Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 5

Bālabodhinī 5

Language
Sanskrit

5.1

saṃnyāsamiti | he kṛṣṇa ! he sadānaṃdamūrtte ! tvaṃ karmaṇāṃ nityanaimittikānāṃ saṃnyāsaṃ tyāgaṃ śaṃsasi kathayasi | cetyaparaṃ punaḥ karmatyāgakathanānaṃtaraṃ yogaṃ yuddhākhyaṃ svadharmaṃ śaṃsasi kathayasi | ubhayoḥ viruddhayoḥ dolāyitāṃtaḥkaraṇāya me mahyaṃ etayoḥ tyāgakarmaṇoḥ madhye yat tyāgākarmātmakaṃ śreyaḥ kalyāṇakārakaṃ praśasyataraṃ karma vā tyāgaṃ manyase tat kalyāṇaṃ suniścitaṃ sutarāṃ atyaṃtaṃ niścitaṃ tava mataṃ suniścitaṃ brūhi kathaya |
saṃnyāsa iti | ubhau dvau niḥśreyasakarau nitarāṃ sākṣāt śīghraṃ samīpaṃ śreyaḥ mokṣasaṃpādanaṃ kurvataḥ tau niḥśreyasakarau āstām | ubhau kau | saṃnyāsaḥ sarvakarmaṇāṃ yathāśāstreṇa parityāgaḥ jñānapradhānaḥ cetyaparaṃ karmayogaḥ phalābhisaṃdhirāhityena īśvarārpaṇaṃ nityanaimittikānuṣṭhānaṃ tayostu saṃnyāsakarmayogayostu madhye karmasaṃnyāsāt karmaṇāṃ saṃnyāsaḥ karmasaṃnyāsaḥ tasmāt karmasaṃnyāsāt jñānapradhānasādhanaśravaṇādirahitāt patanahetubhūtāt karmayogaḥ svadharmācaraṇaṃ viśiṣyate īśvarārpaṇa-
iti śrībālabodhinyāṃ śrīmadbhagavadgītāṭīkāyāṃ paṃcamo'dhyāyaḥ |

5.2

śrīḥ | jñānakarmopadeśena saṃśayāviṣṭamānasam | codayāmāsa yaḥ prītyā sa kṛṣṇaḥ śaraṇaṃ mama |
jñeya iti | saḥ karmayogī nityasaṃnyāsī nityaṃ sādhāraṇatayā phalatyāgena saṃnyāsīva saṃnyāsī nityasaṃnyāsī jñeyaḥ jñātuṃ yogyaḥ jñeyaḥ asti | yaḥ karmayogī iṣṭaprāptau na dveṣṭi kasyāpi dveṣaṃ na kurute iṣṭaviyoge na kāṃkṣati kimapyarthajātaṃ necchati | he mahābāho ! he paravidyādānasamartha ! saḥ karmayogī sukhaṃ anāyāsena baṃdhāt karmajanyasaṃsārabaṃdhanāt pramucyate prakarṣeṇa mukto bhavati | hi iti niścayena | kathaṃbhūtaḥ saḥ | nirdvaṃdvaḥ nirgatāni gatāni dvaṃdvāni sukhaduḥkhādīni yadvā śītoṣṇādīni yadvā snehamohādīni yasmātsaḥ |

5.3

sāṃkhyayogāviti | bālāḥ śāstrahṛdayaṃ anabhijñāḥ ajñāninaḥ sāṃkhyayogau sāṃkhyaṃ ātmānātmavivekajaṃ tattvajñānaṃ ca yogaḥ karmānuṣṭhānaṃ sāṃkhyayogau pṛthak bhinnaphalau pravadaṃti prakarṣeṇa kathayaṃti jñānaphalaṃ mokṣaḥ karmaphalaṃ janmabaṃdhaḥ iti jalpaṃti | tathā paṃḍitāḥ śāstrahṛdayajñāḥ na pravadaṃti | kiṃ tu tadvrahmāhaṃ iti jñātvā sarvabaṃdhaiḥ pramucyaṃte yajñādīnāṃ karaṇena aṃtaḥkaraṇaśuddhidvārā jñānaṃ jñānadvārā mokṣaphalaṃ pravadaṃti | pumān ubhayoḥ jñānakarmaṇoḥ madhye ekamapi jñānamapi athavā karmāpi samyak yathāśāstraṃ āsthitaḥ san āśritaḥ san ekameva phalaṃ mokṣaṃ viṃdate prāpnoti | athavā ubhayoḥ phalaṃ mokṣaṃ viṃdate prāpnoti |

