃ akīrtim | avyayāṃ na vidyate vyayo nāśaḥ yasyāḥ sā avyayā tāṃ avyayāṃ dīrghakālām | kiṃ ca saṃbhāvitasya bahuguṇaiḥ yuktasya akīrtiḥ apakīrtiḥ maraṇāt atiricyate adhikā bhavati |
2.34
kiṃ ca mahārathāḥ bhīṣmadroṇaduryodhanādayaḥ tvāṃ raṇāt saṃgrāmāt bhayāt karṇādīnāṃ bhayena uparataṃ parāvṛttaṃ iti evaṃ maṃsyaṃte manyeran | tatastadanaṃtaraṃ apakīrtiśravaṇānaṃtaraṃ tvaṃ duḥkhaṃ avāpsyasi | kiṃ ca yeṣāṃ bhīṣmādīnāṃ tvaṃ prāk pūrvaṃ bahumataḥ bahumānyaḥ abhūḥ jātaḥ teṣāṃ bhīṣmādīnāṃ tvaṃ tādṛśo bhūtvā lāgha vaṃ laghutāṃ yāsyasi prāpsyasi |
2.35
cetyaparaṃ he arjuna! tava ahitāḥ na hitāḥ ahitāḥ duryodhanādayaḥ śatravaḥ bahūn anekaprakārān avācyavādān vaktuṃ yogyāḥ vācyāḥ na vācyāḥ avācyāḥ anirvacanīyāḥ avācyāśca te vādāḥ śabdāśca avācyavādāḥ tān avācyavā-
2.36
dharmaḥ svadharmaḥ taṃ kṣātradharmaṃ cetyaparaṃ kīrtiṃ hitvā tyaktvā pāpaṃ avāpsyasi | kathaṃbhūtaṃ saṃgrāmam | dharmyaṃ dharmarūpaṃ prāpsyasi |
he kauṃteya ! tvaṃ saṃgrāme hataḥ san mṛtaḥ san svargaṃ prāpsyasi athavā yuddhe śatrūn jitvā mahīṃ pṛthivīṃ bhokṣyase tasmāt ubhayapakṣayorapi lābhāt kṛtaniścayaḥ san kṛtaḥ niścayo yena saḥ yuddhāya yuddhaṃ kartuṃ uttiṣṭha |
2.37
tvaṃ sukhaduḥkhe sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca sukhaduḥkhe same samāne kṛtvā cetyaparaṃ lābhālābhau lābhaśca alābhaśca lābhālābhau samau samānau kṛtvā cetyaparaṃ jayājayau jayaḥ parājayaḥ ca ajayaḥ jayājayau samau kṛtvā yuddhāya. yuddhaṃ kartuṃ yujyasva yukto bhava | tatastadanaṃtaraṃ sukhābhilāṣatyāgānaṃtaraṃ evaṃ svadharmabuddhyā yudhyamānaḥ san pāpaṃ nāvāpsyasi na prāpsyasi |
2.38
he pārtha he arjuna! mayā te tubhyaṃ sāṃkhye ātmatattve prakāśamāne eṣā buddhiḥ abhihitā kathitā | aṃtaḥkaraṇaśuddhidvārā ātmatattvaprakāśārthaṃ yoge karmayoge tvaṃ imāṃ buddhiṃ śṛṇu | yayā buddhyā yuktaḥ san parameśvarārpitakarmayogena śuddhāṃtaḥkaraṇaḥ san karmabaṃdhaṃ karmaṇaḥ baṃdhaḥ karmabaṃdhaḥ taṃ
2.39
dān ṣaṃḍhatilādirūpaśabdān vadiṣyaṃti | kathaṃbhūtāḥ ahitāḥ | tava sāmarthyaṃ stutiyogyaparākramaṃ niṃdaṃtaḥ niṃdaṃti te niṃdaṃtaḥ tatastasmāt niṃdāśravaṇāpekṣayā duḥkhataraṃ atiśayena duḥkhaṃ iti duḥkhataraṃ kiṃ nu |
