A Cluster of Nyāya Flowers 2.5: navamamāhnikam—prameyaparīkṣā · apavargaparīkṣā
Nyāyamañjarī 2.5
- Language
- Sanskrit
navamamāhnikam—prameyaparīkṣā · apavargaparīkṣā
2.5.1
evaṃ śarīrādau duḥkhaparyante heye prameye nirṇīte, yadartha etadupadeśaḥ yatparamupādeyaṃ prameyaṃ, yadarthaḥ śāstrārambhaḥ tamapavargaṃ lakṣayitumāha—
2.5.2
tadatyantavimokṣo'pavargaḥ .. 1-1-22 ..
2.5.3
taditi prakrāntasya duḥkhasyāvamarśaḥ . na ca mukhyameva duḥkhaṃ bādhanāsvabhāvamavamṛśyate, kintu tatsādhanaṃ tadanuṣaktaṃ ca sarvameva . tena duḥkhena viyogo'pavargaḥ ..
2.5.4
asti pralayavelāyāmapyātmano duḥkhaviyogaḥ . sa tvapavargo na bhavati, sargasamaye punarakṣīṇakarmāśayānurūpaśarīrādisaṃbandhe sati dukhasaṃbhavāt . ataḥ tadvyāvṛttyarthamatyantagrahaṇam ..
2.5.5
ātyantikī duḥkhanivṛttirapavargaḥ, na sāvadhikā . dvividhaduḥkhāvamarśinā sarvanāmnā sarveṣāmātmaguṇānāṃ duḥkhavadavamarśāt, atyantagrahaṇena ca sarvātmanā tadviyogābhidhānāt navānāmātmaguṇānāṃ buddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmādharmasaṃskārāṇāṃ nirmūlocchedaḥ apavarga ityuktaṃ bhavati ..
2.5.6
yāvadātmaguṇāssarve nocchinnā vāsanādayaḥ .
tāvadātyantikī duḥkhavyāvṛttirnāvakalpate ..
2.5.7
dharmādharmanimitto hi saṃbhavaḥ sukhaduḥkhayoḥ .
mūlabhūtau ca tāveva stambhau saṃsārasadmanaḥ ..
2.5.8
taducchede tu tatkāryaśarīrādyanupaplavāt .
nātmanaḥ sukhaduḥkhe staḥ ityasau mukta ucyate ..
2.5.9
hacchādveṣaprayatnādi bhogāyatanabandhanam .
ucchinnabhogāyatanaḥ nātmā tairapi yujyate ..
2.5.10
prāṇasya kṣuppipāse dve lobhamohau ca cetasaḥ .
śītātapau śarīrasya ṣaḍūmirahitaḥ śivaḥ ..
2.5.11
tadevaṃ navānāmātmaviśeṣaguṇānāṃ nirmūlocchedo'pavarga iti yaducyate, tadevedamuktaṃ bhavati tadatyantavimokṣo'pavarga iti ..
2.5.12
nanu ! tasyāmavasthāyāṃ kīdṛgātmā'vaśiṣyate ?
svarūpaikapratiṣṭhānaḥ parityakto'khilairguṇaiḥ ..
2.5.13
umiṣṭakātigaṃ rūpaṃ tadasyāhurmanīṣiṇaḥ .
saṃsārabandhanādhīnaduḥkhakleśādyadūṣitam ..
2.5.14
atra tāvat vedāntina āhuḥ—nāyamidṛśo mokṣaḥ prekṣāvatāṃ prayatnabhūmirbhavitumarhati . ko hi nāma śilāśakalakalpaṃ apagatasakalasukha saṃvedanasaṃsparśaṃ ātmānamupapādayituṃ yateta ? sopādhisāvadhikaparimitānandaniṣyandāt svargādapyadhikaṃ anavadhikaniratiśayanaisargikānandasundaraṃ aparimlānatatsaṃvedanasāmarthyaṃ caturthaṃ puruṣārthamācakṣante vicakṣaṇāḥ ..
2.5.15
yadi tu jaḍaḥ pāṣāṇanirviśeṣa eva tasyāmavasthāyāmātmā bhavet, . tatkṛtaṃ apavargeṇa ! saṃsāra eva varamastu ! yatra tāvadantarā'ntarā'pi duḥkhakaluṣitamapi svalpamapi sukhamupabhujyate . cintyatāṃ tāvadidaṃ, kimalpasukhānubhavo bhadrakaḥ, uta sarvasukhoccheda eva . tasmānnityasukhamātmano mahattvavadastīti āgamaprāmāṇyādabhyupagamyatām . tacca saṃsāradaśāyāṃ avidyāvaraṇavaśena nānubhūyate . tattvajñānābhyāsabhāvanābhibhūtanirantarāvidyāvaraṇastvātmā tasyāmavasthāyāṃ tadanubhavatīti ..
2.5.16
tadidamanupapannam—ātmano nityasukhasattāyāṃ pramāṇābhāvāt . pratyakṣaṃ tāvannāsmadādīnāmanyeṣāṃ vā keṣāṃcidasminnarthe prabhaviṣyatīti keyaṃ kathā ? anumānamapi na saṃbhavati, liṅgaleśānavalokanāditi ..
2.5.17
nanu ! uktamevānumānamapavargāya, yatra prekṣāvatāṃ prayatnaḥ . sukhasiddhaye hi buddhimanto yatante, nāśmakalpamātmānaṃ kartumiti . tadayaṃ iṣṭādhigamārthaḥ mumukṣoḥ prayatnaḥ, prekṣāpūrvakāriprayatnatvāt, kṛṣyādiprayatna vaditi ..
2.5.18
nāniṣṭoparamārthatvāt; aniṣṭasyāpi śāntaye .
santaḥ prayatamānā hi dṛśyante vyādhikheditāḥ ..
2.5.19
atidurvahaścāyaṃ saṃsāraduḥkhabhāra iti tadupaśamāya vyavasyantaḥ santaḥ na niṣprayojanaprayatnā bhavantīti anaikāntiko hetuḥ ..
2.5.20
atha āgamādavagamyate—bibhutveneva, nityena sukhenāvinākṛtaḥ svātmeti . tathā ca paṭhyate—vijñānamānandaṃ brahma iti—
2.5.21
syādetadevam—yadyetadeva kevalaṃ āgamavacanamaśroṣyata . vacanāntaramapi tu śrūyate—na ha vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayorupahatirasti . aśarīraṃ vā va santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ iti ..