5.4

buddhyā anuṣṭhānena īśvaraprasāditajñānapradhānasaṃnyāsaprāptidvārā śravaṇādibhiḥ muktihetutvāt viśiṣṭo bhavati |

5.5

saṃnyāsastviti | he mahābāho ! ayogataḥ na yogaḥ ayogaḥ ayogāditi ayogataḥ aṃtaḥkaraṇaśodhakakarmānuṣṭhānaṃ vinā saṃnyāsastu sarvakarmatyāgastu haṭhena kṛtaḥ san duḥkhaṃ āptuṃ prāptuṃ bhavati | aśuddhāṃtaḥkaraṇena jñānaniṣṭhāyāḥ asaṃbhāvāt | muniḥ mananaśīlaḥ muniḥ yogayuktaḥ san yogena īśvarārpaṇakarmayogena yuktaḥ yogayuktaḥ brahma satyajñānādilakṣaṇaṃ ātmānaṃ na cireṇa śīghraṃ adhigacchati sākṣātkaroti |

5.6

yatsāṃkhyairiti | sāṃkhyaiḥ jñānaniṣṭhaiḥ saṃnyāsibhiḥ aihikakarmānuṣṭhānaśūnyatvepi prāgbhavīyakarmabhireva saṃskṛtāṃtaḥkaraṇaiḥ yat prasiddhaṃ sthānaṃ tiṣṭhati yasmin iti sthānaṃ mokṣākhyaṃ prāpyate tat yogaiḥ yogāḥ bhagavadarpaṇabuddhyā phalābhisaṃdhirāhityena kṛtāni karmāṇi yeṣāṃ saṃti te yogāḥ taiḥ yogairapi yogibhirapi mokṣākhyasthānaṃ gamyate prāpyate | yaḥ puruṣaḥ sāṃkhyaṃ jñānayogaṃ cetyaparaṃ yogaṃ svadharmānuṣṭhānaṃ ekaṃ ekaphalaṃ paśyati | saḥ puruṣaḥ samyak yathāśāstraṃ paśyati | taduktam‘yānyatonpāni janmāni teṣu nūnaṃ kṛtaṃ bhavet | yatkṛtaṃ puruṣeṇeha nānyathā brahmaṇi sthitiḥ’ || ataḥ mumukṣuṇā aṃtaḥkaraṇaśuddhaye prathamaṃ karmayogaḥ anuṣṭheyaḥ |
yogayukta iti | yogayuktaḥ yogena karmānuṣṭhānena yuktaḥ samāhitaḥ yogayuktaḥ yatiḥ svadharmaṃ kurvan sannapi

5.7

naiva kiṃciditi | tattvavit tattvaṃ vāstava rūpaṃ vetti jānātīti tattvavit yuktaḥ ādau karmayogena yuktaḥ paścāt aṃtaḥkaraṇaśuddhidvārā tattvavidbhūtvā iti manyeta | itīti kim | ahaṃ kiṃcit kimapi naiva karomi kiṃ kurvan cakṣuriṃdriyeṇa paśyan paśyatīti paśyan śrotreṃdriyeṇa śṛṇvan śṛṇotīti śṛṇvan tvagiṃdriyeṇa spṛśan spṛśatīti spṛśan ghrāṇeṃdriyeṇa jighran jighrati avaghrāṇaṃ karotīti jighran rasaneṃdriyeṇa aśnan aśnāti bhakṣayatīti aśnan caraṇeṃdriyeṇa gacchan gacchatīti gacchan buddhiguṇena svapan svapati nidrāṃ karotīti svapan prāṇavāyunā śvasan śvasatīti śvasan |