iha niṣkāmakarmayoge abhikramanāśaḥ abhikramasya prāraṃbhasya nāśaḥ abhikramanāśaḥ niṣphalatvaṃ nāsti | pratyavāyaḥ vaiguṇyaṃ na vidyate īśvaroddeśeneti bhāvaḥ | kiṃ ca asya prasiddhasya dharmasya niṣkāmakarmayogasya svalpamapi āraṃbhamātramapi mahataḥ apārāt bhayāt saṃsārabhayāt trāyate bhagavatprasādasaṃpādanena anuṣṭhātāraṃ rakṣati |
2.40
he kurunaṃdana ! iha īśvarārādhanalakṣaṇe karmayoge vyavasāyātmikā 'parameśvarabhaktyaiva dhruvaṃ tariṣyāmi' iti niścayātmikā ekā ekaniṣṭhā buddhiḥ bhavati | avyavasāyināṃ bahirmukhānāṃ kāmināṃ buddhayaḥ kāmānāṃ ānaṃtyāt anaṃtāḥ na vidyate aṃto yāsāṃ tāḥ anaṃtāḥ cetyaparaṃ karmaphalaguṇaphalādibhedāt bahuśākhāḥ bahvaḥ śākhāḥ yāsāṃ tāḥ | bhavaṃti iti śeṣaḥ |
2.41
he pārtha ! avipaścitaḥ jñānaśūnyāḥ mūḍhā ityarthaḥ | yāṃ prasiddhāṃ imāṃ adhyayanavidhyupāttatvena adhyayanavidhinā prāptajñānena prasiddhāṃ vācaṃ svargādiphalaśrutiṃ vadaṃti | kathaṃbhūtāḥ avipaścitaḥ | vedavādaratāḥ vede vādāḥ arthavādāḥ vedavādāḥ vedavādeṣu ratāḥ 'akṣayyaṃ ha vai cāturmāsyayājinaḥ sukṛtaṃ bhavati ' iti ratāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | avipaścitaḥ ataḥparaṃ anyat īśvaratattvaṃ prāpyaṃ nāsti iti
2.42
karmarūpaṃ baṃdhaṃ prahāsyasi tyakṣyasi |
punaḥ kathaṃbhūtāḥ avipaścitaḥ | kāmātmānaḥ ata eva svargapaṃrāḥ kāmeṣu manoratheṣu ātmā cittaṃ yeṣāṃ te kāmātmānaḥ kāmākulacittāḥ ataḥ hetoḥ svargaparāḥ svarga eva paraḥ puruṣārtho yeṣāṃ te | kathaṃbhūtāṃ vācam | janmakarmaphalapradāṃ janma ca karmāṇi ca janmakarmāṇi janmakarmaṇāṃ phalāni janmakarmaphalāni janmakarmaphalāni pradadātīti janmakarmaphalapradā tām | punaḥ kathaṃbhūtāṃ vācam | bhogaiśvaryagatiṃprati bhogaḥ viṣayabhogaḥ ca aiśvarya saṃpattiḥ bhogaiśvarye bhogaiśvaryayoḥ gatiḥ prāptiḥ bhogaiśvaryagatiḥ tāṃprati kriyāviśeṣabahulāṃ kriyāyāḥ karmaṇaḥ viśeṣāḥ atiśayāḥ kriyāviśeṣāḥ kriyāviśeṣāḥ bahulāḥ yasyāṃ sā kriyāviśeṣabahulā tām |
2.43
tayā puṣpitayā vācā apahṛtacetasāṃ apahṛtaṃ ākṛṣṭaṃ ceto aṃtaḥkaraṇaṃ yeṣāṃ te apahṛtacetasaḥ teṣāṃ puṃsāṃ iti śeṣaḥ | vyavasāyātmikā 'parameśvarabhaktyaiva dhruvaṃ tariṣyāmi iti niścayātmikā' buddhiḥ samādhau samā buddhiḥ dhīyate yasminniti samādhiḥ tasmin parameśvaraikāgye na vidhīyate notpadyate | kathaṃbhūtānāṃ puṃsām | bhogaiśvaryaprasaktānāṃ bhogaḥ viṣayaḥ ca aiśvarya saṃpattiḥ bhogaiśvarye bhogaiśvaryayoḥ
2.44
evarvādinaḥ vadaṃti te vādinaḥ vādaśīlāḥ | kathaṃbhūtāṃ vācam | puṣpitāṃ puṣpāṇi saṃjātāni yasyāṃ sā puṣpitā tāṃ viṣalatāvat āpātaramaṇīyām |
