Mimamsabalaprakasha 12.1
Mīmāṃsābālaprakāśa 12.1
- Language
- Sanskrit
12.1.1
aicchiko 'pi vikalpaḥ kratvarthaviṣaya ekonaviṃśatividhaḥ puruṣārthanyāyagamyavikalpavatkratvarthavācanikavikalpavatpuruṣārthavācanikavikalpavacca | tatra
kratvarthaviṣayayorjātyoraicchiko vikalpo yathā| “brahmaṇe brāhmaṇamālabheta”tyādau kauṇḍinyādijātyoḥ iha yadyapi brāhmaṇatvādijāterevāṅgatvaṃ na kauṇḍinyatvādijātestathāpi ṛtūpakārakatvamātreṇa kratvarthatvavyavahāraḥ | santi hīdṛśā apyasmin śāstre vyavahārāḥ | taduktaṃ balābalādhikaraṇavārttike
evamuttaratra kratvarthaviṣayo dravyayoraicchiko vikalpo yathā
paśunā yajetetyatropādeyaviśeṣaṇasyaikatvasya vivakṣitatvānmantravarṇena
chāganiyame 'pyayaṃ vā chāgo 'yaṃ vetyaicchiko dravyavikalpaḥ | evamāgneyyāgnīdhramupatiṣṭhataityatra prakṛtāgneyī grāhyeti tārtīyanyāyena siddhe
'pīyaṃ vā prakṛtāgneyī ṛgiyaṃ vetyaicchika eva ṛgdravyavikalpaḥ
kratvarthaviṣayoguṇayoraicchiko vikalpo yathā “gauranubandhya” ityādau
nirguṇopādānāyogādyatkiṃ cid guṇopādāne prasakte śveto vā rakto
vetyaicchika eva guṇavikalpaḥ | tathā ''hīne 'nekayajamānake yena kena
cidyajamānena śukrānvārambha audumbarīsammānaṃ ca kāryamiti dvādaśe uktam
kratvarthaviṣayaḥ kriyayoraicchiko vikalpo yathā | “varṣāsu rathakāra ādadhyādi”ti atraivarṇikasyādhāne vihite sati jñānaṃ vinā tadanuṣṭhānāyogād jñāne 'pyākṣipte pustakapāṭhādijanyānāṃ jñānānāmaicchiko vikalpaḥ
kratvarthasya tu jātyādestadabhāvasya ca aicchiko vikalpo nityakarmaṇi śaktāśaktaviṣayatvena vyavasthitaḥ sambhavati
12.1.2
kalpo na tvaicchikastathāpi bhinnaphalānāmanyataraphalakāmanayāmaicchiko vikalpo bhavati | teṣāṃ tūbhayaphalakā manāyāṃ samuccayo 'pi bhavati ato vakṣyamāṇāni tadviṣayāṇi samuccayodāharaṇānyevānyataraphalakāmanāryā vikalpodāharaṇāni jñeyāni
puruṣārthajātitadabhāvādīnāṃ tu catvāryudāharaṇāni
samuccayena sambhavanti vikalpaviṣayāṇi tānyucyante
indriyārthadadhitavatadbhāvayoraicchiko vikalpaḥ | tathā “godohanena paśukāmasya praṇayedi”ti paśvarthavihitagodohanadravyatadbhāvayoraicchiko vikalpaḥ | tathā “yadi kāmayīta varṣukaḥ parjanyaḥ syānnīcaiḥ sado minuyādi”ti vṛṣṭyarthavihitanīcaistvatadbhāvayoraicchiko