2.5.22
nanu ! bhavatpaṭhitamāgamavacanaṃ anyathāpi vyākhyātuṃ śakyate . saśarīrasya iti prakramāt sāṃsārike sukhaduḥkhe anukūletaraviṣayopalaṃbhasaṃbhave tadānīmaśarīramātmānaṃ na spṛśata ityarthaḥ ..
2.5.23
hanta ! tarhi tvadadhītamapi vedavacanaṃ ānandaṃ brahma iti saṃsāraduḥkhaparihāraprakaraṇādeva tadduḥkhāpāyaviṣayaṃ vyākhyāsyate . na khalu vyākhyānasya bhagavataḥ kācidabhūmirasti . dṛṣṭāśca duḥkhoparame sukhaśabdaprayogāḥ ..
2.5.24
cirajvaraśirortyādivyādhiduḥkhena kheditāḥ .
sukhino vayamadyeti tadapāye prayuṃjate ..
2.5.25
yadi ca ānandam iti vacanāt nityaṃ sukhamātmana iṣyate, tarhi brahma iti vacanāt vyāpakatvamiva, vijñānam iti vacanāt jñānamapi nityamasyābhyupagantavyam . ataśca sukhavat jñānasyāpi nityatvāt saṃsāre'pi nityasukhopalabdhiḥ syāt . tataśca dharmādharmaphalābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāmasya nityasya sukhasya sāhacaryamanubhūyeta . api ca—
2.5.26
sukhavat jñānavaccāsya kāmaṃ dehendriyādyapi .
nityaṃ prakalpyatāmitthaṃ mokṣo ramyataro bhavet ..
2.5.27
atha kāryaṃ sukhajñānam, hetustasya vicintanīyaḥ—yata utpadyata iti . dharmāccet, so'pi kiṃprabhava iti vācyam . yogasamādhija iti cet, tasya svakāryatvāt svakāryasukhasaṃvedanāvasānatvānna śāśvatikatvaṃ syāt . aprakṣayaśca dharmasya niranumānakaḥ . na hi yogasamādhijo dharmaḥ na kṣīyata ityatra ca kiṃcidanumānamasti . viparyaye tu prasiddhamanumānam, sarvasya kṛtakasyānityatvadarśanāditi . kṣīṇe ca dharme tatkāryajñānābhāvāt sadapi sukhamanupalabhyamānaṃ asato na viśiṣyate ..
2.5.28
svaprakāśaṃ tat sukhamiti cet—na—saṃsāre'pi tadupalabdhiprasaṅgāt . śarīrādisaṃbandhaḥ pratibandhaheturiti cet—na—śarīrādīnāmupabhogārthatvāt . bhogārthāḥ śarīrādayaste bhogapratibandhaṃ vidadhatīti na sādhvī kalpanā ..
2.5.29
avidyāvaraṇāt saṃsāre svaprakāśasukhānupalambha iti cet—na—prakāśasya tucchenāvaritumaśakyatvāt . na ca prakāśarūpaṃ pāramārthikamātmanaḥ sukhaṃ tadviparītatucchasvabhāveyamavidyā na parītumarhati, meghādinā dinakarakiraṇā varaṇāvadhāraṇāt ..
2.5.30
aviralagavalamalīmasaṃ balāhakavyūhapihitaravibimbam .
tadapi na rajanīsadṛśaṃ dinamiti sahasā mohamahimā ..
2.5.31
meghā api raveranye svarūpeṇa ca vāstavāḥ .
tattvānyatvādacintyā tu nāvidyā'varaṇakṣamā ..
2.5.32
tasmānna nityānandatvamātmanaḥ suvacam ..
2.5.33
api ca mokṣe nityānandasvabhāve tadrāgeṇa prayatamāno mumukṣuḥ na mokṣamadhigacchet . na hirāgiṇāṃ mokṣo'stīti mokṣavidaḥ ..
2.5.34
duḥkhanivṛttyātmake'pi mokṣe duḥkhadveṣāt prayatamānasya samāno doṣa iti cet—na—mumukṣordveṣābhāvāt . rāgadveṣau hi saṃsārakāraṇamiti ca jānāti mumukṣuḥ, dveṣṭi ca duḥkhamiti kathaṃ saṃgacchate ..
2.5.35
sukhe'pyasya rāgo nāstyeveti cet—na—svarganirviśeṣe'pavarge svargava drāgasya saṃbhāvyamānatvāt . duḥkhena tu nirviṇṇasya mumukṣorvairāgyaṃ jāyate na duḥkhaviṣayo dveṣaḥ . viraktasya cāsya mokṣaṃ prati yatno bhavati, na duḥkhaṃ dviṣata iti na samāno nyāyaḥ ..
2.5.36
yaduktaṃ tādṛśo mokṣaḥ prekṣāvatāṃ prayatnaviṣayo na bhavatīti—tadapi na sāṃpratam—prayojanānusāreṇa pramāṇavyavasthānupapatteḥ . na hi prayojanānuvarti pramāṇaṃ bhavitumarhati ..
2.5.37
yadi nirānando mokṣaḥ prekṣāvatāṃ na ruciraḥ—kāmaṃ mā bhūt—na tvapramāṇakamānandaṃ tvatra kalpayituṃ śaknumaḥ ..
2.5.38
na ca sarvātmanā sādhūnāmanabhimata eva tathāvidho mokṣaḥ . na catadavāptaye na prayatante . te hyevaṃ vivecayanti . duḥkhasaṃsparśaśūnyaśāśvatika sukhasaṃbhogāsaṃbhavāt, duḥkhasya cāvaśyaṃ hātavyatvāt, vivekahānasya cāśakyatvāt, viṣamadhunī ivaikapātre patite ubhe api sukhaduḥkhe tyajyetāmiti . ataśca saṃsārānmokṣaḥ śreyān, yatrāyamiyānatidussaho duḥkhaprabandho'valupyate, varamiyatī kādācitkī sukhakaṇikā tyaktā, na tasyāḥ kṛte duḥkhabhāra iyānūḍha iti . tasmānna sukhopabhogātmako mokṣa iti ..
2.5.39
anyastvāha—tiṣṭhatu tāvanmokṣaḥ ! saṃsāre'pi na sukhaṃ nāma kiṃcidastīti sarva evāyaṃ dukhābhāvamātre suḥkhavyavahāraḥ . tathā hi—
2.5.40
tṛṣā śuṣyatyāsye pibati salilaṃ svādu surabhi
kṣudhārtassan śālīn kabalayati māṃspākavalitān .
pradīpte rāgāgnau ghananibiḍamāśliṣyati vadhūṃ
pratīkāre vyādheḥ sukhamiti viparyasyati janaḥ ..