he arjuna ! traiguṇyaviṣayāḥ traiguṇyāḥ sakāmāḥ viṣayāḥ yeṣāṃ te tathoktāḥ vedāḥ viṣa - yāṇāṃ karmaphalasaṃbaṃdhapratipādakāḥ saṃti | tvaṃ tu nistraiguṇyaḥ niṣkāmaḥ bhava | tatropāyamāha tatra niṣkāme upāyaṃ ahaṃ vadāmi | nirdvaṃdvaḥ nirgatāni dvaṃdvāni sukhaduḥkhaśītoṣṇādīni yasya saḥ bhava | kiṃ ca nityasattvasthaḥ nityaṃ ca tat sattvaṃ śuddhasattvaṃ ca nityasattvaṃ nityasattve tiṣṭhatīti tathoktaḥ | kiṃ ca niryogakṣemaḥ yogaḥ aprāptasvīkāraḥ ca kṣemaṃ prāptapālanaṃ yogakṣemau nirgatau yogakṣemau yasya saḥ tathoktaḥ | kiṃ ca ātmavān ātmā vidyate yasya saḥ ātmavān apramattaḥ bhava |
2.45
he pārtha ! udapāne udaṃ udakaṃ pīyate yasminniti udapānaṃ tasmin udapāne vāpīkūpataḍāgādisvalpodake yāvān snānapānādiḥ arthaḥ prayojanaṃ bhavati tāvān snānapānādiḥ sarvaḥ arthopi sarvataḥ sarvasmin saṃplutodake saṃplutaṃ pūrṇa udakaṃ yasmin saḥ saṃplutodakaḥ tasmin mahāhrade yathā bhavati | evaṃprakāreṇa yāvān tattatkarmaphalarūpaḥ arthaḥ kāryaṃ sarveṣu saṃpūrṇeṣu vedeṣu bhavati tāvān sarvopi arthaḥ kārye vijānataḥ viśeṣeṇa ātmatattvaṃ jānātīti vijānan tasya vyavasāyātmikābuddhiyuktasya brāhmaṇasya brahmaniṣṭhasya bhavatyeva bhavati iti śeṣaḥ |
2.46
prasaktāḥ bhogaiśvaryaprasaktāḥ teṣām |
he arjuna ! te tava śuddhāṃtaḥkaraṇasya tattvajñā-
2.47
he dhanaṃjaya ! tvaṃ yogasthaḥ san yoge parameśvaraikaparatāyāṃ tiṣṭhatīti yogasthaḥ san saṃgaṃ phalābhilāṣaṃ kartṛtvābhiniveśaṃ tyaktvā karmāṇi kuru | saṃgatyāge saṃgasya tyāgaḥ saṃgatyāgaḥ tasmin upāyaṃ ahaṃ vadāmi | kiṃ kṛtvā | siddhayasiddhayoḥ siddhiñca lābhaḥ asiddhiñca alābhaḥ siddhayasiddhī tayoḥ samo bhūtvā kevalaṃ īśvarārpaṇenaiva karma kuru | sadbhiḥ samatvameva yogaḥ ucyate |
2.48
he dhanaṃjaya ! buddhiyogāt buddhyā vyavasāyātmikayā yogaḥ karmayogaḥ buddhiyogaḥ tasmāt tena karma kāmyaṃ karma dūreṇa avaraṃ atyaṃtaṃ apakṛṣṭam | hi yasmāt tvaṃ buddhau jñāne śaraṇaṃ āśrayaṃ karmayogaṃ anviccha anutiṣṭha | yadvā buddhau śaraṇaṃ trātāraṃ īśvaraṃ anviccha āśraya | kṛpaṇāḥ dīnāḥ narāḥ phalahetavaḥ phaleṣu heturyeṣāṃ te phalahetavaḥ sakāmāḥ saṃti |
2.49
nārthinaḥ karmaṇyeva aṃtaḥkaraṇaśodhake adhikāraḥ mayā idaṃ karttavyaṃ iti bodhaḥ astu | kadācana kasyāṃcit avasthāyāṃ phaleṣu karmaphaleṣu baṃdhahetuṣu adhikāraḥ kāmaḥ māstu | tvaṃ karmaphalahetuḥ karmaṇaḥ phalaṃ karmaphalaṃ karmaphale hetuḥkāraṇaṃ yasya saḥ mā bhūḥ | ata eva karmaphalaṃ baṃdhakaṃ bhaviṣyati iti bhayāt akarmaṇi karmākaraṇe te tava saṃgaḥ niṣṭhā māstu |