vikalpaḥ| tathā “citrayā yajeta paśukāma” iti paśvarthavihitacitreṣṭikiyātadbhāvayoraicchiko vikalpa iti | evamaicchikavikalpasyaikonaviṃśatikratvarthaviṣayo ekonaviṃśatiścapuruṣārthaviṣayo ityevamaṣṭatriṃśadaicchikavikalpabhedāḥ pūrvoktāśca saptaviṃśatirnyāyagamyavikalpabhedāḥ aṣṭatriṃśacca vācanikavikalpabhedā iti sarve militvā tryadhikaṃ śataṃ
vikalpabhedāḥsiddhāḥ
punarapi dvividho vikalpaḥ pūrvokto yathāsambhavam | avyavasthito vyavasthitaśca
ādye yathā 'gnihotre daśadravyavikalpaḥ
dvitīyo yathā “vrīhibhiriṣṭvā vrīhibhireva yajeta ”
“yavebhyaḥ yavairiṣṭvā yavaireve yajetātrīhibhya” iti vrīhyāgrayaṇottaraṃ
vrīhibhireva darśapūrṇamāsau kāryo yavāgrayaṇāvadhi yavāgrayaṇottaraṃ ca
yavaireva darśapūrṇamāsau kāryau vrīhyāgrayaṇaparyantamiti
yadā tvagnihotrīṃ vai nānādāyitvāttasyāḥ payasā juhuyāditi vrīhyāgrayaṇakāle vrīhiyavāgrayaṇakāle ca yavānagnihotradhenuṃ
12.1.3
khādayitvā tatpayasā 'gnihotrahome kṛte āgrayaṇasiddhipakṣastadāgrayaṇābhāvādeva vrīhiyavayorapyavyavasthitavikalpa eva
vyavasthitavikalpastu dvividhaḥ | nyāyagamyo vācanikaśca
tatrādyo yathā | “sruveṇāvadyati svadhitinā 'vadyati hastenāvadyatīti”
saṃhatadravamāṃsāvadāneṣvavyavasthitavikalpe sruvādeḥ prāpte nyāyato
vyavasthoktā arthādvā kalpanekadeśatvādityatra | smārttodāharaṇaṃ tu
prativedaṃ brahmacaryaṃ dvādaśābdāni pañca vā grahaṇāntikamityavyavasthitavikalpa ukte smṛtipāde vārtikakṛtā samarthāsamarthagārhasthyayogyāyogyāviṣayo 'yaṃ vyavasthitavikalpa iti nyāyena sthāpitam
vedānadhītya vedau vā vedaṃ vāpi yathā kramam
sāmarthyāśramayogyatvamaṅgīkṛtyaitaducyataiti
vācanikastu vyavasthitavikalpaḥ saptadhā sambhavati | deśataḥ
kālataḥ kartṛtaḥ karmataḥ phalataḥ nimittataḥ avadhitaśceti
tatra deśato vācaniko vyavasthitavikalpo yathā taittirīyāṇāṃ
śrautasūtre 'tra yaḥ paridhaya iti paridhiṣu vihiteṣu paścāddeśāditraye
sthaviṣṭhādīnāṃ paridhīnāmavyavasthitavikalpe prāpte sthaviṣṭhampaścādaṇīyāndrāghīyāndakṣiṇārdhyo 'ṇiṣṭho hrasiṣṭha uttarārdhya iti deśato vyavasthitavikalpa uktaḥ | smārttodāharaṇamapi | “vasante brāhmaṇo 'gnīnādadhīte”tyādau yatra vasantasyāṅgatvaṃ tatra trikāṇḍamaṇḍanena
śrautasmārttakriyāḥ sarvāḥ kuryāccāndramasartuṣviti
cāndrarttuniyame kṛte amāvāsyayā māsānsampādyāharatsṛjanti
12.1.4
amāvāsyā hi māsānsampaśyanti paurṇamāsyayā māsānsampādyāharatsṛjanti paurṇamāsyayā hi māsānsampaśyantīti śrutyuktasya dvividhasya cāndrasya sarvadeśeṣvavyavasthitavikalpe prāpte trikāṇḍamaṇḍanena