2.5.41
ucyate—tadidamatikṛtakavairāgyaprakaṭanakaurukucīkauśalam, ānandātmanaḥ pratiprāṇisaṃvedyasya sukhasya nihnotumaśakyatvāt . anivṛtte'pi duḥkhe kvacit sukhasaṃvedanāt na duḥkhābhāvaḥ sukham . nirabhilāṣasyāpyatarkitopanatasukhasādhanaviṣayasaṃparke sati sukhasaṃvedadarśanāt ..
2.5.42
abhilāṣātmakaduḥkhābhāvaḥ sukhamityapi na manojñam . yastu duḥkhābhāve kvacit sukhamityapi vyapadeśaḥ praśāntarogāṇāmiva pūrvaṃ darśitaḥ, sa bhākta iti na tāvatā svasaṃvedanasākṣikasukhāpahnavaḥ kartumucitaḥ . mokṣa tu nityasukhamasaṃbhavatpramāṇatvāt nābhyupagamyate ..
2.5.43
api ca mokṣe sukhamasti na veti vicāra eṣa na prāmāṇikajanocitaḥ . svarūpeṇa vyavasthānamātmano mokṣa iti mokṣavidaḥ . tatra ātmasvarūpameva kīdṛśamiti cintyam, na pṛthaṅmokṣasvarūpam . ātmanaśca sukhaduḥkhabudhyādayaḥ āgantukā guṇāḥ, na mahattvavat sāṃsiddhikā iti nirṇītametadātmalakṣaṇe, sukhādikāryeṇa cātmano'numānāditi ..
2.5.44
ata eva kāpilakathitacitiśaktisvabhāvatvamapi na yuktamātmanaḥ ..
2.5.45
sa cetanaścitā yogāt tadyogena vinā jaḍaḥ .
citirnāmārthavijñānaṃ kādācitkaṃ tu tasya tat ..
2.5.46
nārthasaṃvenādanyat caitanyaṃ nāma vidyate .
tacca sāmagryadhīnatvāt kathaṃ mokṣe bhaviṣyati ..
2.5.47
jāgrataḥ svapnavṛttervā suṣuptasyāpi vā''tmanaḥ .
jñānamutpadyate'nyā tu caturthī nāsti tādṛśī ..
2.5.48
jāgraddaśāyāṃ svapne ca buddheḥ pratyātmavedyatā .
sukhaṃ supto'hamadyeti paścātpratyavamarśanāt ..
2.5.49
tadā tvavedyamānā'pi suṣupte dhīḥ prakalpyate .
turyāvasthā tu saṃvittiśūnyasya sthitirātmanaḥ ..
2.5.50
turyāvasthātigaṃ rūpaṃ yadāhuḥ kecidātmanaḥ .
pramāṇāgocaratvena kalpanāmātrameva tat ..
2.5.51
saṃvitprasavasāmarthyaṃ sāmagrīsannidhānataḥ .
yadi nāmātmano'styasya tāvatā na cidātmatā ..
2.5.52
yadi tu darśanaśaktiyogyatāmātrameva puṃsaścaitanyamucyate—tarhi tathāvidhasya tasya kaivalyasyāsmākīnamokṣasadṛśatvameva . satsaṃvitprasavayogya tāmātrasaṃbhave'pi dṛśyendriyasaṃprayogādisāmagrīvaikalyāt kaivalyāvasthāyā mātmano draṣṭṛtvāsaṃbhavāt . darśanaśūnyasya cānyasya caitanyasya nirastatvāditi ..
2.5.53
nirvāṇādipadākhyeyamapavargaṃ tu saugatāḥ .
santatyucchedamicchanti, svacchāṃ vā jñānasantatim ..
2.5.54
matadvitayamapyetat pratyuktaṃ pūrvameva yat .
dhvastaśca jñānasantānaḥ nityaścātmā samarthitaḥ ..
2.5.55
santatyucchedapakṣastu naiyāyikamatādapi .
śocyo yatrāśmakalpo'pi na kaścidavaśiṣyate ..
2.5.56
arhatpakṣe'pi yadrūpaṃ anyasāpekṣamātmanaḥ .
na kevalasya tādrapyam ityasmanmatatulyatā ..
2.5.57
vikāritvaṃ tu jīvānāṃ atyantamasamaṃjasam .
śabdapudgalavaccaitatpratyākhyeyamasaṃbhavāt ..
2.5.58
tasmānna vedāntavido vadanti
mokṣaṃ na sāṅkhyā na ca saugatādyāḥ .
ityakṣapādābhihito'pavargaḥ
śroyāṃstadatyantavimokṣa eva ..
2.5.59
āha—bhavatvayamīdṛgapavargaḥ . sa tu kathamadhigamyata ityucyatām . uktameva bhagavatā sūtrakāreṇa—
2.5.60
duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ .. 1-1-2 ..
2.5.61
duḥkhocchedastāvadapavarga iti kathitam . kāryatvācca duḥkhasya kāraṇocchedāttaducchedaḥ . kāraṇaṃ cāsya janma . janmani sati hi duḥkhaṃ bhavati . jāyate iti hi janma dehendriyādisaṃbandhaḥ ātmanaḥ . tadapi janmakāraṇocchedādevocchedyam . atastatkāraṇaṃ pravṛttirucchedyā . tasyā api hetūcchedāt uccheda iti taddhetayo doṣāḥ ucchedyāḥ . teṣāṃ tu nimittaṃ mithyājñānam . tasminnucchinne doṣā ucchinnā bhavantīti mithyā jñānamucchedyam . taducchede ca tattvajñānamupāyaḥ . prasiddho hyayamarthaḥ samarthitaśca pūrvaṃ vistarataḥ tattvajñānaṃ mithyājñānasya bādhakamiti . tasmā tattvajñānānmithyājñānadoṣapravṛttijanmaduḥkhanivṛttikrameṇāpavarga iti ..
2.5.62
yadyapi mithyājñānamapi janmakāryam, aśarīrasyātmano mithyājñānānupapatteḥ . itaretarakāryakāraṇabhāvena bījāṅkuravadanādiprabandhapravṛttena pravartamānā mithyājñānādayo bhāvāḥ saṃsāra ityākhyāyate—tathāpi—tatkāraṇocchedacintāyāṃ kutaḥ prabhṛtyuccheda upakramyatāmiti vicāryamāṇe viśeṣaniyamābhāvāt yataḥ kutaściditi prāpte, mithyājñānasya pratikūlamuccheda kāraṇaṃ tattvajñānamupalabdhamiti viśeṣe pramāṇābhavāt taducchada evopakramyate ..
