Bhagavadgita 2.12

2.12

śrīviśvanātha—athavā sakhe? tvāmahamevaṃ pṛcchāmi, kiñca prītyāspadasya maraṇe dṛṣṭe sati śoko jāyate, tatreha prītyāspadamātmā deho vā| “sarveṣāmevabhūtānāṃ nṛpa svātmaiva vallabhaḥ” iti śukokterātmaiva prītyāspadamiti cettarhi jīveśvarabhedena dvividhasyaivātmano nityatvādeva maraṇābhāvādātmā śokasya viṣayo netyāha—na tvevāhamiti| ahaṃ paramātmā jātu kadācidapi pūrvaṃ nāsamiti na, api tvāsameva| tathā tvamapi jīvātmā āsīreva| tatheme janādhipā rājānaśca jīvātmāna āsanneva iti prāgabhāvābhāvo darśitaḥ| tathā sarve vayamahaṃ tvamime janādhipāśca ataḥparaṃ na bhaviṣyāmaḥ na sthāsyāmaḥ iti na, api tu sthāsyāma eveti dhvaṃsābhāvaśca darśitaḥ iti—parātmano jīvātmanāñca nityatvādātmā na śokaviṣaya iti sādhitam| atra śrutayaḥ “nityo nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān” ityādyāḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—sthūla śarīrake sātha jīvātmākā saṃyoga hī janma tathā viyoga hī mṛtyu kahalātā hai| isalie sthūla śarīrameṃ ātmākī avasthiti rahanese loga paraspara prīti-vyavahāra karate haiṃ, kintu sthūla dehameṃ ātmabuddhi rakhanevāle ajñānī jīva isa tattvako na jānaneke kāraṇa śarīrase ātmāke antarddhāna honepara mṛta dehako lekara śokamagna ho jāte haiṃ| śrīmadbhāgavatameṃ bhī śrīla śukadeva gosvāmīne parīkṣita mahārājake praśna “he brahman ! dūsare mātā-pitāse utpanna śrīkṛṣṇake prati gvāla-bāloṃkā aisā abhūtapūrva prema kisa prakāra sambhava huā?”—isake uttarameṃ kahate haiṃ—“rājan ! dhanādi padārtha ātmāke priya honeke kāraṇa use gauṇarūpameṃ priya haiṃ| he rājendra ! pratyeka dehadhārīko apane-apane ātmāke prati jaisā sneha hotā śrīviśvanātha—nanu cātmasambandhena deho'pi prītyāspadaṃ syāt, dehasambandhena putrabhrātrādayo'pi, tatsambandhena naptrādayo'pi, atasteṣāṃ nāśe śokaḥ syādeveti cedata āha,—dehina iti| dehino jīvasyāsmin dehe kaumāraṃ kaumāraprāptirbhavati, tataḥ kaumāranāśānantaraṃ yauvanaprāptiryauvananāśānantaraṃ jarāprāptiryathā, tathā eva dehāntaraprāptiriti| tataścātmasambandhināṃ kaumārādīnāṃ prītyāspadānāṃ nāśe yathā śoko na kriyate, tathā dehasyāpyātmasambandhinaḥ prītyāspadasya nāśe śoko na karttavyaḥ| yauvanasya nāśe jarāprāptau śoko jāyata iti cet, kaumārasya nāśe yauvanaprāptau harṣo'pi jāyata iti| ato bhīṣmadroṇādīnāṃ jīrṇadehanāśe khalu navyadehāntaraprāptau tarhi harṣaḥ kriyatāmiti bhāvaḥ| yadvā ekasminnapi dehe kaumārādīnāṃ yathā prāptistathaikasyāpi dehino jīvasya nānādehānāṃ prāptiriti|
bhāvānuvāda—yadi praśna ho ki ātmāke sambandhase deha bhī prītikā pātra hogā, dehake sambandhase putra, bhāī ityādi evaṃ unake sambandhase pautra ādi bhī prītike pātra hoṃge, ataeva una logoṃkī mṛtyu honepara śoka hogā hī, to isake uttarameṃ kahate haiṃ—'dehinaḥ' ityādi| jisa prakāra jīvako śarīrake nāśa honepara naye dehako prāpta karaneke upalakṣyameṃ (tumako) harṣa yā ānanda honā cāhie athavā tumheṃ aisā samajhanā cāhie ki jisa prakāra ko aneka prakārake deha prāpta hote haiṃ|