cāndro 'pi śuklapakṣādiḥ kṛṣṇādirveti ca dvidhā
kṛṣṇapakṣādikaṃ māsaṃ nāṅgīkurvanti kecana
ye 'pīcchanti na teṣāmapīṣṭo vindhyasya dakṣiṇe
iti deśato vyavasthitavikalpa uktaḥ
kālato vācaniko vyavasthitavikalpo yathā darśapūrṇamāsayorājyabhāgayoḥ krame vārtraghnī yugalaṃ vṛdhanvatīyugalaṃ ceti yājyānuvākyāyugale paṭhite tayoḥ paurṇamāsyāmamāvāsyāyāṃ cāvyavasthitavikalpe prāpte vārtraghnīpaurṇamāsyāmanūcyete vṛdhanvatī amāvāsyāyāmiti vākyātkālato vyavasthitavikalpaḥ| paurṇamāsyamāvāsyāśabdau
karmavācināvaṅgīkṛtya karmato vyavasthitavikalpo 'yamiti someśvaramatamasmābhiḥ śāstradīpikāprakāśe nirastam
kartṛto vācaniko vyavasthitavikalpo yathā | yājamāne vrate tatprakāśakasya darśapūrṇamāsaprakaraṇādhītasya “agne vratapate” “vāyo vratapate” “āditya vratapate” iti mantratrayasya brāhmaṇakṣatriyavaiśyeṣvavyavasthitavikalpe prāpte brāhmaṇādikartṛtaḥ krameṇa vyavasthitavikalpa uktaḥ
smārttodāharaṇamapi āśvalāyanagṛhyasūtre | yadi “vāsāṃsi vasīran
raktāni vasīrankāṣāyaṃ brāhmaṇo māñjiṣṭhaṃ kṣatriyo hāridraṃ vaiśya” iti
atra vṛttau vāsāṃsi vasīrannityajinena pūrvavihitena saha vaikalpikaṃo
vāso vidhirityukataṃ yathā yadi raktāni vasīranniti yadiśabdasya
vyavahitānvayo 'ṅgīkṛtaḥ tatra kāṣāyādīnāmavyavasthitavikalpe brāhmaṇādau prāpte brāhmaṇādikartṛtaḥ kāṣāyādervyavasthitavikalpaḥ
12.1.5
karmato vyavasthitavikalpo yathā varuṇapraghāseṣu “dvāvagnī praṇayata” iti vihāradvayaṃ vihitaṃ tasyāvyavasthitavikalpo navahavirāsādane prāptastatra aṣṭāvadhvaryaruttaraṃ vihāre havīṃṣyāsādayati mārutīmeva
pratiprasthātā dakṣiṇasminniti mārutīvyatiriktahavirāsādanamārutīhavirāsādanarūpakarmato vihāradvayasya vyavasthitavikalpaḥ
phalato vyavasthitavikalpo yathā jyotiṣṭome ṣoḍaśisaṃsthe “saubharamukthyānāṃ brahma sāma bhavatī”tyukthyatrayabrahmākhyastotrasādhanatvena
nityaṃ saubharaṃ vihitam | jyotiṣṭomātirātre tu“yadi bṛhatsāmātirātraḥ syātsaubharamukthyānāṃ brahmasāmakāryamiti brahmasāmatvenaiva naimittikaṃ” “yadi rathantarasāmā saubharaṃ kuryādi”ti cokthyatraye 'pi naimittikaṃ vihitam | tato nityaṃ naimittikaṃ ca saubharaṃ punaḥ phalatrayasādhanatvena vihitaṃ “yo vṛṣṭikāmo ye 'nnādyakāmo yaḥ svargakāmaḥ sa
saubhareṇa stuvīte”ti | saubharasya ca nānāśākhīyasya nānānidhanakasyāvyavasthitavikalpe prāpte “hīṣiti vṛṣṭikāmrāya nidhanaṃ kuryāt