2.5.63
ata eva mithyājñānamūlaḥ saṃsāra ucyate . tasmin ucchinne taducchedasaṃbhavāt, na tataḥ prabhṛti saṃsāraḥ pravartata iti nipuṇamatibhirapi nirdhārayituṃ śakyam, anāditvāttasyeti ..
2.5.64
tadevaṃ tattvajñānānmithyājñānāpāye tatkāryadoṣāpāyaḥ, doṣāpāye pravṛttyapāyaḥ, pravṛttyapāye janmāpāyaḥ, janmāpāye duḥkhāpāyaḥ—sa evāpavarga iti . tadidamuktaṃ uttarottarāpāye tadanantarāpāyāt iti ..
2.5.65
āha—vidito'yaṃ sūtrārthaḥ; kintvaghaṭamānamanorathaviḍambanāmātramidam alīkaśraddadhānatāprakaṭanaṃ vā . duradhigamastu saṃkaṭo mokṣamārgaḥ ..
2.5.66
sādhyastrivarga evaiṣaḥ dharmakarmārthalakṣaṇaḥ .
caturthaḥ puruṣārthastu kathāsveva virājate ..
2.5.67
yadā priyaviyogādi bhavatyudvegakāraṇam .
tadā mokṣakathāḥ kāmaṃ kriyantāṃ śokaśāntaye ..
2.5.68
na tūdyamasamaye tadadhigamasamarthāmupalabhāmahe saraṇim, ṛṇakleśapravṛttyanubandhasya dustaratvāt ..
2.5.69
ṛṇānubandhastāvat—jāyamāno ha vai brāhmaṇaḥ tribhirṛṇairṛṇavā . brahmacaryeṇa ṛṣibhyaḥ yajñena devebhyaḥ prajayā pitṛbhyaḥ itīdaṃ hi vede paṭhyate . tatra prathamaṃ ṛṣīṇāmanṛṇaḥ syām iti brahmacaryamācarati . tataḥ pitṛṇāmanṛṇaḥ syām iti kṛtadārasaṅgrahaḥ prajotpādanāya vyavaharati . tadanu gṛhastha eva darśapūrṇamāsādiṣu sahasrasaṃvatsaraparyanteṣu karmasvadhikṛtaḥ kratūnanutiṣṭhatīti devānāmanṛṇaḥ syām iti . ko'sya mokṣavyavasāyāvasaraḥ ?
2.5.70
nanu ca !
2.5.71
ṛṇāṇi trīṇyapākṛtya mano mokṣe niveśayet—
2.5.72
iti manvādismaraṇāt astyeva tadavasaraḥ—na—śrutivākyavirodhāt . evaṃ hi śrūyate jarāmaryaṃ vā etatsatraṃ yadagnihotraṃ darśapūrṇamāsau ca jarayā ha vā eṣa etasmānmucyate mṛtyunā vā iti . na ca karmaprayogāśaktyā karmabhyo virantuṃ śakyate; svayamaśaktasya bāhyaśaktyupadeśāt . antevāsī vā juhuyāta, brahmaṇā hi sa parikrītaḥ . krīto vā juhuyāt dhanena hi sa parikrītaḥ . aśaktasya ca mokṣopāyānuṣṭhāne'pyasya kathaṃ śaktiḥ ?
2.5.73
kleśānubandhādapyapavargābhāvaḥ—
2.5.74
ye hi rāgādayo doṣāḥ ātmanaścirasaṃbhṛtāḥ .
kastān śamayituṃ śaktaḥ punarāvṛttidharmakān ..
2.5.75
kāmaṃ ciraṃ vijityāpi krodhaṃ vā lobhameva vā .
punargacchan vaśe teṣāṃ lokaḥ prāyeṇa dṛśyate ..
2.5.76
tathāhi—ciramapi tapasi niyamitamatirapi avijitaviṣamaśaravikṛtiḥ tanupavanāpanītavasanakāminīstanajaghanadarśanādeva vaśaṃ viśvāmitraḥ kusumadhanvano gata iti śrūyate ..
2.5.77
alamākhyāyikayā . adyatve'pyevaṃ śataśo dṛśyata iti durucchedā doṣāḥ . vītarāgajanmādarśanāt iti ca vicāritamātmaparīkṣāyām . aviyukta eva doṣairjanturjāyata iti doṣavivṛddhihetavaśca rūpādayo viṣayāḥ . te kathamiva svakarmaṇyudāsate ..
2.5.78
tāmbūlaṃ kusumasugandhayassamīrāḥ
saudheṣu pratiphalitāḥ śaśāṅkabhāsaḥ .
vācaśca praṇayanavāmṛtadravārdrāḥ
dūtīnāṃ dadhati na kasya rāgavṛddhim ..
2.5.79
api ca—
2.5.80
mugdhasmitasughādhautamadhurālāpaśālinā .
mukhena pakṣmalākṣīnāṃ kasya nākṣipyate manaḥ ..
2.5.81
ityevaṃ nidānānupaśamādapi sthita eva kleśānubandhaḥ ..
2.5.82
pravṛttyanubandhaḥ khalvapi—
2.5.83
rāgādipreryamāṇo hi karmāṇyārabhate naraḥ .
dīrghadīrghāḥ pratāyante yairdharmādharmavāsanāḥ ..
2.5.84
yaḥ pravṛttyanubandhaśca heturanyasya janmanaḥ .
tena janmāntareṇānyā janyate karmavāsanā ..
2.5.85
ekamevedṛśaṃ karma kartumāpatati kvacit .
janmāyutaśatenāpi yatphalaṃ bhujyate na vā ..
2.5.86
kleśakarmānubandhotthā janmaduḥkhādiśṛṅkhalā .
punarāvartamānaiṣā kenopāyena bhajyatām ?
2.5.87
vinā phalopabhogena na vināśo'sti karmaṇām .
teṣāṃ jñānāgninā dāha iti śraddhāvijṛmbhitam ..
2.5.88
kāryakāraṇabhāvo hi śāstrādevāvadhāritaḥ .
karmaṇāṃ ca phalānāṃ ca sa kathaṃ vā nivartatām ..
2.5.89
na ca pyajñānasāpekṣaṃ karmeṣṭaṃ bandhakāraṇam .
yenātmajñānayuktānāṃ tadudāsīta tān prati ..
2.5.90
ajñānanairapekṣyeṇa karmaṇāṃ svabhāva evaiṣaḥ, yat phalāvinābhāvitvamiti ..
2.5.91
tasmāditthamṛṇakleśapravṛttyādyanubandhataḥ .
na mokṣasiddhirastīti tadartho viphalaḥ śramaḥ ..
