Bhattabhashaprakasha 1.3
Bhāttabhāṣāprakāśa 1.3
- Language
- Sanskrit
1.3.1
• tatra dharmasvarūpamuktam—
phalatopi ca yatkarma nānarthenānubadhyate
kevalaṃ prītihetutvāddharma iti kathyate || iti
śyenādivyāvṛttyarthaṃ phalata iti | tasya hi na dharmatvaṃ śyenenā'bhicaran yajetetivedabodhitatvepi tatphalasya śatruvadhasyānarthahetutvāt
‘paśubījādivadhajanyadoṣeṇa dharmepi svalpaḥ saṃkarostī’ti
sāṃkhyā manyante, tannirāsāya kevalamiti | na hiṃsyātsarvā
bhūtānīti niṣedho hi rāgataḥ prāptāyā hiṃsāyā anarthahetutvaṃ
bodhayati natva'gnīṣomīyaṃ paśumālabheteti vihitāyāḥ, vidhispṛṣṭe niṣedhānavakāśāt, parihṛtyāpavādamutsargāḥ pravarttanta iti
nyāyena niṣedhaśāstraṃ kratvaṅgaṃ hiṃsāṃ parihṛtyaiva pravarttata iti na
dharmaphale duḥkhaleśasaṃkarostīti suṣṭhuktaṃ kevalamiti
dharme pramāṇānyapi prasiddhāni, vedo 'khilo dharmamūlaṃ tadvidāṃ
ca smṛtiśīle dharmajñasamayaḥ pramāṇam | vedāśca—
purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṅgamiśritāḥ
vedāḥ sthānāni vidyānāṃ dharmasya ca caturdaśeti
tathāhi | svādhyāyo'dhyetavya iti tavyapratyayena vidhibhāvanā
pratīyate | bhāvanā ca bhaviturbhavanānukūlo bhāvakavyāpāraḥ sarveṣāṃ
lakārāṇāmarthaḥ | vidhibhāvanā tu pravarttanātmikā liṅ loṭtavyapratyayapañcamalakārebhya evāvagamyate | sā ca dvedhā śābdī''rthī
ca | pratyekaṃ phalakaraṇetikarttavyatāṃśaistryaṃśā | tatra śābdayāmadhyayane pravṛttiḥ phalam, karaṇaṃ tavyapratyayaḥ| vede vaktṛbhāve'pi loke
1.3.2
grāmo gantavya ityādavayaṃ māmanena śabdena pravartayatīti pratyayācchabdasyaiva karaṇatvadṛṣṭeḥ | itikarttavyatā tu apa punarmṛtyuṃ jayatītyantārthavādamukhena prāśastyāvagatiḥ | ārthyā tu kiṃ bhāvayediti bhāvyākāṅkṣāyāṃ karmotpannatavyapratyayaśrutyā svādhyāyasyaiva
bhāvyatvaṃ gamyate
nanu yathā viśvajitā yajetetyatra niṣphale pravṛttyasaṃbhavātsvargakāma iti padamadhyāhriyate | yathā vā jyotirgaurāyurīsādivākyavihiteṣu rātrisaṃjñakeṣu yāgeṣu phalā'śravaṇe 'pi pratitiṣṭhanti ha vai ya etā rātrīrupayantītyarthavādādeva ye pratiṣṭhāmicchanti ta etā rātrīrupaiyuriti pratiṣṭhārūpaṃ phalaṃ vākyavipariṇāmena kalpyate, evaṃ svargakāmena svādhyāyo'dhyetavya ityapamṛtyujayādikaṃ vā''rthavādikaṃ phalaṃ kalpyam, duḥkharūpasya svādhyāyaśabdiitasya vedarāśerbhāvyatvāsaṃbhavāditi cenna, śrutahānyaśrutakalpanāprasaṅgāt dṛṣṭe saṃbhavatyadṛṣṭakalpanāyā anyāyyatvācca