5.8

karotīti kurvan anutiṣṭhan san na lipyate saṃsargaṃ na prāpnoti | kathaṃbhūtaḥ yogayuktaḥ | viśuddhātmā viśuddhaḥ māyāmalarahitaḥ ātmā cittaṃ yasya saḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ yogayuktaḥ | vijitātmā viśeṣeṇa jitaḥ vaśīkṛtaḥ ātmā manaḥ yena saḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ jiteṃdriyaḥ | jitāni iṃdriyāṇi jñānakarmasādhanāni yena saḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ saḥ | sarvabhūtātmabhūtātmā sarvāṇi ca tāni bhūtāni ca sarvabhūtāni sarvabhūtānāṃ ātmabhūtaḥ ātmā svarūpaṃ yasya saḥ |
vāgiṃdriyeṇa pralapan pralapatīti pāyūpasthaguṇena visṛjan visṛjati tyāgaṃ karotīti hasteṃdriyeṇa gṛhṇan gṛhṇātīti kūrmākhyaprāṇena unmiṣan unmiṣati unmīlanaṃ karotīti nimiṣan nimiṣati nimīlanaṃ karotīti sarvān iṃdriyavyāpārān kurvan san iṃdriyāṇi

5.9

brahmaṇīti | yaḥ prārabdhapuṇyopacayavān niṣkāmaḥ karmāṇi varṇāśramakarmāṇi brahmaṇi parameśvare ādhāya samarpya saṃgaṃ phalābhilāṣaṃ tyaktvā karoti īśvaroddeśena karoti saḥ madarthaṃ karma kartā pāpena ātmasākṣātkārapratibaṃdhakena karmaṇā na lipyate na lipto bhavati | yathā aṃbhasi vidyamānamapi padmapatraṃ padmasya kamalasya patraṃ dalaṃ aṃbhasā udakena na lipyate |

5.10

kāyeneti | yoginaḥ kecitpuṇyārabdhaprāptadehāḥ kāyena snānādinā cetyaparaṃ manasā dhyānādinā cetyaparaṃ buddhyā ātmānātmatattvaniścayātmikayā kevalaiḥ saṃkalpābhiniveśasahitaiḥ iṃdriyaiḥ saṃgaṃ karttṛtvābhiniveśaṃ phalā''saṃgaṃ tyaktvā ātmaśuddhaye ātmanaḥ ajñānakāryakarttṛtvādinā kaluṣitasya manasaḥ śuddhiḥ ātmaśuddhiḥ tasyai kevalaṃ karma kurvaṃti |

5.11

karmendriyāṇi jñāneṃdriyāṇi ca iṃdriyārtheṣu svasvaviṣayeṣu varttaṃte pravarttaṃte iti evaṃprakāreṇa dhārayan dhārayatīti dhārayan sākṣitvena ātmānaṃ nirvyāpāraṃ buddhyā niścitya ‘kiṃcidapi ahaṃ na karomi’ iti manyate saḥ pāpaiḥ na lipyate |
yukta iti | yuktaḥ samāhitamanāḥ karma karmābhiniveśaṃ cetyaparaṃ phalaṃ athavā karmaphalaṃ tyaktvā karmāṇi kurvan san naiṣṭhikīṃ niṣṭhārūpāṃ śāṃtiṃ