2.5.92
aśakye'rthe vṛthā yatna iti matvā manīṣibhiḥ .
mokṣacarcāḥ parityajya sve gṛhe sukhamāsyatām ..
2.5.93
atrābhidhīyate—yattāvaduktaṃ ṛṇānubandhāt iti—tadayuktam— vidhipadāśravaṇāt aupacārikam ṛṇaśabdaṃ jāyamānaśabdaṃ ca prayujya karmastutiriyaṃ kriyate jāyamāno ha vai brāhmaṇaḥ iti . na tadvyatirikta puruṣārthaviṣayaprayatnapratiṣedho vidhīyate ..
2.5.94
tathā hi—ṛṇaśabdo'yaṃ viṣayāntare mukhyārthaḥ prasiddhaḥ, yatrottamarṇaḥ salābhamamutaḥ pratigrahīṣyāmi iti dhanamadhamarṇāya prayacchati . adhamarṇo'pi salābhamasmai pradāsyāmi iti mattvā gṛhṇāti . so'yaṃ ṛṇaśabdasya mukhyo viṣayaḥ iha nāstyeva ..
2.5.95
jāyamāno'pi mukhyaḥ utpadyamāno hi mātuḥ kukṣikuhārānnissarannabhi dhīyate . na cāsau tapasvī bālaḥ karmabhirabhisaṃbadhyate . tasmāt brahmacaryam, apatyotpādanam, adhvaraprayoga iti tritayamidam, ṛṇavadavaśyakartavyamiti karmastutiriyamaupacārikapadaprayogādgamyate . na caitāvatā mokṣavyavasāyāvasaraviraha iti pariśaṅkanīyam, āśramāntarasya tadaupayi kasya darśanāt ..
2.5.96
nanu ! maraṇāvadhi darśapūrṇamāsādidharmopadeśāt kathamāśramāntaragrahaṇam—na—jarāmaryavādasthāpyaparityāgapratipādanāya karmapraśaṃsārthatvāt . ye catvāraḥ pathayo devayānāḥ ityādayo hi caturthāśramaśaṃsinaḥ bhūyāṃsaḥ santi mantrārthavādāḥ . manvādismṛtivacanāni caturthāśramopadeśīni caturthāśramocitaśaucācārādītikartavyatāvitānavidhānaparāṇi ca prabandhenaiva dṛśyante—
2.5.97
evaṃ gṛhāśrame sthitvā vidhivat snātako dvijaḥ .
vane vasetsuniyataḥ bhaikṣabhugvijitendriyaḥ ..
2.5.98
ityupakramya caturthāśramocitamokṣopāyānuṣṭhānopadeśāya ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samasta eva manunā'nukrāntaḥ ..
2.5.99
jābālaśrutau ca vidhāyakenaiva brāhmaṇavākyena pratipadamāśramacatuṣṭaya mupadiṣṭam brahmacārī bhūtvā gṛhī bhavet, gṛhī bhūtvā vanī bhavet, vanī bhūtvā pravrajet iti ..
2.5.100
agnisamāropaṇavidhānopadeśaśca pratyakṣaśrutaḥ kathamapahnūyate .
2.5.101
ātmanyagnīn samāropya brāhmaṇaḥ pravrajedgṛhāt iti ..
2.5.102
api ca upaniṣadāmadhyayanaṃ asati mokṣopāyaprayogasamarthe caturthāśrame nirarthakameva prāpnoti . kriyākāṇḍānuṣṭhānaniṣṭhatve hi vedasya jñānakāṇḍopadeśaḥ kiṃprayojanaḥ syāt ..
2.5.103
tadevaṃ varṇavat āśramāṇāmapi caturṇāṃ pratyakṣopadeśasiddhatvāccaturthāśramiṇāṃ ca mokṣādhigamopāyatattvajñānabhāvanābhyāsāvasarasaṃbhavāt so'yaṃ jarāmaryavādaḥ praśaṃsāmātrapara evāvatiṣṭhate . jarayā ha vā eṣa etasmānmucyate mṛtyunā vā iti ca vacanāt jarasā karmatyāgānujñānāt sa eva caturthāśramāvasara iti gamyate . taduktam—
2.5.104
gṛhasthastu yadā paśyet valīpalitamātmanaḥ .
apatyasyaiva cāpatyaṃ tadā'raṇyaṃ samāśrayet ..
2.5.105
ma. smṛ. 6. 2 iti ..
2.5.106
itarathā hi mṛtyunaiva ca tasmānmṛcyate ityavakṣyata, ca tvevamabravīt . tasmāt vārdhakadaśocitaṃ caturthamāśramamanumanyante ..
2.5.107
tiṣṭhatu vā vārdhakadaśā . yūno'pi paripakvakāṣa yasyāśramacatuṣṭaya kramamanapekṣyaiva mokṣādhikāra ākhyātaḥ . yathokyaṃ brahmacaryādeva pravrajet iti . ata eva dvividho brahmacāri bhavati—upakurvāṇaḥ naiṣṭhikaśca . tatra upakurvāṇakaḥ yo brahmacaryamanubhūya gṛhasthāśramamanubhavati . sa cāpari pakvakaṣāyaḥ, anuṣaśāntarāgaḥ . tameva pratīdamucyate—
2.5.108
anadhītya dvijo vedān anutpādya ca santatim .
aniṣṭavā caiva yajñaiśca mokṣamicchan vrajatyadhaḥ
2.5.109
ma. smṛ. 6. 37 iti ..
2.5.110
yastu paripakvakaṣāyaḥ sa naiṣṭhika eva brahmacārī bhavati, na gṛhasthāśramaṃ pratipadyate . gṛhastho'pi paripakvakaṣāyaḥ vānaprasthāśramamullaṅghya yatitve'dhikriyate . yathoktam—gṛhādvā vanādvā pravrajet iti ..
2.5.111
kecittu—karmaphalābhisandhirahitasya, kartavyamiti karma kurvataḥ kṣīṇarāgasyātmavidaḥ gṛhasthasyāpi mokṣamācakṣate . yathā''ha yājñavalkyaḥ—
2.5.112
nyāyārjitadhanastattvajñānaniṣṭho'tithipriyaḥ .
śrāddhakṛdvedavidyāvit gṛhastho'pi vimucyate
2.5.113
iti . tasmādṛṇānubandhādapavargābhāva ityayuktam ..