saṃbhavati cātra varṇarāśyadhigamadvārārthāvagatirūpaṃ dṛṣṭaṃ prayojanam
yathoktam dṛṣṭo hi tasyārthaḥ karmāvabodhanamiti | atastadevātra
bhāvyam
karaṇākāṅkṣāyāṃ tu adhyetavya iti samānapādopāttamadhyayanaṃ gurumukhoccāraṇānūccāraṇarūpamupatiṣṭhate | itikartavyatākāṅkṣāyāṃ ca nigama can't see properly this is nigamaniruktavyākaraṇādikam | tenāyamarthaḥ
adhyayanenārthajñānaṃ bhāvayet niruktādibhirupakṛtyeti | yastvatra
gurudvāraivārthajñānaṃ bhāvayennātmavyutpattibaleneti niyamaḥ, na tasya
dṛṣṭaṃ kiṃcitphalamastīti tadaṃśe 'stvarthavādikya 'dṛṣṭakalpanā
evaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajetetyādāvapi bhāvanāyā
1.3.3
aṃśatrayaṃ jñeyam | atrāpi samānapadopāttamapi dhātvarthamupekṣya kāmyamānatvādū vyavahitopi svargo bhāvyatvenānveti, dhātvartho yāgaḥ
karaṇatvena | nahi saṃbhavati yajetetyasya yāgaṃ kuryādityarthe
darśapūrṇamāsābhyāmiti tṛtīyāntena yāganāmadheyenānvayaḥ | tena
darśapūrṇamāsābhyāṃ yāgābhyāṃ svargaṃ bhāvayet prākaraṇikaiḥ prayājādibhirupakṛtyeti vākyārthaḥ saṃpadyate | svargapadārthaśca śrutyā darśitaḥyanna duḥkhena sambhinnaṃ na ca grastamanantaram
abhilāṣopanītaṃ ca tatsukhaṃ svaḥpadāspadamiti
nahīdṛśasukhahetāvatīndriye dharme vedādanyatpramāṇaṃ pratyakṣaṃ vā
tadupajīvya 'numānaṃ vā kramate, tasmādveda eva vidhiniṣedhātmako dharmādharmayoḥ pramāṇam | tau ca padapadārthasambandhasyautpattikatvena vākyārthapratītermūlavattayā vyavasthitasvarūpāveva
nanu padatadarthasambandhasya nityatvepi padasamudāyarūpāṇāṃ vākyānāṃ kāṭhakādisamākhyāvaśādādimatāṃ kālidāsādivākyānāmivāprāmāṇyamiti cenna, kāṭhakādisamākhyāyāḥ kaṭhena proktamiti yogena pravacanaparatayā vedasya pauruṣeyatvāsādhakatvāt | dṛḍhakarttṛsmaraṇābhāvaśca vedasyāpauruṣeyatve pramāṇam | anumānaṃ cavedasyādhyayanaṃ sarvaṃ gurvadhyayanapūrvakam
vedādhyayanasāmānyādadhunādhyayanaṃ yatheti
chartwādānāṃ siddhaṃ prāmāṇyaṃ vidhyekavākyatayā stutidvārai-va ॥
evaṃ tattatprakaraṇapaṭhitānāṃ mantrāṇāmapi tattatprākaraṇikārthaprakāśanasāmarthyarūpālilliṅgāttattadanuṣṭheyārthasmārakatvena dṛṣṭenaiva dvāreṇa vidhyekavākyatā, atrāpi pūrvavatparasparākāṅkṣā jñeyā | yastu
1.3.4
mantrairevamantrārthaḥ smarttavyo na grahaṇavākyādineti niyamo, na
tadaṃśe kiṃcid dṛṣṭaṃ prayojanaṃ labhyata ityadṛṣṭamagayā kalpyate