he pārtha ! buddhiyuktaḥ bu-
2.50
karmeti | manīṣiṇaḥ manasaḥ aṃtaḥkaraṇasya īṣiṇaḥ niyāmakāḥ jñāninaḥ karmajaṃ karmaṇaḥ jātaṃ phalaṃ kāmyakarmaphalaṃ tyaktvā anāmayaṃ sarvopadravarahitaṃ padaṃ viṣṇoḥ padaṃ mokṣākhyaṃ gacchaṃti | hi niścayena | kathaṃbhūtāḥ manīṣiṇaḥ | buddhiyuktāḥ buddhyā niścayātmikayā yuktāḥ| punaḥ kathaṃbhūtāḥ manīṣiṇaḥ| janmabaṃdhavinirmuktāḥ janmarūpaścāsau baṃdhaśca janmabaṃdhaḥ janmabaṃdhena vinirmuktāḥ |
2.51
yadeti | he pārtha! yadā parameśvarārādhane kriyamāṇe sati tatprasādena te tava buddhiḥ niścayātmikā mohakalilaṃ moha eva dehādiṣu ātmabuddhireva kalilaṃ gahanaṃ mohakalilaṃ dehābhimānalakṣaṇaṃ mohamayaṃ gahanaṃ durgaṃ vyatitariṣyati viśeṣeṇa tariṣyati tadā tasmin kāle tvaṃ śrutasya karmaphalasya arthasya nirvedaṃ vairāgyaṃ gaṃtāsi prāpsyasi | kathaṃbhūtasya śrutasya | śrotavyasya śrotuṃ yogyaṃ
2.52
ddhyā yuktaḥ buddhiyuktaḥ yogayuktaḥ iha janmani ubhe dve sukṛtaduṣkṛte sukṛtaṃ svargādiprāpakaṃ ca duṣkṛtaṃ nirayaprāpakaṃ sukṛtaduṣkṛte jahāti parameśvaraprasādena tyajati | tasmāt tvaṃ yogāya samatvabuddhiyogāya yujyasva ghaṭasva yukto bhava| yogaḥ samatvabuddhiyogaḥ karmasu kauśalaṃ kuśalasya kalyāṇasya bhāvaḥ kauśalaṃ baṃdhakānāṃ īśvarārādhanena mokṣaparyavasāyitvam |
śrutīti | yadā kāle te tava buddhiḥ niścayātmikā samādhau cittaṃ samādhīyate yasminniti samādhiḥ tasmin samādhau parameśvare niścalā viṣayāṃtaraiḥ anākṛṣṭā ata eva acalā na calā acalā abhyāsapaṭutvena īśvare sthirā satī sthāsyati tadā kāle tvaṃ yogaṃ yogaphalaṃ tattvajñānaṃ avāpsyasi prāpsyasi | kathaṃbhūtā buddhiḥ | śrutivipratipannā śrutibhiḥ nānālaukikavaidikārthaśravaṇaiḥ vipratipannā itaḥ pūrvaṃ vikṣiptā |
2.53
sthitaprajñasyeti | he keśava ! svābhāvike samādhau sthitaprajñasya sthitā niścalā prajñā ahaṃ brahmāsmīti buddhiḥ yasya saḥ sthitaprajñaḥ tasya bhāṣā bhāṣyate anayā sā bhāṣā lakṣaṇaṃ kā asti ? | tasya sthitaprajñasya samādhiḥ kaḥ asti ? | sthitadhīḥ sthitā niścalā dhīryasya saḥ kiṃ prabhāṣeta kiṃ bhāṣaṇaṃ kuryāt ? | kimāsīta kiṃ āsanaṃ kuryāt ? | kiṃ vrajeta kiṃ vrajanaṃ kuryāt ? | kena lakṣaṇena sthitaprajñaḥ ucyate ? |