ūrgityannādyakāmāya ū iti svargakāmāye”ti | tattatphale tattannidhanakasya saubharasya vidhānātphalato vyavasthitavikalpaḥ
nimittato vyavasthitavikalpo vācaniko yathā
daśāhaṃ śāvamāśaucaṃ sapiṇḍeṣu vidhīyate
arvāksañcayanādasthnāṃ tryahamekāhameva veti
arvāgitthanena caturahopalakṣaṇāccaturṇāṃ pakṣāṇāmavyavasthitavikalpe manuneokte upanīte tu viṣamamiti smṛtyantarāt
dantajāte 'nujāte ca kṛtacūḍe ca saṃsthite
iti manuvākyāntare copakramasthe anulomakrame 'ṅgīkriyamāṇe dantajāte daśāhāpatteḥ kṛtacūḍe ca ekāhārattestatra ca
12.1.6
nirvṛttacūḍakānāṃ tu trirātrācchuddhiriṣyate
iti manuneva virodhāpatteḥ pratilomakramāśrayaṇena
dantajāte ekāhaḥ anujātamapatyaṃ yasmāttādṛśe tryahaḥ kṛtacūḍe
caturahaḥ | upanīte daśāha | iti vyavasthitavikalpo virodhādhikaraṇe vārttikakṛtoktaḥ | asminpakṣe nirvṛttacūḍakānāmiti
trirātrapakṣaḥ prathamavarṣakṛtacūḍaviṣayaḥ | caturahastu tṛtīyavarṣakṛtacūḍaviṣayaḥ | akṛtacūḍe tatrāpi tryaha eveti | prakārāntareṇāpi vyavasthitavikalpo vārttikaevoktaḥ | brāhmaṇasya svādhyāyānivṛttyarthamiti gautamavacanāt
ekāhād brāhmaṇaḥ śudhyedyo'gnivedasamanvitaḥ
tryahātkevalavedastu dvihīno daśabhirdinaiḥ
iti smṛtyantarācca trivedasyāgnimata ekāhaḥ dvivedasya
caturahaḥ agnivedarahitasya daśāha iti | ayameva pakṣa ādṛto medhātithivijñāneśvarādibhiḥ | anujātapadavyākhyā medhātitheḥ | anujāto dantajātād bālatara iti smarantīti
taddantajātānujātānyakṛtacūḍeṣu ca kramāt
citikriyā tryahraikāhrā iti vārttikavirodhādupekṣyam | atra
hi kramaśabdasya pratilomakramaparato kerdantajātaviṣayādekāhādadhikastryaho 'nujātaviṣaya uktaḥ | sadantajātād bālatare 'nujātaśabdārthe
sadyaḥ śaucaviṣaye virudhyeteti | avadhito vyavasthāyā
stūdāharaṇamuktameva "vrīhibhiriṣṭvā vrīhibhireva yajete"tyādi | sarvasmiṃśca vyavasthitavikalpe pūrvoktā aṣṭau doṣā na santi | itaretararaviṣaye itaretaravākyāpravṛttereva ekānuṣṭhāne 'pītaraśāstrasya pratītaprāmāṇyatyāgādyabhāvāt vyavasthitavikalpe ca doṣāṣṭakaṃ nāstīti śākhāntarādhikaraṇe | ( a0 2 pā0 4 a0 2 ) na
12.1.7
caikaṃ prati śiṣyataiti sūtre atha teṣāṃ vikalpenārthavattvaṃ tadvaraṃ śākhāntarāṇāmeva vyavasthitapratipadyamānānāmanākulataraṃ kalpitamiti vārttike 'nākulataramityanenoktam | bhaṭṭasomeśvareṇa vyākhyātam | pūrvapakṣiṇā praticaraṇamagnihotrādivyavasthā 'nabhyupagame nirapekṣasādhanatvena samuccayāyogādekenaivāgnihotrādyānarthakyāpattervikalpenārthavattvaṃ vācyaṃ tacca karmaikyābhyupagamena