yathā yāvato 'śvān pratigṛhṇīyāttāvato vāruṇāṃścatuṣkapālānnirvapediti vidhyuddeśe pratigrahīturiṣṭriḥ pratīyate | athāpi prajāpatirvaruṇāyāśvamanayat sa svāṃ devatāmārcchata sa paryadīryata sa enaṃ vāruṇaṃ
catuṣkapālamapaśyadityupakramagatārthavādasāmarthyādāturiṣṭiṃ prāpayanpratigṛhṇīyādityatra pratigrāhayediti ṇicśrutimutthāpayati, yathā
vā hotuścitpūrve haviradyamāśateti mantra[:]sāmarthyādrūṣaṭukurtuḥ prathamo
bhakṣa iti vidhimutthāpayati
evamaṣṭakāḥ karttavyā ityādīni manvādīnāṃ smaraṇānyapi
svamūlabhūtāṃ śrutimanumāpayanti, vaidaikapramāṇakeṣu sarvajñeṣu teṣu bhramavipralambhakatvādidoṣāsaṃbhavāt | dṛśyante ca kvacitkvacicchākhāntarepi prayājāḥ karttavyā ityādismṛtimūlabhūtāḥ śrutayaḥ (dhanvivaprayā asitvamagna ityādayaḥ|) tatsāmānyātsarvamapi smaraṇaṃ dṛṣṭamūlakameva | yathoktam—
iti nyāyena pratyayitatarāṇāṃ manvādīnāṃ pratyakṣaliṅgādi pratyakṣaṃ tulyam | atastatpraṇītā smṛtirapi mūlamanumāpayedeva | anekāsu śākhāsu viprakīrṇānāmarthānāṃ sukhapratipattaya ekatra praṇayanamarthavadbhavatīti siddhaṃ smṛtīnāṃ vedamūlakatvena prāmāṇyam
audumbarī sarvā veṣṭayitavyeti smṛtiḥ audumbarīṃ spṛṣṭvodgāyedityanayā śrutyā virudhyate, sarvaveṣṭane sati sparśāsambhavādapramāṇamiti bhāṣyam| atirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti nātirātre ṣoḍaśinaṃ
1.3.5
gṛhṇātītyekatrā'nupasaṃharaṇīyasyāpyarthadvayasya vede darśanātsarvaveṣṭanasmṛtimūlabhūtaśruterasantābhāvasyāsmadādibhiralpajñairniścetumaśakyatvāt tatsāmānyāditareṣu tathātvamiti nyāyenaikasyāḥ smṛteraprāmāṇye sarvāṃsāmapi tathātvāpatteśca nāsāvapramāṇam, kiṃtu yāvanmūladarśanaṃ nāsti tāvadarthānuṣṭhānaṃ na karttavyamityevaṃ paraṃ virodhetvanapekṣaṃ syāditisūtramiti vārttikam
hetudarśanāccetyatra vaisarjanahomīyaṃ vāso 'dhvaryuḥ parigṛhṇātīti
smṛteḥ śrutyavirodhitvepi lobhamūlakatvasyaiva hetordarśanādaprāmāṇyamiti bhāṣyam| smṛtitvāviśeṣācchākyasmṛterapi prasaktaṃ prāmāṇyam| teṣu pratyakṣeṇa vedavidveṣadarśanānna tasyā vedamūlakatvaṃ kalpayituṃ śakyamiti vārttikam| śiṣṭākope'viruddhamiti cenna śāstraparimāṇatvādityatra vedaṃ kṛtvā vediṃ karotītiśrutiśiṣṭasya kramasyākope sati
kṣute ācāmediti smṛtiḥ prāmāṇaṃ na tu kope iti cenna, śāstraparimāṇatvāt | ācamanaṃ hi naimittikaḥ padārthaḥ, kramastu padārthadharmaḥ
ataḥ pūrvaṃ padārthaḥ prāpnoti paścāddharma iti prabalapramāṇaprāpitopi