2.54
śrotavyaṃ tasya |
he pārtha ! yaḥ kaścit puruṣaḥ yadā kāle sarvān samagrān kāmān manorathān prajahāti prakarṣeṇa tyajati | kathaṃbhūtān kāmān | manogatān
2.55
duḥkheṣviti | kiṃ ca saḥ muniḥ mananaśīlaḥ muniḥ sthitadhīḥ sthitā brahmāsmīti niścayātmikā dhīḥ buddhiḥ yasya saḥ sthitadhīḥ sthitaprajñaḥ ucyate | sa kaḥ | yaḥ duḥkheṣvapi anekaduḥkheṣvapi anudvignamanāḥ anudvignaṃ akṣubhitaṃ mano yasya saḥ | punaḥ sa kaḥ | sukheṣu anekasukheṣu vigataspṛhaḥ vigatā gatā spṛhā icchā yasya saḥ | punaḥ sa kaḥ | vītarāgabhayakrodhaḥ rāgaḥ prītiśca bhayaṃ ca krodhaḥ rāgabhayakrodhāḥ vītāḥ nirgatāḥ rāgabhayakrodhāḥ yasmāt saḥ vītarāgabhayakrodhaḥ |
2.56
kathaṃ prabhāṣate asyottaram | yaḥ munisarvatra putramitrādiṣu anabhisnehaḥ san snehaśūnyaḥ san tattatprārabdhakarmaparidrāpitaṃ śubhāśubhaṃ śubhaṃ ca aśubhaṃ ca śubhāśubhe śubhāśubhayoḥ samahāraḥ śubhāśubhaṃ śubhaṃ anukūlaṃ prāpya nābhinaṃdati na praśaṃsati aśubhaṃ pratikūlaṃ prāpya na dveṣṭi na niṃdati | tasya muneḥ prajñā paramātmatattvaviṣayā pratiṣṭhitā phalaparyavasāyinī asti saḥ sthitaprajñaḥ |
2.57
manasi aṃtaḥkaraṇe gatāḥ prāptāḥ manogatāḥ tān | kiṃ ca ātmanyeva svasminneva paramānaṃdarūpe ātmanā svayameva tuṣṭaḥ san ātmārāmaḥ san yadā kṣudraviṣayābhilāṣān tyajati tadā tena lakṣaṇena muniḥ sthitaprajñaḥ ucyate |
2.58
viṣayā iti | nirāhārasya iṃdriyaiḥ viṣayāṇāṃ āharaṇaṃ grahaṇaṃ āhāraḥ nirgataḥ āhāro yasya saḥ nirāhāraḥ tasya nirāhārasya iṃdriyaiḥ viṣayagrahaṇaṃ akurvataḥ dehinaḥ deho 'syāstīti dehī tasya dehābhimāninaḥ ajñasya viṣayāḥ śabdādiviṣayāḥ vinivartaṃte parāvṛttāḥ bhavaṃti | kiṃ tu rasavarjaṃ viṣayatṛṣṇā na nivarttate | kiṃ tu asya sthitaprajñasya rasopi viṣayābhilāṣopi paraṃ paramātmānaṃ dṛṣṭvā nivarttate naśyati |
2.59
he kauṃteya ! vipaścitaḥ vivekinaḥ puruṣasya iṃdriyāṇi manaḥ prasabhaṃ balātkāreṇa haraṃti | kathaṃbhūtāni iṃdriyāṇi | pramāthīni prakarṣeṇa mathanaśīlāni pramāthīni | kathaṃbhūtasya puruṣasya | yatataḥ yatatīti yatan tasya mokṣe prayatamānasya |
2.60
yadeti | kiṃ ca yadā yasmin kāle ayaṃ yogī iṃdriyārthebhyaḥ iṃdriyāṇāṃ arthāḥ iṃdriyārthāḥ tebhyaḥ śabdādiviṣayebhyaḥ sakāśāt iṃdriyāṇi saṃharate saṃharati | yathā kūrmaḥ aṃgāni karacaraṇādīni sarvaśaḥ svabhāvenaiva ākarṣati tadvat tasya muneḥ prajñā buddhiḥ pratiṣṭhitā pratiṣṭhā saṃjātā yasyāḥ sā tathoktā asti |