śākhānāmeva vyavasthitaiḥ kaṭhādicaraṇaiḥ pratipadyamānatvenāṣṭadoṣatvanimittākulatvānāpādakatvātkalpitaṃ varamiti
evamaicchikavikalpe 'pyaṣṭau doṣā na santi kasyāpi śāstrasya
pratītaprāmāṇyatyāgādyabhāvāt | “paśunā yajete” ti hyekameva śāstraṃ tatra
caikatvavivakṣāvaśena kadācitkasyāścitpuṃvyaktye(1)rupādāne 'pi sakalastacchāstrārtho 'nuṣṭhīyata eveti katthaṃ tasya śāstrasya prāmāṇyatyāgādi | evaṃ svecchayā vyaktyantaropādāne 'pīti | evameva vācanike
'pi vikalpe 'ṣṭau doṣā na santi| “rathantaraṃ vā pṛṣṭhaṃ bhavati” “bṛhadvā
pṛṣṭhaṃ bhavatī”tyādau hi ubhayoḥ pākṣikakarttavyataiva pratīyate na vrīhiyavavatsarvadoṣadvayakatrttavyateti nānyatarānuṣṭhāne 'pītaraśāstrāprāmāṇyādikalpyamiti | tasmānnyāyagamyavikalpe evāṣṭadoṣatvamiti siddhaṃ
pūrvoktāśca vikalpāḥ punaryathāsambhavaṃ bhāvābhāvaviṣayāḥ pañcadhā
ke citprakṛtigatā evāke cidvikṛtyupadiṣṭapadārthaviṣayāḥ| ke
cidaprakṛtivikṛtyātmakakarmāṅgopadiṣṭapadārthaviṣayāḥ| ke cidvikṛtāvupadiṣṭātadiṣṭapadārthaviṣayāḥ| ka cidvikṛtāvatidiṣṭamātraviṣayā iti
tatra prakṛtāvupadiṣṭapadārthaviṣayo bhāvavikalpo bhāvābhāvavikalpaśca
12.1.8
yathā māsāgnihotraprakṛtau nityāgnihotre payaādidaśadravyāṇāṃ
vikalpaḥ | dadhyadhiśrayaṇatadabhāvayośca vikalpaḥ | na dadhyadhiśrayeddadhiśrayedityeka iti bahvṛcabrāhmaṇāt
vikṛtāvupadiṣṭayorbhāvayorbhāvābhāvayośca vikalpo yathā | vājapeye prājāpatyānāṃ kratupaśubhiḥ sahāḷambho brahmasāmakāle vetyupadiṣṭayoḥ kālayorvikalpaḥ | “atirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti nātirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇātī”ti ṣoḍaśigrahadabhāvayorvikalpaḥ
aprakṛtivikṛtyātmakakarmopadiṣṭayorbhāvayorabhāvayośca vikalpo yathā | ādhāne pavamāneṣṭīnāṃ pūrṇāhutyā saha vikalpaḥ | tatraiva
vājasaneyināmṛtunakṣatrasambhārakhyātuḥprāśyajāgaraṇedhmapūrvāddhānvārambhaṇasārparājñīne vā kuryyāditi pūrvamudāhṛtam
vikṛtāvupadiṣṭātadiṣṭayorbhāvayostādṛśayorbhāvābhāvayośca
vikalpo yathā “ya iṣṭyā paśunā somena yajeta so 'māvāsyāyāṃ
paurṇamāsyāṃ ve”tyatreṣṭiśabdopāttāyāmamāvāsyāvikṛtāvatidiṣṭāyā amāvāsyāyā upadiṣṭāyāśca paurṇamāsyā vikalpaḥ | evamiṣṭiśabdopāttāyāṃ paurṇamāsīvikṛtāvatidiṣṭāyāḥ paurṇamāsyā upadiṣṭāyāścāmāvāsyāyā vikalpaḥ | bhāvābhāvodāharaṇaṃ tu|“na tau paśau karotī”ti paśuyāgarūpāyāṃ vikṛtāvatidiṣṭayorājyabhāgayorupadiṣṭasya ca tanniṣedhasya vikalpa iti
vikṛtāvatidiṣṭamātraviṣayastu bhāvayorvikalpo yathā
“jāghanyā patnīḥ saṃyājayantyājyena veti ” vihitam | paśau
punaḥ śrutaṃ “ jāghanyā patnīḥ saṃyājayantī”ti | tatpatnīsaṃyājānāṃ
12.1.9
jāghanyarthatārthaṃ na bhavati aprākṛtakāryatāpatteḥ kiṃ tu prakṛtito vaikalpikyāḥ prāptāyā jāghanyā niyamārtham | tatra copādeyatvājjāghanyekatvaṃ vivakṣitam|tataśca paśugaṇe pratisaṃskāryaṃ saṃskārāvṛttiritijāghanīsamuccaya nyāyāpravṛtteryā kācijjāghanyupādeyeti vikalpaḥ
idaṃ ca dvādaśe(pā04a06) dravyavikāraṃ tu pūrvavadarthakarma syādityadhikaraṇe uktaṃ vikṛtāvatidiṣṭasya bhāvasyānupadiṣṭenānatidiṣṭenābhāvena
vikalpa udāharaṇam | atra yaḥ kaścidbhāvaḥ prakṛtāvevaikalpika eva
vikṛtau tu niṣedhānupadeśe 'pi padārthāntaravikalpavaśādarthātsvabhāvena saha vikalpaṃ bhajate tādṛgudāhāryamantye bhede | tadyathā | agnīṣomīye prayājaśeṣābhighāraṇaṃ vapāyā avaikalpikamevāsīt prājāpatyapaśvālambhe tu kāladvayaṃ vaikalpikaṃ vihitaṃ ṛtupaśvālambhakāle brahmasāmakāle veti | tataśca prayājaśeṣābhighāraṇaṃ prājāpatyavapānāṃ vaikalpikaṃ bhavati | brahmasāmakālapakṣe prājāpatyavapābhighāraṇārthaṃ prayājaśeṣasthāpanasya caturthe nirāsāditi | tadevaṃ prakṛtivikṛtitadubhayātmakakarmaniṣṭhā upadiṣṭātadṣṭibhāvābhāvaviṣayā daśa vikalpabhedā
nirūpitāḥ
athedmucyate ye ke citpūrve bhāvābhāvaviṣayā vikalpabhedā
uktāste sarve yadbhāvaviṣayāstatpratiyogikābhāvaviṣayā eva
ke cittu tadbhāvaviṣayāstatpratiyogikābhāvavyatiriktābhāvaviṣayā api santo bhāvaviṣayā apyabhāvāntaraviṣayā api vikalpāḥ sambhavanti | tadyathā agniṣṭomasaṃsthaiva nityā kratoraṅgaṃ anyāḥ
12.1.10
kāmyāḥ | saṃsthā ca grahastotrābhyāsaviṣayavyāpāroparamātmakatvenābhāvarūpā | na cātra samuccayaḥ sambhavati | saṃsthitasya saṃsthāntarāyogāt | tatra kratvarthayā agniṣṭomasaṃsthayā puruṣārthānāmukthyādisaṃsthānāmaicchiko vikalpaḥ
tathā puruṣārthānāmukthyādisaṃsthānāṃ bhinnaphalānāmapyaicchiko
vikalpo 'nyonyam
tathā saṃsthānāṃ svasamānaphalairjyotiṣṭomatadaṅgāśritairjātyādibhāvaiḥ
sahraikārthyānnyāyagamyo vikalpa iti
atra ca ye ke cidanye vikalpā dṛśyante yathopāṃśuyājādau