svato jaghanyatvātrācamanasmṛtiṃ bādhitumīṣṭe iti bhāṣyam
śākyaśāstrepi yad vedā'viruddhamahiṃsādikaṃ vihitam, tattā
te'pi grāhyamiti cenna vedādinā pramitasyaivā 'hiṃsādermantrasmāritakarmaṇa iva phalavattvaṃ, nā'nyeteti śāstre niyamāt | tathācāhuḥ
'dharmajñasamayaḥ pramāṇaṃ vedāśceti | tasmādgaṅgodakamiva śvadṛttisthaṃ
dharmopi śākyagranthasthastadvākyānnopādeya iti vārttikam
1.3.6
atraiva api vā kāraṇāgrahaṇaprayuktāni pratīyeraṃstaṣvadarśanādvirodhasyeti tṛtīyasūtre yeṣāṃ vasantotsavādīnāṃ dharmatve kāraṇaṃ
śrutiḥ smṛtirvā na dṛśyate, kevalaṃ śiṣṭaiśca dharmabuddhyā yānyanuṣṭhīyante, teṣvapi śāstrāntaravirodhā'darśane sati prāmāṇyaṃ svadhyavaseyamityapi vārtikameva
atra smṛtīnāṃ śrutikalpanāsāpekṣatayā ekāntaritaṃ prāmāṇyam,
śiṣṭācārāṇāṃ tu smṛtikalpanāpūrvakaṃ śrutikalpanaṃ ceti dvyantaritam
teṣvadarśanādvirodhasya samā vipratipattiḥ syādityatra yavādiśabdārthā dīrghaśūkādaya eva gṛhyante yatrānyā oṣadhayo mlāyante'thaite
modamānāivottiṣṭhantīti vākyaśeṣāt | na tu mlecchaprasiddhyā priyaṅgavādaya iti bhāṣyam | yadvā pīlvādipadārthāḥ kiṃ mlecchaprasiddhyā
gajādaya utārthaprasiddhyā vṛkṣādaya iti saṃśaye āryāṇāṃ śabdārthayoraviplave nityaṃ yatamānānāṃ prasiddhurbalīyasī na tu mlecchānāṃ
yathākathaṃcitsāṃketikairapi śabdairvyavahāramātramicchatām | yadvā
asapiṇḍāmudvahedityādismṛtīnāṃ sannivandhānāṃ mātuladuhitṛpariṇayanādyācārebhyo rniinabandhanebhyo lobhamūlakebhyaḥ prābalyamatra
nirṇayate | vastutastu mātuladuhitṛpariṇayanaṃ na vigītam tṛptāṃ jahurmātulasyeva yoṣā, bhāgaste paitṛṣvaseyīva yāmirveti(?)mantraliṅgā vagatattvāt pradyumnādyaiḥ śiṣṭairādṛtatvācca kiṃ tu devānpitṝnsamabhyarcya
khādanmāṃsaṃ na doṣabhāgiti smṛteragnīṣomīyālambhasya kalau durlabhatvātpalapaitṛkasya ca niṣedhāttadubhayaṃ vinā kriyamāṇaṃ māṃsabhakṣaṇaṃ
doṣahetuḥ, atastadevātrodāharaṇamiti dākṣiṇātyāḥ, jahurapakṣam
( asapiṇḍāmiti śāstraṃ tu nātirātra itivanmatāntarābhiprāyam )1
1.3.7
yadvā trivṛdādipadārtho vākyaśeṣātstotrīyānavakādikameva na tu
lokaprasiddhyā trivṛdrajjvādikamiti varṇakatrayaṃ vārtike
pikādipadānāṃmartho mlecchaprasiddhyāpiśukādirgrāhyaḥ, tasyāryāṇāṃ kvacidapyaprasiddhervirodhābhāvāt | kalpasūtrāṇāṃ pratyakṣaśrutisarūpatvepi na vedatvaṃ kiṃtu dṛḍhakartṛsmaraṇātpauruṣeyatvamiti bhāṣyam