yuktaḥ yogī
2.61
dhyāyata iti | guṇabuddhyā viṣayān dhyāyata: dhyāyatīti dhyāyan tasya puṃsaḥ puruṣasya teṣu viṣayeṣu saṃgaḥ āsaktiḥ upajāyate bhavati | saṃgāt āsaktyā kāmaḥ viṣayeṣu adhikatṛṣṇā saṃjāyate utpannā bhavati | kāmāt viṣayāṇāṃ alābhāt krodhaḥ jvalanātmā abhijāyate bhavati |
2.62
krodhāditi | kiṃ ca krodhāt saṃmohaḥ kāryākāryavivekābhāvaḥ bhavati | saṃmohāt kāryākāryavivekābhāvāt smṛtivibhramaḥ smṛteḥ śāstrācāryopadiṣṭārthānusaṃdhānasya vibhramaḥ vibhraṃśaḥ bhavati | smṛtibhraṃśāt śāstrācāryopadiṣṭārthānusaṃdhānanāśāt buddhināśaḥ buddheḥ cetanāyāḥ nāśaḥ bhavati | buddhināśāccetanābhraṃśāt praṇaśyati mṛtatulyo bhavati |
2.63
sarvāṇi jñānakarmasādhanabhūtāni tāni iṃdriyāṇi saṃyamya matparaḥ san ahameva sarvātmā vāsudeva eva paro śreṣṭhaḥ yasya saḥ matparaḥ āsīta | yasya muneḥ vaśe vaśavartīni iṃdriyāṇi saṃti | hi iti niścayena | tasya muneḥ prajñā buddhiḥ pratiṣṭhitā asti |
rāgeti | sthitaprajñatvaṃ kathaṃ bhavati | muniḥ rāgadveṣaviyuktaiḥ rāgaḥ prītiḥ ca dveṣaḥ darpaḥ rāgadveṣau rāgadveṣābhyāṃ viyuktāni rahitāni rāgadveṣaviyuktāni taiḥ iṃdriyaiḥ viṣayān śrotrā-
2.64
prasādeti | prasāde sati svasthrāṃtaḥkaraṇe sati asya muneḥ sarvaduḥkhānāṃ sarvāṇi ca tāni duḥkhāni ca sarvaduḥkhāni teṣāṃ sarvaduḥkhānāṃ ajñānavilasitānāṃ hāniḥ nāśaḥ upajāyate bhavati | hi yasmāt kāraṇāt prasannacetasaḥ prasannaṃ ceto yasya saḥ prasannacetāḥ tasya muneḥ āśu śīghraṃ buddhiḥ brahmātmaikyākārā pari samaṃtādbhāge avatiṣṭhate sthirā bhavati |
2.65
nāstīti | ayuktasya avaśīkṛtendriyasya buddhiḥ śāstrācāryopadeśābhyāṃ ātmaviṣayā buddhiḥ nāsti notpadyate | cetyaparaṃ ayuktasya ajitendriyasya bhāvanā dhyānaṃ nāsti notpadyate | kiṃ ca abhāvayataḥ ātmadhyānaṃ akurvataḥ śāṃtiḥ ātmani cittoparatiḥ nāsti | aśāṃtasya ātmaparāṅmukhasya sukhaṃ mokṣānaṃdaḥ kutaḥ ? |
2.66
dbhiḥ śabdādīn caran san caratīti caran upabhuṃjānaḥ san prasādaṃ śāṃtiṃ adhigacchati prāpnoti | kathaṃbhūtaḥ muniḥ | vidheyātmā vidheyaḥ vaśavarttī ātmā mano yasya saḥ | kathaṃbhūtaiḥ iṃdriyaiḥ | ātmavaśyaiḥ ātmanaḥ manasaḥ vaśyāni ātmavaśyāni taiḥ |
iṃdriyāṇāmiti | caratāṃ caraṃti svairaṃ viṣayeṣu caraṃti tāni caraṃti teṣāṃ caratāṃ avaśīkṛtānāṃ iṃdriyāṇāṃ madhye yat ekaṃ iṃdriyaṃ manaḥ
2.67