5.12

sarvakarmāṇīti | vaśī vaśaḥ iṃdriyanigrahaḥ asyāstīti vaśī svarūpasākṣātkāreṇa jitacittaḥ sarvakarmāṇi nityanaimittikakāmyaniṣiddhāni caturvidhāni karmāṇi manasā saha vāsanāsahitāni karmāṇi saṃnyasya vidhinā parityajya pure nagaravat ahambhāvaśūnye dehe sukhaṃ yathāsyāttathā āste avatiṣṭhate | ataḥ hetoḥ tasya dehasya ādhyāsikasaṃbaṃdhena dehī dehosyāstīti dehī etādṛśaḥ bhikṣuḥ paramahaṃsaḥ naiva kurvan 'ahaṃ naiva karomi' iti ātmadṛṣṭyā ātmānaṃ manyate na kārayan na kārayati sākṣitvena varttate | kathaṃbhūte pure | navadvāre nava dvārāṇi yasya tat navadvāraṃ tasmin netre nāsike karṇau mukhaṃ iti sapta śirogatāni adhobhāge dve pāyūpastharūpe evaṃ nava dvārāṇi |

5.13

mokṣākhyāṃ śāṃtiṃ āpnoti prāpnoti | ayuktasya anarthaṃ darśayati | ayuktaḥ bahirmukhaḥ vikṣiptacittaḥ kāmakāreṇa 'akṣayyaṃ ha vai cāturmāsyayājinaḥ sukṛtaṃ bhavati' - iti pralobhena athavā kāmaṃ manorathaṃ kārayatīti kāmakāraḥ tena arthavādavākyasamūhena phale saktaḥ san āsaktaḥ san nibaddhyate nitarāṃ punaḥ punaḥ svargamṛtyujanmaprāptipāśena baddhyate |
na kartṛtvamiti | prabhuḥ īśvaraḥ lokasya prāṇisamūhasya kartṛtvaṃ kartṛbhāvaṃ karmāṇi iṣṭakarmāṇi na sṛjati notpādayati karmaphalasaṃyogamapi karmaṇaḥ phalaṃ karmaphalaṃ karmaphalasya saṃyogaḥ karmaphalasaṃyogaḥ taṃ na sṛjati notpādayati | kiṃ tu svabhāvastu prācīnasaṃskārastu pravarttate kartṛ-

5.14

nādatta iti | vibhuḥ vividhaṃ bhavati yasmāditi vibhuḥ paramātmā pratyagrūpaḥ kasyacit jīvasya pāpaṃ cetyaparaṃ sukṛtaṃ puṇyaṃ naivādatte naiva gṛhṇāti ajñānena anyathā jñānena jñānaṃ ‘ahaṃ pratyagbrahma’ iti vivekajñānaṃ āvṛtaṃ ācchāditam | jaṃtavaḥ jananaśīlāḥ jaṃtavaḥ avidyāvṛtāṃtaḥkaraṇāḥ prāṇinaḥ tena svātmānaṃ vismṛtya ahaṃ karomīti vṛthābhimānena muhyaṃti mohaṃ prāpnuvaṃti |

5.15

jñāneneti | yeṣāṃ śravaṇamananādisādhanasaṃpannānāṃ bhagavadanugṛhītānāṃ mumukṣūṇāṃ jñānena ātmasākṣātkāradyotakena jñānena ātmanaḥ svarūpaviṣayasya tat āvaraṇavikṣepaśaktimat ajñānaṃ avidyāmāyādiśabdavācyaṃ nāśitaṃ bādhitaṃ pratyagbhāvaṃ nītaṃ teṣāṃ jñānināṃ tat prasiddhaṃ jñānaṃ ādityavat sūrya iva paraṃ brahma prakāśayati tadrūpeṇa bhavati | yathā ādityaḥ maṃḍalaṃ prakāśayan san jagat prakāśayati tathā teṣāṃ paramahaṃsānāṃ jñānaṃ vākyārthajñānavatīṃ buddhiṃ svarūpeṇa prakāśayat sat trailokyamapi parabrahmarūpeṇa darśayati |

5.16

tvādirūpeṇa pravarttanaṃ karoti | yasya puruṣasya vivekajñānaṃ asti sopi īśvarāt bhinno na bhavati |
tadbuddhaya iti | te jñāninaḥ apunarāvṛttiṃ punarāvṛttirahitāṃ janmamaraṇaśūnyāṃ

5.17

vidyāvinayasaṃpanna iti | brāhmaṇe sattvaguṇātmake sarvottame tathā śvapāke śunaḥ śvānān pacatīti śvapākaḥ tasmin śvapāke cāṃḍāle karmataḥ vaiṣamye cetyaparaṃ gavi dhenau tathā hastini gaje tathā śuni śvāne jātitaḥ vaiṣamye ye puruṣāḥ samadarśinaḥ samaṃ brahma draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ te' samadarśinaḥ saṃti te paṃḍitāḥ śāstratātparyabuddhimaṃtaḥ jñeyāḥ | kathaṃbhūte brāhmaṇe | vidyāvinayasaṃpanne vidyā vedatātparyajñānaṃ ca vinayaḥ garvarāhityaṃ vidyāvinayau vidyāvinayābhyāṃ saṃpannaḥ āḍhyaḥ vidyāvinayasaṃpannaḥ tasmin | yathā gaṃgodake taḍāge surāyāṃ mūtre pratibiṃvitasya sūryasya na guṇadoṣasaṃbaṃdhaḥ tathā brāhmaṇopi cidābhāsadvārā pratibiṃbitasya sarvatra samadṛṣṭyaiva rāgadveṣarāhityena jīvanmuktiṃ anubhavati |

5.18

svarūpāvasthāṃ gacchaṃti prāpnuvaṃti | kathaṃbhūtāḥ te | tadbuddhayaḥ tasminneva jñānarūpe brahmaṇyeva buddhiḥ brahmaiveti niścayātmikā yeṣāṃ te tadbuddhayaḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ te | tadātmānaḥ tasminneva ātmā saṃkalpavikalparahitaṃ manaḥ yeṣāṃ te tadātmānaḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ te | tanniṣṭhāḥ tasmin jñānarūpe brahmaṇyeva niṣṭhā cittavṛttiḥ yeṣāṃ te | punaḥ kathaṃbhūtāḥ te | tatparāyaṇāḥ tadeva paraṃ śreṣṭhaṃ ayanaṃ ālaṃbanaṃ yeṣāṃ te tatparāyaṇāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ te | jñānanirdhūtakalmaṣāḥ jñānena svarūpasākṣātkāreṇa nirdhūtaṃ nāśitaṃ kalmaṣaṃ puṇyapāpātmakaṃ karma yeṣāṃ te jñānanirdhūtakalmaṣāḥ |
ihaiveti | ihaiva jīvanadaśāyāmeva taiḥ samada-

5.19

na prahṛṣyediti | brahmavit brahma vetti jānātīti brahmavit aparokṣasākṣātkāravān brahmaṇi sthitaḥ san brahmaikyaṃ gataḥ san priyaṃ anukūlaṃ prāpya na prahṛṣyet na harṣito bhavati cetyaparaṃ apriyaṃ pratikūlaṃ prāpya nodvijet udvegaṃ na prāpnuyāt | kathaṃbhūtaḥ brahmavit | sthirabuddhiḥ sthirā niścalā buddhiryasya saḥ sthirabuddhiḥ buddhisthairyeṇa vivekajñānavān | punaḥ kathaṃbhūtaḥ brahmavit | asaṃmūḍhaḥ samyak mūḍhaḥ saṃmūḍhaḥ saṃmūḍhaḥ na bhavati iti asaṃmūḍhaḥ nivṛttamohaḥ |

5.20

rśibhiḥ paṃḍitaiḥ sargaḥ sṛjyata iti sargaḥ prapaṃcaḥ saṃsāraḥ jitaḥ nirastaḥ atikrāṃtaḥ | kaiḥ | yeṣāṃ samadarśināṃ manaḥ aṃtaḥkaraṇaṃ sāmye samasya brahmaṇaḥ bhāvaḥ tadgatadharmaḥ sāmyaṃ tasmin sāmye brahmabhāve sthitaṃ tadrūpeṇa niścalāṃ avasthāṃ prāptam | hi yasmāt brahma nirdoṣaṃ sarvavikāraśūnyaṃ kūṭasthaṃ ekaṃ asti | tasmāt kāraṇāt te samadarśinaḥ brahmaṇi kūṭasthe sthitāḥ brahmarūpeṇa saṃvṛttāḥ brahmabhāvaṃ prāptāḥ |
bāhyasparśeṣviti | yaḥ puruṣaḥ bāhyasparśeṣu iṃdriyāṇi spṛśaṃti te sparśāḥ bāhyāḥ ātmano bahirbhūtāśca te sparśāśca śabdādiviṣayāḥ bāhyasparśāḥ teṣu bāhyasparśeṣu asaktātmā san asaktaḥ nispṛhaḥ ātmā cittaṃ yasya saḥ tathoktaḥ san ātmani aṃtaḥkaraṇe yat prasiddhaṃ sukhaṃ nityānaṃdaṃ viṃdati jīvanmuktadaśāyāṃ labhate saḥ tṛṣṇāśūnyaḥ puruṣaḥ brahmayogayuktātmā san brahmaṇi paramātmani yogaḥ samādhiḥ brahmayogaḥ brahmayo-

5.21

ye hīti | hi yasmāt kāraṇāt ye prasiddhāḥ saṃsparśajāḥ saṃsparśāt viṣaye̍driyāṇāṃ saṃsparśasaṃyogāt jātāḥ saṃsparśajāḥ bhogāḥ kṣudrasukhalavānubhavāḥ sukhaviśeṣāḥ varttaṃte asmim̐lloke paraloke ca te viṣayabhogāḥ brahmalokaparyaṃtaṃ duḥkhayonaya eva duḥkhaṃ yoniḥ kāraṇaṃ yeṣāṃ te duḥkhayonayaḥ janmamaraṇadvārā saṃsārapradatvena duḥkhahetavaḥ saṃti | he kauṃteya ! he kuṃtīputra ! budhaḥ vivekajñānavān teṣu saṃsparśajeṣu bhogeṣu na ramate prītiṃ na karoti | kathaṃbhūtāḥ bhogāḥ | ādyaṃtavaṃtaḥ ādiḥ uṃtpattiḥ ca aṃtaḥ vināśaḥ ādyaṃtau athavā ādiḥ viṣaye̍driyasaṃyogaḥ ca aṃtaḥ viṣaye̍driyaviyogaḥ vidyete yeṣāṃ te ādyaṃtavaṃtaḥ |

5.22

gena yuktaḥ aikyaṃ prāptaḥ ātmā aṃtaḥkaraṇaṃ yasya saḥ brahmayogayuktātmā akṣayaṃ na vidyate kṣayo nāśaḥ yasya tat tathoktaṃ sukhaṃ niratiśayaṃ ānaṃdaṃ aśnute vyāpnoti sukhānubhavarūpa eva sarvadā bhavati |
śaknotīti | yaḥ naraḥ ihaiva asmin dehe eva śarīravimokṣaṇāt śarīrasya dehasya vimokṣaṇaṃ śarīravimokṣaṇaṃ tasmāt prāk maraṇātpūrvaṃ kāmakrodhodbhavaṃ kāmaḥ iṣṭaviṣayābhilāṣaḥ ca krodhaḥ tadvināśena gātrakaṃpanādirūpaḥ kāmakrodhau kāmakrodhābhyāṃ udbhavo yasya saḥ kāmakrodhodbhavaḥ taṃ vegaṃ āveśaṃ soḍhuṃ sahituṃ śaknoti vivekena parimārjanaṃ karttuṃ samartho bhavati saḥ naraḥ yuktaḥ yogī | cetyaparaṃ saḥ naraḥ sukhī sukha-

5.23

yoṃtaḥsukha iti | yaḥ yogī paramahaṃsaḥ aṃtaḥsukhaḥ aṃtaḥ ātmanyeva sukhaṃ yasya saḥ tathā aṃtarārāmaḥ aṃtaḥ ātmani ārāmo krīḍā yasya saḥ varttate | cetyaparaṃ yaḥ yogī aṃtarjyotireva aṃtaḥ ātmani jyotiḥ dṛṣṭiḥ yasya saḥ varttate | evaśabdena viṣayeṣu na sukhaṃ na krīḍā na dṛṣṭiḥ saḥ prasiddhaḥ yogī brahmabhūtaḥ san brahmatādātmyamāptaḥ san brahma bṛhat vyāpakaṃ adhigacchati prāpnoti | kathaṃbhūtaṃ brahma | nirvāṇaṃ vaṇatīti vāṇaṃ vaṇati niraṃtaraṃ janmamaraṇaṃ gacchati nirgataṃ vāṇaṃ yasmāt tat tathoktam |

5.24

labhaṃta iti | ṛṣayaḥ vākyārthajñānasaṃpannāḥ nirvāṇaṃ brahma mokṣaṃ labhaṃte prāpnuvaṃti | kathaṃbhūtāḥ ṛṣayaḥ | kṣīṇakalmaṣāḥ kṣīṇaṃ vivekajñānena nāśitaṃ kalmaṣaṃ janmamaraṇabījabhūtaṃ ajñānaṃ yeṣāṃ te | punaḥ kathaṃbhūtāḥ ṛṣayaḥ | chinnadvaidhāḥ chinnaṃ gataṃ dvaidhaṃ saṃśayaḥ yeṣāṃ te| punaḥ kathaṃbhūtāḥ | yatātmānaḥ yataḥ saṃyataḥ ātmā aṃtaḥkaraṇaṃ yeṣāṃ te| punaḥ kathaṃbhūtāḥ ṛṣayaḥ | sarvabhūtahite sarvāṇi ca tāni bhūtāni ca sarvabhūtāni sarvabhūtānāṃ hitaṃ sarvabhūtahitaṃ tasmin ratāḥ tatparāḥ |

5.25

masyāstīti sukhī paramānaṃdānubhavavān | tathā coktaṃ vasiṣṭhena-'prāṇe gate yathā dehaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ na viṃdati | tathā cetprāṇayuktopi sa kaivalyāśrayo bhavet'-iti |

5.26

sparśāniti dvābhyām | yaḥ yogī brahmabhūtaḥ san nirvāṇaṃ brahma adhigacchati prāpnoti sa eva yogī yogasaṃpannaḥ sadā kālatrayepi muktaḥ asti iti dvitīyenānvayaḥ | kiṃ kṛtvā | bāhyān bahirbhūtān sparśān spṛśaṃta iti sparśāḥ tān sparśān śabdādiviṣayān vāsaṇārūpeṇa hṛdaye praviṣṭān bahiḥ kṛtvā vāsanātyāgena dūre tyaktvā | cetyaparaṃ punaḥ kiṃ kṛtvā | bhruvoḥ bhrukuṭyoḥ aṃtare madhyabhāge ājñācakronmukhaṃ cakṣuḥ cakṣuṣī kṛtvā | punaḥ kiṃ kṛtvā | prāṇāpānau prāṇaśca apānaśca prāṇāpānau bahiraṃtargamanaśīlau vāyū samau maṃdagatī yathā nāsikayoreva tayoḥ vyāpārau tathā samau kṛtvā | kathaṃbhūtau prāṇāpānau | nāsābhyaṃtaracāriṇau nāsāyāḥ nāsikāyāḥ abhyaṃtaraṃ madhyabhāgaḥ nāsābhyaṃtaraṃ nāsābhyaṃtare carataḥ saṃcāraṃ kurvataḥ tau nāsābhyaṃtaracā-