yadbrāhmaṇānītihāsānpurāṇāni kalpāniti nitye brahmayajñe brāhmaṇavaditihāsādīnāṃ viniyogānnityānityayoḥ saṃyogāyogādetānyapi nityāni svātantryeṇa vedavatprāmāṇyameṣām | evaṃ mantrabrāhmaṇayorvedanāmadheyam ṣaḍaṅgameke-iti mantravat śikṣādīnāṃ vedatvasmaraṇātsvātantryamiti pūrvaḥpakṣaḥ| dṛḍhakartṛsmaraṇādeva teṣāmapi pauruṣeyatvātsmṛtivadvedamūlakatvenaiva prāmāṇyaṃ, na svātantryeṇa | nityakarmayogastveṣāṃ pratikalpaṃ varṇānupūrvībhedepi jātiśabdavadarthānāṃ nityatvāj
jñeyaḥ | ṣaḍaṅgameka iti pūrvapakṣopanyāso, na tu siddhāntaḥ, dṛḍhakartṛsmaraṇādeveti vārtikam | mānavādismaraṇānāṃ holākādyācārāṇāṃ cādhyetṛviśeṣeṣu deśavideśeṣu ca parigraho dṛśyamānopi
nāsau śrutimūlakaḥ, tādṛśaśrutikalpane pramāṇābhāvāt | tasmādeṣāṃ vyavasthā nāsti paraṃparayā yathāprāptaṃ tathānuṣṭheyamityarthaḥ
vyākaraṇasmṛtiprāmāṇyādgavādyā eva sādhavo na gāvīgoṇīgotāgopotaliketyādayasteṣāmaśaktijāpabhraṃśarūpatvāt prayogacodanābhāvācca, arthaikatvamavibhāgādityatra evaṃ vede śabdaḥ prayoktavyaḥ
evaṃ loka iti viśeṣaśāstrābhāvāllokavedayoḥ padaikatvaṃ ca |ya eva
laukikāḥ śabdāsta eva vaidikāsta eva cāmīṣāmarthā iti sthitam | tatra—
padāvadhāraṇopāyānbahūnicchanti sūrayaḥ
1.3.8
kramanyūnātiriktatvasvaravākyaśrutismṛtīriti vacanāt
yatra jarārājādau kramānyatvam, tatra tadvaśādarthabhedaḥ| tathā brahmabrāhmaṇādau nyūnātiriktavarṇavaśāt| indraśatrurityādau ādyudāttatve
indraḥ śātayitāsyetyarthaḥ, antodāttatva indrasya śātayiteti svarabhedāt| gacchata ityasya padasya devadattayajñadattau devadattasya caitramaitredevadattānīti padāntarasamabhivyāhāre sati tiṅantadvivacanatvaṃ subante ṣaṣṭhyekavacanāntatvaṃ dvitīyābahuvacanāntastvaṃ vā bhavati | yannāhīyata tadahīnasyā'hīnatvam ahraḥ khaḥ kratāviti śrutismṛtī tu ahīnapadasyārthabhedake (dike) na hīno ahīnaḥ ahnāṃ samūho'hīna iti| devāsaḥ tmanetyādau kacitpadabhedepi abheda eva ekadeśanyūnādhikatvepi tadevedaṃ padamiti pratyabhijñānādabhedajñāpakānuśāsanācca | ataḥ
siddho lokavedayoḥ padānāṃ tadarthānāṃ cābhedaḥ || śabdārthastvākṛtireva vyaktīrlakṣaṇayā''kṣepasambhavānna vācyakoṭāvanupraveśaḥ| evaṃ
vidhīnāṃ svātantryeṇārthavādamantrayostatstutismāryatvena smṛtīnāṃ
tanmūlatvena ca prāmāṇyaṃ darśitam
1.3.p1
iti tṛtīyaḥ pādaḥ
Linked texts (2)
- Adhyāyas 1–7 (input A. Pohlus) — Sanskrit
- Adhikaraṇaratnamālā — Sāyaṇa, Sanskrit