vaiṣṇavādidyājyānuvākyāmantravikalpaḥ yathā vā tatraiva devatāvikalpaḥ yathā vā tantraṃ vā vaiśvadevikramiti tantravikalpaḥ yathā veṣṭipūrvatvādikramavikalpaḥ | yathā vaiko dvau bahavo vā 'hīnena yajerannityādiḥ kartṛvikalpaḥ | yathā vā talavakārādisahasrasāmaśākhāgatānāṃ
gītiprakārabhedānāṃ vikalpaḥ ityādayaste yathāsambhavaṃ jātyādivikalpeṣvevāntarbhavanti ke cit
tantrakramādīnāmapi kriyādharmatvādadharmadharmiṇoścābhedāttadvikalpāḥ kriyāvikalpabhede evāntarbhavanti
tathā kva cidvikalpasyāpyanyatarakoṭyā saha vikalpo bhavati
yathā asomayājinaḥ sāmnāyyavikalpaḥ nāsomayājī sannayet tadusameva nayediti vidhipratiṣedhabalāt somayājinastu sānnāyyameveti | puroḍāśābhyāmevāsomayājinaṃ yājayedyāvetāvāgneyaścaindrāgnaśca
sānnāyena tu somayājinamiti vacanāt | tadetaddaśame pratipāditaṃ
puroḍāśābhyāmityadhikṛtānāmityatra | smārttodāharaṇatrayaṃ tu vijñāneśvareṇoktam | śvaśrūvā saha bhartrā saha pitrā saheti sapiṇḍīkaraṇe
vikalpaḥ smṛtibhedenoktaḥ | smṛtiḥ
pitāmahyādibhiḥ sārdhaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ smṛtam
paiṭhīnasiḥ
12.1.11
aputrāyāṃ mṛtāyāṃ tu patiḥ kuryātsapiṇḍatām
śvaśrūvādibhiḥ sahaivāsyāḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ bhavet
yamaḥ
patyā caikena kartavyaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ striyā
sā mṛtāpi hi tenaivayaṅgatā mantrāhūtivrataiḥ
uśanāḥ
pituḥ pitāmahe yadvat pūrṇe saṃvatsare sutaiḥ
māturmātāmahe tadvadeṣā kāryā sapiṇḍateti
tatrāputrāyāṃ bhāryāyāṃ mṛtāyāṃ bharttā svamātraiva sāpiṇḍyaṃ
kuryāt
anvārohaṇe tu putraḥ svapitreva mātuḥ sāpiṇḍyaṃ kuryāt
āsurādivivāhotpannaḥ putrikāputraśca mātāmahenaiva
brāhmādivivāhotpannaḥ pitrā mātāmahena pitāmahyā vā vikalpenaṃ kuryāditi
tathā mātuḥ piṇḍadānādau gotre vikalpaḥ
svagotrād bhraśyate nārī vivāhātsaptame pade
svāmigotreṇa kartavyā tasyāḥ piṇḍodakakriyā
iti bhartṛgotraviṣayāt
pitṛgotraṃ samutsṛjya na kuryādbhartṛgotrataḥ
janmanyeva vipattau ca nārīṇāṃ paitṛkaṃ kulamiti
pitṛgotraviṣayācca vacanāt
tatrāsurādivivāheṣu putrikākaraṇe ca pitṛgotrameva
brāhmādivivāheṣu vrīhiyavavad bṛhadrathantaravacca vikalpa
eveti
tathā kṣayāhaśrāddhe ekoddiṣṭaṃ pārvaṇaṃ veti vikalpaḥ
sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ pratisamvatsaraṃ sutaiḥ
mātāpitroḥ pṛthakkāryamekoddiṣṭaṃ mṛte 'hani
iti yamenaukoddiṣṭavidhānāt
sapiṇḍīkaraṇaṃ kṛtvā kuryātpārvaṇavatsadā
pratisamvatsaraṃ vidvānchāgaleyoditovidhiḥ
iti śātātapena pārvaṇavidhānāt
tatra saṃnyāsināṃ kṣayāhe sutena pārvaṇaṃ kāryam
ekoddiṣṭaṃ yaternāsti tridaṇḍagrahaṇādiha
sapiṇḍīkaraṇābhāvātpārvaṇaṃ tasya sarvadā
iti pracetovākyataḥ
amāvāsyākṣayāhe pretapakṣakṣayāhe ca pārvaṇameva
amāvāsyākṣayo yasya pretapakṣe 'tha vā punaḥ
12.1.12
pārvaṇaṃ tasya karttavyaṃ naikoddiṣṭaṃ kadā cana
iti smṛteḥ | anyatra kṣayāhe asaṃnyāsinaḥ pārvaṇaikoddiṣṭayorvrīhiyavavadvikalpa eveti
iti śrīmatpadavākyapramāṇapārāvārapārīṇadhurīṇamīmāṃsādvaitasāmrājyadhurandharaśrībhaṭṭanārāyaṇātmajabhaṭṭaśaṅkarakṛte mīmāṃsāvālaprakāśe
vikalpabhedanirūpaṇam
yadyapi śābdikaiḥ pratyekamekakriyānvayaḥ samuccaya iti | viśepato 'sau lakṣitastathāpi mīmāṃsakavyavahāraḥ sāhityasāmānye eva
dṛśyate pareṇāvedanādityatra hi samuccayapramāṇābhāvo 'pyaikārthyavadvikalpaheturuktaḥ
samuccayapramāṇaṃ caikaḥ prayogavidhi rityuktam
na ca prayājādiṣu pratyekaṃ ekasyā darśapūrṇamāsakriyāyā anvayo 'sti | grahaikatvādhikaraṇe ( a0 3 pā0 1 a0 7 ) hi vārttikakṛtā pratyekavākyaparisamāptisamudāyavākyaparisamāptinyāyayoritthaṃ viṣayabheda uktaḥ | prādhānye pūrvo guṇatve tūttaraḥ | yathā "grahaṃ
sammārṣṭi " " aruṇayaikahāyanyā krīṇātīti" | prayogavidhau ca prayājāderguṇatvānna pratyekamekakriyānvayo 'sti | asti ca samuccayapramāṇatvavyavahāra iti sāhityasāmānyaeva mīmāṃsakānāṃ samuccayavyavahāraḥ siddhaḥ | so 'yaṃ samuccayo 'pi vikalpavatprathamaṃ
tāvattrividhaḥ
nyāyagamyo vācanika aicchikaśceti
tatra nyāyagamyaḥ samuccayo vikalpavannāṣṭavidhaḥ
dravyādīnāṃ tadabhāvānāṃ ca samuccayāyogāt
nāpi caturvidha evāsau jātyordravyayorguṇayoḥ kriyayośceti
kiṃ tu sajātīyavijātīyaviṣayatvena dvikatrikacatuṣkaviṣayatvena ca
pañcadaśavidhaḥ samuccayaḥ
12.1.13
tatra sajātīyaviṣayaścaturvidha ukta eva | vijātīyadvikaviṣayastu ṣoḍhā | jātidravyayorjātiguṇayorjātikriyayordravyaguṇayordravyakriyayorguṇakriyayośceti vijātīyatrikaviṣayaścaturdhā catuṣkaviṣayastvekaḥ | evaṃ pañcadaśānāṃ nyāyagamyasamuccayabhedānāṃ krameṇodāharaṇānyucyante
tatra nyāyagamyo jātyoḥ samuccayo yathā someśvaramate krayaikyāttatraiva gavājādīnāṃ nyāyena samuccayaḥ sādhito dvādaśe (pā0
4 a0 3) krayaṇeṣu tu vikalpaḥ syādekārthatvādityadhikaraṇe