5.27

kāmakrodheti | yatīnāṃ paramahaṃsānāṃ abhitaḥ vidyamāne dehe cetyaparaṃ mṛte nirvāṇaṃ janmamaraṇaśūnyaṃ brahma varttate | kathaṃbhūtānāṃ yatīnām | kāmakrodhaviyuktānāṃ kāmaśca krodhaśca kāmakrodhau kāmakrodhābhyāṃ viyuktāḥ vidhurāḥ kāmakrodhaviyuktāḥ teṣām | punaḥ kathaṃbhūtānām | yatacetasāṃ yataṃ niyamitaṃ cetaḥ aṃtaḥkaraṇaṃ yeṣāṃ te yatacetasaḥ teṣām | punaḥ kathaṃbhūtānāṃ yatīnām | viditātmanāṃ viditaḥ sākṣātkṛtaḥ ātmā kūṭasthaḥ yaiste viditātmānaḥ teṣām | eteṣāṃ brahmaniṣṭhānāṃ dehāṃte eva mokṣo nāsti kiṃ tu jīvatāmapi mokṣo varttate |
ayaṃ upāyabhūtaḥ yogaḥ pradarśitaḥ saḥ yogaḥ yasya vidyate taṃ yoginaṃ caturbhiḥ viśeṣaṇaiḥ viśinaṣṭi viśiṣṭaṃ karoti | yateṃdriyeti | kathaṃbhūtaḥ yogī | yateṃdriyamanobuddhiḥ iṃdriyāṇi ca manaśca buddhiśca iṃdriyamanobuddhayaḥ yatāḥ niyamitāḥ iṃdriyamanobuddhayo yasya saḥ yateṃdriyamanobuddhiḥ iṃdriyāṇi jñāneṃdriyakarmendriyāṇi manaḥ aṃtaḥkaraṇaṃ buddhiḥ vyavasāyātmikā | punaḥ kathaṃbhūtaḥ yogī | muniḥ mananaśīlo muniḥ mahāvākyārthaśravaṇamananaciṃtanaśīlaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ muniḥ | mokṣaparāyaṇaḥ mokṣaḥ paramānaṃdarūpaḥ paraṃ śreṣṭhaṃ ayanaṃ avalaṃbanaviṣayaḥ yasya saḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ muniḥ | vigatecchābhayakrodhaḥ icchā viṣayābhilāṣaḥ ca bhayaṃ janmamaraṇabhayaṃ ca krodhaḥ icchābhayakrodhāḥ viśeṣeṇa svarūpaciṃtanena gatāḥ svapnavallīnāḥ icchābhayakrodhāḥ yasya saḥ sa eva muktaḥ |

5.28

riṇau |
bhoktāramiti| saḥ yogī māṃ parameśvaraṃ jñātvā ātmatvena anubhūya śāṃtiṃ sarvaduḥkhoparamarūpāṃ mokṣākhyāṃ śāṃtiṃ ṛcchati gacchati prāpnoti | madrūpo bhavatītyarthaḥ | kathaṃbhūtaṃ mām | yajñatapasāṃ yajñāḥ aśvamedhādayaḥ ca tapāṃsi anuṣṭhānāni yajñatapāṃsi teṣāṃ yajñatapasāṃ svabhaktaiḥ samarpitānāṃ bhoktāraṃ bhunaktīti bhoktā taṃ bhoktāraṃ svabhaktecchayā phaladātāram | punaḥ kathaṃbhūtaṃ mām | sarvalokamaheśvaraṃ mahāṃścāsau īśvaraśca maheśvaraḥ sarve ca te lokāśca sarvalokāḥ sarvalokānāṃ bhūtabhautikānāṃ lokānāṃ maheśvaraḥ sarvalokamahe-

5.29

• śvaraḥ tam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ mām | sarvabhūtānāṃ sarvāṇi saṃpūrṇāni ca tāni bhūtāni prāṇimātrāṇi ca sarvabhūtāni teṣāṃ sarvabhūtānāṃ suhṛdaṃ suṣṭhu sarvabhūtahitaṃ harati prāpayatīti suhṛd taṃ suhṛdaṃ yadvā suhṛdaṃ hitakarttāraṃ yadvā suhṛdaṃ aṃtaryāmiṇam |
' || sasaṃnyāsamidaṃ jñānamuktaṃ sakhyupadeśataḥ | taṃ namāmi parānaṃdamūrtiṃ gopālarūpiṇam |

Linked texts (1)