tasmāditi | he mahābāho! he sarvaśatrunivāraṇa ! tasmāt kāraṇāt yasya sādhakasya sarvaśaḥ sarvāṇi iṃdriyāṇi iṃdriyārthebhyaḥ iṃdriyāṇāṃ arthāḥ iṃdriyārthāḥ tebhyaḥ śabdādiviṣayebhyaḥ nigṛhītāni vaśavartīni saṃti tasya siddhasya sādhakasya ca prajñā buddhiḥ pratiṣṭhitā asti |
2.68
yā niśeti | yā vedāṃtavākyajanitasākṣātkārarūpā ahaṃ brahmāsmīti buddhiḥ sarvabhūtānāṃ sarvāṇi ca tāni bhūtāni ca sarvabhūtāni teṣāṃ ajñānināṃ niśā niśeva niśā asti tasyāṃ brahmavidyālakṣaṇāyāṃ sarvabhūtaniśāyāṃ saṃyamī jiteṃdriyaḥ sthitaprajñaḥ jāgarti ajñānanidrāyāḥ prabuddhaḥ san sāvadhāno vartate yasyāṃ viṣayaniṣṭhāyāṃ bhūtāni jāgrati pratibuddhyaṃte sā viṣayaniṣṭhā paśyataḥ paśyatīti paśyan tasya ātmatattvaṃ paśyataḥ muneḥ sthitaprajñasya niśā rātriḥ asti tasyāṃ darśanādivyāpāraḥ tasya nāsti |
2.69
aṃtaḥkaraṇaṃ anulakṣīkṛtya vidhīyate preryate tat manoyuktaṃ ekaṃ iṃdriyaṃ asya sādhakasya prajñāṃ ātmaviṣayāṃ buddhiṃ harati ekamapi iṃdriyaṃ prajñāṃ harati kimuta sarvāṇi haraṃti iti vaktavyam ? | atra dṛṣṭāṃtaḥ | yathā pramattasya karṇadhārasya nāvaṃ naukāṃ vāyuḥ aṃbhasi samudre sarvataḥ pariśramayati tadvat |
2.70
vihāyeti | yaḥ prārabdhabhogī pumān puruṣaḥ sarvān prāptān kāmān viṣayān vihāya tyaktvā aprāpteṣu nispṛhaḥ san nirgatā spṛhā icchā yasya saḥ nispṛhaḥ san carati prārabdhavaśena bhogān bhuṃkte saḥ pumān śāṃtiṃ kaivalyaṃ adhigacchati prāpnoti | kathaṃbhūtaḥ pumān | nirahaṃkāraḥ nirgataḥ gataḥ ahaṃkāro yasya saḥ aha̍kāraśūnyaḥ ata eva nirmamaḥ kaupīnācchādanādau mamatāśūnyaḥ |
2.71
āpūryamāṇamiti | yadvat yathāprakāreṇa āpaḥ vṛṣṭyādiprabhavāṇi udakāni āpūryamāṇaṃ sarvābhiḥ nadībhiḥ āpūryamāṇaṃ samudraṃ praviśaṃti | kathaṃbhūtaṃ samudram | acalapratiṣṭhaṃ acalā pratiṣṭhā yasya saḥ acalapratiṣṭhaḥ taṃ anatikrāṃtamaryādaṃ tadvat tathāprakāreṇa sarve saṃpūrṇāḥ kāmāḥ viṣayāḥ yaṃ aṃtardṛṣṭiṃ muniṃ bhogaiḥ avikriyamāṇameva prārabdhakarmabhiḥ ākṣiptāḥ saṃtaḥ praviśaṃti saḥ muniḥ śāṃtiṃ kaivalyaṃ prāpnoti | kāmakāmī tu kāmeṣu viṣayeṣu kāmo abhilāṣaḥ yasyāstīti kāmakāmī viṣayābhilāṣī śāṃtiṃ kaivalyaṃ na prāpnoti | kathaṃbhūtaṃ munim | acalapratiṣṭhaṃ acalā pratiṣṭhā sthitiḥ yasya saḥ acalapratiṣṭhaḥ tam |
2.72
iti śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu0 sāṃkhyayogo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit