Bhagavadgita 4.45
Tātparyabodhinī 4.45
- Language
- Sanskrit
4.45
traiguṇyeti | rājasāstāmasāḥ sāttvikāśceti trividhā guṇāstriguṇā rāgadveṣalobhamohādayasteṣāṃ tatkāryāṇāṃ tatphalānāṃ ca samāhārastraiguṇyaṃ saṃsāraḥ sa eva viṣayaḥ karmatatsādanādiprakāśanadvārā vardhanīyatvena gocaro yeṣāṃ te traiguṇyaviṣayā vedāḥ | saṃsāravṛddhervedoktakarmādhīnatvena vedāstraiguṇyaviṣayā ityucyante | traiguṇyasya vedaviṣayatvena sarveṣāmupādeyatve satyapi na tanmumukṣubhirādartavyamityāha- nistraiguṇya iti | yatastvaṃ mokṣecchayā yogabuddhiyuktaḥ svadharme pravṛttastato nistraiguṇyo bhava prarocanaśrutibhyo rāgadveṣādibhyastatpradhānakarmabhyastatphalebhyaśca niṣkrānto bhava | nirdvandvaśca dṛṣṭāniṣṭapadārthau dvau dvandvaśabdavācyau rāgadveṣādidoṣajanakau tatra samabuddhyā tābhyāṃ niṣkrānto bhava | mokṣasya tatসাধনsya ca śamadamakṣāntyādeḥ sattvaguṇaikalabhyatvānnistraiguṇyatve'pi mumukṣoḥ sattvena bhavitavyamityāśayenāha- nityasattvastha iti | nityaṃ sattvaguṇa eva tiṣṭhatīti nityasattvastho bhava | vivekavairāgyaśamadamādiṣveva tiṣṭhetyarthaḥ | yogakṣemaparasya rāgadveṣādiḥ prasajyate tena śamādayaḥ palāyante tataḥ sādhanavicchittistayā mokṣāsiddhiratato mumukṣostābhyāṃ nirgamaḥ kartavya ityāśayenāha- niryogakṣemo bhaveti | avidyamānasya saṃpādanaṃ yogaḥ | vidyamānasya pālanaṃ kṣemaḥ | prārabdhādhīno bhūtvā tvaṃ tābhyāṃ niṣkrānto bhava | manaso viṣayāntarapāravaśye svadharmo na sidhyatyatastadabhāvena bhavitavyamityāha- ātmavāniti | vihite karmaṇi śravaṇadhyānakīrtanādiṣveva sthita ātmā mano'syāstītyātmavān | niścalacitto bhavetyarthaḥ | yadvā 'na jāyate mriyate vā kadācit' iti, 'vedāvināśinam' ityādivākyaiḥ pratipāditā sāṃkhyaviṣayā buddhiryadi tavāsti dṛḍhā, tadā tvayaivaṃ sthātavyamiti jñāninaḥ kartavyaṃ sūcyate | trayo guṇāḥ sattvādayo yasya santi tatriguṇaṃ jagadbījamavyākṛtaṃ tasmādutpannaṃ jagattraiguṇyaṃ tadeva pratipādyatvena viṣayo yeṣāṃ te traiguṇyaviṣayāḥ | sādhyasādhanasādhakaphaladevatātmakajagatprakāśanaparāḥ sarve vedā ityarthaḥ | vedataduktakarmatatphaleṣu pravṛttasya dvaitajñānabādhaṃ vinā nādvaitajñānaṃ tanniṣṭhā tatphalamapi na siddhyati | atastanniṣkramo viduṣā kartavya ityāhanistraiguṇyo bhaveti | 'vedānimaṃ lokamamuṃ ca parityajyātmānamanvicchet' iti smaraṇādvedebhyastaduktakarmabhyastraiguṇyājjagataśca sarvasmānniṣkrānto bhava | sarvasaṃnyāsaṃ kurvityarthaḥ | kṛte'pi sarvasaṃnyāse bahirmukhasya dvaitāvalambino brahmaniṣṭhāyogāttadayo ge jñānabhraṃśastena mokṣo na sidhyyato jñāninā dvaitālambanaṃ tyaktavyamityāha-nirdvandva iti | dvandve nāmarūpe | sarvatra tayorgrahaṇātnirgato bhava | nāmarūpayorgrahaṇaṃ mākurvityarthaḥ | nidrāṃ kurvato nāmarūpagrahaṇaṃ na saṃbhavatyataḥ prāptāṃ tāṃ viduṣo niṣeddhumāhanityasattvastha iti | sato bhāvaḥ sattvaṃ brahmasvarūpaṃ nityaṃ tasminneva tiṣṭhatīti nityasattvastho bhava | sarvadā brahmaivānusaṃdhehītyarthaḥ | brahmavidaḥ śarīrayātrāpi brahmadṛṣṭyaiva kartavyā natu bāhyadṛṣṭyeti sūcayitumāha-niryogakṣema iti | sthitasyaiva dehasyāhikaṇṭakādibhyastātparyeṇa pālanaṃ kṣemaḥ, tasyānukūladravyasaṃpādanaṃ yogaḥ, tadubhayasyāpi prārabdhādhīnatvātsvadṛṣṭyā dehābhāvācca adhiṣṭhānajñānabalena tayornirgamaṃ kṛtvā niryogakṣemo bhava | brahmaniṣṭhāyāṃ pramādaḥ kvacidapi mābhūdityāha-ātmavān | ātmā brahmākārabuddhiḥ sadā saivāsyāstītyātmavān| yadvā ahaṃbuddherviṣaya ātmaiva sadāstu na kvacitpramādenāpyanātmeti manvāha-ātmavānbhaveti | anātmānamahaṃbuddheḥ kvacitkadācidapi viṣayaṃ mākurvityarthaḥ |
nanu brahmavidaḥ śrutyuktasarvakarmasaṃnyāse 'sādhanābhāve sādhyābhāvaḥ' iti nyāyena tattatkarmaviśeṣalabhyāḥ sukhaviśeṣā na saṃbhavanti | tardhrunmattasyeva niṣphalaivāsya pravṛttirityāśaṅkāyāṃ | na | 'sarvaṃ padaṃ hastipade nimagnam' iti nyāyena satkriyālabhyāḥ sārvabhaumādibrahmāntā ānandāḥ sarve brahmānubhūtau tiṣṭhato'syārūḍhasya saṃbhavantīti sadghāntamupapādayati-
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit