Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 4.55

Tātparyabodhinī 4.55

Language
Sanskrit

4.55

prajahātīti | śravaṇādinā samyagvijñātātmatattvo mumukṣuḥ samādhau vartamāno manogatān, 'manasaivānudraṣṭavyam' iti śravaṇādātmasvarūpaprakāśanaikakāraṇe manasyeva sthitānviṣayān | kāmayantīti kāmāḥ viṣayabhogecchāstān sarvānyadā yasmin kāle samādhisiddhidaśāyāṃ | prajahāti niḥśeṣaṃ parityajati | viṣayāśānāṃ niḥśeṣaparityāge hetumāha-ātmanīti | svataḥsiddhe nityakūṭasthāsaṅgacidrūpe cakṣuṣo rūpavatsarvatropalabhyamāna ānandaikarasa ātmani svasvarūpe krīḍan ramamāṇo brahmavidātmanā svasvarūpeṇaivoktalakṣaṇena tuṣṭaḥ svātmānandarasānubhūtyaiva saṃtoṣaṃ tṛptiṃ ca prāpyāmṛtarasapāyī lavaṇāmbuvattucchaṃ viṣayasukhaṃ nāpekṣate | tata eva tadviṣayān kāmān sarvān prajahāti | yadaivaṃlakṣaṇo bhavati tadā sthitaprajño'yamiti paṇḍitairucyata ityarthaḥ | 'yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya' iti śruterartho'nena pratipādito bhavati | nanu viṣayeṣu kāmodayakāraṇeṣu satsu dṛṣṭeṣu ca viduṣo'pi tadanubhūtau kāmo jāyata eva na niḥśeṣeṇa kāmaparityāgaḥ saṃbhavatīti cedbhavānatra praṣṭavyaḥ | viṣayeṣu kāmodayo viṣayasvabhāvo vā kiṃ puruṣasvabhāvo vā | nādyaḥ | dṛṣṭe tṛṇaparṇādau bhoktuṃ puṃsaḥ kāmānudayāt | na dvitīyaḥ | kāntāsannidhau bālasya kāmādarśanāt | tarhi kathaṃ kāmodaya iti ceducyate | 'kāma jānāmi te mūlaṃ saṃkalpātkila jāyase' iti smaraṇātkāmaḥ saṃkalpamūlakaḥ saṃkalpo vāsanāmūlakaḥ | nahi vāsanayā vinā vastuni samīcīnatvabuddhirudeti samīcīnatvabuddhiṃ vinā kāmo'pi na ghaṭate | tataḥ kāmotpatteḥ kāraṇaṃ viṣayeṣu bhogyatvavāsanaiva | vāsanā nāma bhogajanyasaṃskāraḥ bhogyatvavāsanābalādeva viṣayeṣu kāmaḥ pravṛttiśca jantūnāṃ | tadidaṃ lokaśāstraprasiddhaṃ viduṣastu nityaṃ nirantaraṃ samādhiniṣṭhāyāmeva tiṣṭhataḥ sadā sarvatra brahmaiva paśyato viṣayagrahaṇaṃ na saṃbhavati, mṛdātmanā paśyato ghaṭāgrahaṇaṃ yathā tathā sarvaṃ brahmātmanā paśyatastadabhāve viṣayavāsanāḥ svayameva kṣīyante | tāsāṃ kṣaye kāmāḥ svayameva naśyanti, svayameva vinaśyatāṃ kāmānāṃ nāśo viduṣi hyupacaryate prajahāti yadeti | prabhayā naśyatastamaso nāśanaṃ sūryaḥ karotītivadyata evaṃ tatastatsiddhaṃ nirvāsanatvaṃ viduṣo lakṣaṇamiti | tadidaṃ nirvāsanatvaṃ samādhinā sādhakasya saṃpādanīyamityavasitaṃ ca |
idaṃ mumukṣoravaśyaṃ sādhanīyaṃ sādhanamiti sūcayituṃ siddhasya lakṣaṇantaramāha—

Linked texts (1)