2.5.114
yattu kleśānubandhāditi—tadapyanadhyavasāyamātram . pratipakṣabhāvanādinā kleśopaśamasya suśakatvāt . yadi hi doṣā nityā bhaveyuḥ, anityatve'pyākasmikā vā, sahetutve'pi yadyeṣāṃ nityo heturbhavet . kāryo 'pi vā yadyasau na jñāyeta, jñātasya vā'sya śamanopāyo na jñāyeta, jñāto'pi vā'nuṣṭhātumasau na śakyeta, tadā ka evainamucchindyāt . kintu—
2.5.115
nākasmikā na nityāste na nityājñātahetukāḥ .
nājñātaśamanopāyāḥ na cāśakyapratikriyāḥ ..
2.5.116
na hi doṣāṇāṃ ātmasvarūpavannityatvaṃ, upajananāpāyadharmakatvena grahaṇāt mithyājñānaṃ ca prasavakāraṇameṣāmavadhṛtamiti nākasmikatvam, avināśihetukatvam, ajñātahetukatvaṃ vā ..
2.5.117
mithyājñānasya ca sanyagjñānam pratipakṣabhāvanābhyāsena ca samūlamunmīlayituṃ śakyante doṣāḥ iti nājñātapratīkāratvaṃ teṣām . uktaṃ ca kena cit pra-vā-3-220—
2.5.118
sarveṣāṃ savipakṣatvāt nirhrāsātiśayāśritāt .
sātmībhāvāttadabhyāsāt hīyerannāsravāḥ kvacit ..
2.5.119
iti . viṣayadoṣadarśanena hi teṣu saktilakṣaṇo rāgaḥ śāmyati . yadā hyeṣa cintayati vivekī—
2.5.120
asau taralatārākṣī pīnonnataghanastanī .
vilupyamānā kāntāre vihagairadya dṛśyate ..
2.5.121
vibhāti bahirevāsyāḥ padmagandhanibhaṃ vapuḥ .
antarmajjāsthiviṇmūtrabhedaḥkrimikulākulam ..
2.5.122
asthīni pittamuccārāḥ klinnānyāntrāṇi śoṇitam .
iti carmapinaddhaṃ tat kāminītyabhidhīyate ..
2.5.123
medogranthī stanau nāma tau svarṇakalaśau katham .
viṣṭhādṛtau nitambe ca ko'yaṃ hemaśilābhramaḥ ..
2.5.124
mūtrāsṛgdvāramaśuci cchidraṃ kledi jugupsitam .
tadeva hi ratisthānaṃ aho puṃsāṃ viḍambanā ..
2.5.125
prītiryathā nijāsyotthaṃ lihataḥ śoṇitaṃ śunaḥ .
śuṣke'sthini tathā puṃsaḥ svadhātusyandinaḥ striyām ..
2.5.126
vyāttānanā vivṛttākṣī vivarṇā śvāsaghurgharā .
kathamadya na rāgāya mriyamāṇā tapasvinī ..
2.5.127
aho bata varāko'yaṃ akāle tṛṣitaḥ phaṇī .
prasāritamukho'smākaṃ śoṇitaṃ pātumāgataḥ ..
2.5.128
kimanenāparāddhaṃ naḥ svabhāvo vastunaḥ svayam .
spṛśyamāno dahatyagniḥ iti kasmai prakupyati ..
2.5.129
nānukūlaḥ priye hetuḥ pratikūlo na vipriye .
svakarmaphalamaśnāmi kaḥ suhṛtkaśca me ripuḥ ..
2.5.130
evamahaniśaṃ cintayato nitāntaṃ śāntasya manasaḥ samacittatā sarvatra samudbhavatīti vilīyante doṣagranthayaḥ ..
2.5.131
ata evopadiśyante mokṣaśāstreṣvanekaśaḥ .
tasya tasyopaghātāya tāstāḥ pratyūhabhāvanāḥ ..
2.5.132
nanu ca pratipakṣabhāvane'pi na sarvātmanā doṣapakṣaḥ kṣayamupayāti . nimbābhyupayoga iva kriyamāṇe kaphadhāturiti—naitadevam—tatra nimbopayo gavat tadanukūlasyānnapānāderupayogadarśanāt . api ca—
2.5.133
dharmilopabhayāttatra neṣṭaḥ sarvātmanā kṣayaḥ .
kaphādhikyaṃ tu hantavyaṃ dhātusāmyasya siddhaye ..
2.5.134
iha sarvātmanocchedyāḥ kleśāḥ saṃsārakāriṇaḥ .
chedaścaikāntatasteṣāṃ pratipakṣopasevayā ..
2.5.135
na ca pratipakṣabhāvanābhyāsamekaṃ astramapāsya tadupaśame nimittāntaraṃ kimapi kramate ..
2.5.136
na hi viṣayābhilāṣastadupabhogena viraṃsyati . yathā''ha—
2.5.137
na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati .
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate .. ma-bhā-ā-85-12
2.5.138
anyatrāpyuktam—bhogābhyāsamanu vivardhante rāgāḥ, kauśalāni cendriyāṇām iti ..
2.5.139
pārāśaryo'pyāha—
2.5.140
tṛṣṇākhaniragādheyaṃ duṣpūrā kena pūryate .
yā mahadbhirapi kṣiptaiḥ pūraṇenaiva khanyate iti ..
2.5.141
tasmāt pratipakṣabhāvanaiva bhagavatī bhīmakāntiḥ antaḥkaraṇakāntāre nirantaramabhijvalantī dāvadahanadīdhitiriva dahati doṣaviṭapakāniti . tadevaṃ doṣānubandhavidhvaṃsopāyasaṃbhavānna tatkṛto mokṣamārganirodho'bhidhātavyaḥ ..
2.5.142
ata eva kecana cetanasya prakṛtyā nirmalatvāt malānāmāgantukatvāt, malanibarhaṇahetośca yathoktasya saṃbhavāt, tadācaraṇāttadapāye sati svatassakalapadārthadarśanasāmarthyasvabhāvacittattvāvasthānāt sarvajñasiddhimadūravartinīmeva manyante ..
2.5.143
yadapyuktaṃ kleśaśūnyatvamātmano na kadācidapi dṛṣṭam, anubandhavṛttitvāt kveśānāmiti—tadapyasatyam—suṣuptāvasthāyāmaspṛṣṭasya doṣairātmanaḥ pratyahamupalambhāt . jāgrato'pi kā cana tādṛśī dṛśā dṛśyata eva, yasyāmasāvātmasvarūpa evātmā nirmalo'vatiṣṭhate . yathoktaṃ aharaharbrahmalokaṃ yānti iti . tadalamanena doṣānubandhakathānubandhena ..
2.5.144
yadapi pravṛttyanubandhāditi pratyapādi—tadapi sūtrakṛtā samāhitam —na pravṛttiḥ pratisandhānāya hīnakleśasya nyā-sū-4-1-64 iti . doṣeṣu bandhahetuṣu vigaliteṣu pravṛttirapi na dehendriyādijanmane prabhavatīti ..
2.5.145
nanu doṣakṣayānmā bhūt uttaraḥ karmasaṅgrahaḥ .
kathaṃ phalamadattvā tu prāktanaṃ karma śāmyati ..
2.5.146
atra kecidāhuḥ—dadatyeva karmāṇi, nādattvā śāmyanti; tathāpi bandhahetavo na bhavanti . yataḥ śamasantoṣādijanitaṃ yoginaḥ sukhamutpādya dharmo vinaṅkṣyati, adharmaśca śītātapakleśādidvārakaṃ duḥkhaṃ dattveti ..
2.5.147
nanu ! amuṣmātkarmaṇaḥ idaṃ phalaṃ bhavatīti karmaphalānāṃ kāryakāraṇa bhāvaniyamāt, kathamiyatā karmaphalopabhogo bhavedityanyathā tadupabhogamapare varṇayanti . yogī hi yogardhisiddhyā vihitanikhilanijadharmādharmakarmā nirmāya tadupabhogayogyāni teṣu teṣūpapattisthāneṣu tāni tāni sendriyāṇi śarīrāṇi, raṇḍāntaḥkaraṇāni ca muktairātmabhirupekṣitāni gṛhītvā sakṛdeva sakalakarmaphalamanubhavati prāptaiśvarya itītthamupabhogena karmaṇāṃ kṣayaḥ ..
2.5.148
anye tvācakṣate—kimanena bhogāyāsena, adattaphalānyeva karmāṇi yogino naṅkṣyanti . tattvajñānasyaiva bhagavata iyān prabhāvaḥ, yadasminnutpanne cirasaṃcitānyapi karmāṇi sahasaiva pralayamupayānti . bhogādapi teṣāṃ prakṣayaḥ śāstraprāmāṇyādevāvagataḥ . tathā tatprāmāṇyādeva tattvajñānā dapi tatprakṣayaṃ pratipatsyāmahe . tathā cāha—
2.5.149
yathaidhāṃsi samiddho'gniḥ bhasmasātkurute'rjuna .
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā
2.5.150
gī. 4-37 iti ..
2.5.151
na cedaṃ śraddhāmātram, vedavidāmagraṇyā vyāsamuninaiva samabhidhānāt, avedārthaṃ hi nāsāvabhidadhīteti ..
2.5.152
tamanye na manyante . na sarvāmanā karmaṇāṃ dāhaḥ . kintu svarūpeṇa satāmapi sahakārivaikalyāt svakāryakaraṇodāsīnatā teṣāṃ bhavati, bhraṣṭānāmiva bījānāmaṅkurakaraṇakauśalahāniḥ . yataḥ sāmagrī kāryasya janikā, na kevalaṃ kārakam . ato na karmāṇyevakevalāni phalopabhogayogyaśarīrendriyādijanmanimittatāmupayānti . kintu mithyājñānena doṣaiśca sahitāni . taduktaṃ avidyātṛṣṇe dharmādharmau ca janmakāraṇam iti ..
2.5.153
tattvavidaśca tattvavittvādeva nāvidyā mithyājñānātmikā bhavati . doṣāṇāṃ tu prathame darśita eva kramaḥ . tadabhāve bhavantāvapi dharmādharmau na bandhāya kalpete . na hi svakāryamaṅkurādi kusūlavartīni bījāni janayitumutsahante ..
2.5.154
bhraṣṭabījānāmapi svarūpaśaktirapi tānavaṃ gatā . tadvat karmaṇāṃ svarūpaśaktiśaithilyaṃ mā nāma bhūt . tathāpi kusūlavarti bījavat sahakāri vaidhuryāt kāryānārambha iti . tadidasuktaṃ na pravṛttiḥ pratisandhānāya hīnakleśasya nyā-sū-4-1-64 iti ..
2.5.155
nanu svarūpasattāyāṃ dharmādharmayoḥ kathamidamuktaṃ navānāmātmaguṇānāṃ nirmūlocchedo'pavarga iti—naiṣa doṣaḥ—manassaṃyogavadakiṃcitkarayoravasthānamapi ucchedānna viśiṣyate . muktasyātmanaḥ vibhutvādaparihāryo mana ssaṃyogaḥ . na ca tadānīmasau sannapi sukhaduḥkhajñānādijanmani vyāpriyate . evaṃ dharmādharmau santāvapi phalamanākṣipantau kiṃ kariṣyata iti phalata ucchinnāveva bhavataḥ . tasmānnavānāmātmaguṇānāmucchedo'pavarga ityaviruddham ..
2.5.156
evaṃ pravṛttyanubandhasyāpi bandhahetorabhāvānna durgamo'pavargaḥ ..
2.5.157
apare punarāhuḥ—karmaphalānāṃ śāstrataḥ kāryakāraṇabhāvaniyamāvagateḥ śamasantoṣaśītātapādidvārakasukhaduḥkhamātropapādanena karmaparikṣayānupapatteḥ, yogarddhyā ca dīrghakālāvadhisukhaduḥkhopabhogasya sakṛdeva saṃpādayitumaśakya tvāt jñānāgninā ca dāhe tatkarmopadeśivaidikavacanasārthānarthakyaprasaṅgāt, adattaphalasya karmaṇo'nuparamāt, avasthānapakṣe ciramapyuṣitvā kusūlāvasthitabījavat kālāntareṇāpi tatphalākṣepaprasaṅgāt avaśyaṃ svaphalopabhogadvāraka eva karmakṣayo vācyaḥ ..
2.5.158
na cānirmokṣa āśaṅkanīyaḥ, tataścirādapi tatsiddhisaṃbhavāt . tathā ca mumukṣurnityanaimittikaṃ karmāvaśyamanutiṣṭhet, ananutiṣṭhan pratyaveyāditi tatkuto'sya bandhaḥ syāt . kāmyaṃ niṣiddhaṃ ca karma svarganarakakāri vispaṣṭameva bandhasādhanamiti tatpariharedevetyevaṃ tāvaduttaro'yaṃ na karmasaṃcayaḥ pravartate . tadāha—
2.5.159
nityanaimittike kuryāt pratyavāyajihāsayā .
mokṣārthī na pravarteta tatra kāmyaniṣiddhayoḥ iti ..
2.5.160
prāktanasya tu karmasaṃcayasya bhogādeva kṣayaḥ . ātmavidaśca mumukṣorayamanuṣṭhānakramo bhavati, netarasyeti sa evetthamapavṛjyata iti . āha ca—
2.5.161
ātmajñe caitadastīti tadjñānamupayujyate .
tatra jñātātmatattvānāṃ bhogātpūrvakriyākṣaye ..
uttarapracayāsattvāt deho notpadyate punaḥ ..
2.5.162
nanu ! nityakarmanuṣṭhānapakṣe nāstyeva mokṣaḥ . yānyeva hi nityāni darśapaurṇamāsādikarmāṇi yāvajjīvaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta ityādicodanopadiṣṭāni, tānyeva phalavanti śrūyanta iti kāmyānyapi bhavituma rhanti darśapaurṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajet agniṃhotraṃ juhuyātsvargakāmaḥ iti—na—phalābhisandhānapūrvakatvenāprayogāt . tathā''ha—
2.5.163
prārthyamānaṃ phalaṃ jñātaṃ nānicchostadbhaviṣyati
2.5.164
iti . so'yaṃ pravṛttau viśeṣaḥ . prayoge'pi viśeṣaḥ . kāmyaṃ karma sarvāṅgopasaṃhāreṇa prayujyamānaṃ phalasādhanamiti na yathāśakti tathā tathā prayoktavyamiti . nityakarmaṇaḥ akaraṇāt pratyavāya iti yathāśaktyapi tat prayoktavyam . ananuṣṭhitāt yādṛk, tādṛk anuṣṭhitaśreyaḥpratyavāyaparihāropapatteḥ ..
2.5.165
kāmye tu sarvāṇyaṅgāni yadyasāvupasaṃhartuṃ na śaknuyāt, mā pravartiṣṭa . na hyapravartamānaḥ pratyaveyāditi ..
2.5.166
evaṃca tadeva darśapaurṇamāsādikarma yāvajjīvaṃ iti codanayopadiṣṭaṃ nityaṃ sat tatphalānabhisandhānāt prayuktaṃ na bandhāya kalpate . kva sā svargasādhanatvaśaktiḥ asya gateti cet—na—na vayaṃ karmaṇāṃ śaktimaśakti vā pratyakṣataḥ prapaśyāmaḥ . śāstraikaśaraṇāstu śrotriyā vayam . codanaiva dharme pramāṇamiti naḥ kulavratametat . sā ca codanā ekatra kāminamadhikāriṇamāśritya pravṛttā . tadadhikāraśca phalanirvṛttervinā na syāditi phalaparyantatāṃ pratipadyate ..
2.5.167
anyatra tu yāvatpadoṣabaddhajīvanapadārthāvacchinnādhikārilābhena pravartamānā na phalāya prabhavati . akriyamāṇe tu śāstrārthe pratyavāyāya bhavati adhikṛtena satā śāstrārthastyakta iti . kāmye tvanutpannakāmo'dhikṛta eva na bhavatīti nādhikṛtena satā vidhistyakta iti na pratyavaitīti . upakramya tvantarāle tyaktuṃ na labhata eva . vītāyāṃ phalecchāyāṃ, āvāpte vā phale tatkarmasamāpanavadavaśyakartavyameva tadityalaṃ śāstrāntaragarbheṇa bhūyasā kathāvistareṇa ..
2.5.168
sarvathā suṣṭūktaṃ nityanaimittike kuryāt iti ..
2.5.169
nanu ! bhogāt prāktanakarmakṣayapakṣe dīrghakālāpekṣaṇāt apratyāsanna iva mokṣo lakṣyate—kiṃ tvayā jñātamadhunaiva . huṃkṛtvā nirvilambameva mokṣamāpnuyāditi . na khalu sulabho'yaṃ puruṣārthaḥ . kiṃ na śrutamidamāyuṣmatā kyāsavacanam—
2.5.170
anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim gī. 6. 45 iti ..
2.5.171
jñānāgnidāhavacanaṃ tu jñānapraśaṃsārthameva . so'yaṃ jñānakarmasamuccayānmokṣa ucyata iti ..
2.5.172
atrābhidhīyate—na khalu phalopabhogadvārakaḥ karmaṇāṃ parikṣayaḥ janmakoṭiśatairapi śakyakriyaḥ . uktaṃ hi—
2.5.173
ekamevedṛśaṃ karma kartumāpatati kvacit .
janmāyutaśatenāpi yatphalaṃ bhujyate na vā ..
2.5.174
dehaistatkarmabhogārthaiḥ karmānyanna kariṣyate .
dehabandhanamityeṣā durāśaiva tapasvinām ..
2.5.175
tadīdṛśamenaṃ mokṣapathamupadiśadbhiryājñikaiḥ mokṣopekṣaṇamanakṣaramupadiṣṭaṃ bhavatīti . tasmāt pūrvoktanītyaiva karmaṇāṃ bandhahetutvamapākaraṇīyam ..
2.5.176
nanu ! pakṣacatuṣṭaye'pi doṣa uktaḥ—na—caturthapakṣasya niravadyatvāt . sahakārivaikalyāt kusūlāvasthitabījavat karmaṇāmanārambhakatve sati na kaściddoṣaḥ . eṣa eva ca teṣāṃ dāhaḥ, yat kāryānārambhakatvam ..
2.5.177
nanu ! avinaṣṭasvarūpāṇi kusūlabījavadeva kadā cirādārapsyante kāryam . tasmādvaramucchidyantāmeva . kimidānīṃ nityamātmānamapyucchettuṃ yatāmahe . sa hi purā bhoktā'bhūditi mukto'pi punarbhoktṛtāṃ pratipadyeteti varamucchidyantāmeva ..
2.5.178
sāmagryabhāvāt kathamasau punaḥ bhoktṛtāṃ gacchet ? iti cet— karmāṇyapi sahakāryabhāvāt kathaṃ kāryamārabheran ? na ca karmaṇāṃ bandhakaraṇe rāgādayo na sahakāriṇa iti vaktuṃ śakyate; vītarāgasya jatmādarśanāt ityasakṛduktatvāt . tasmādayameva sūtrakāropadiṣṭaḥ panthāḥ peśalaḥ na pravṛttiḥ pratisandhānāya hīnakleśasya iti ..
2.5.179
yaccedamucyate jñānakarmasamuccayānmokṣa iti—tatredaṃ vaktavyam . karmaṇāṃ kīdṛśo mokṣaṃ pratyaṅgabhāvaḥ ? na hi tatsādhyo mokṣaḥ; svargā divadanityatvaprasaṅgāt ..
2.5.180
api ca—ātmaiva svarūpāvasthito mokṣa ityucyate; na cātmasvarūpaṃ karmasādhyam, anādinidhanatvena siddhatvāt ..
2.5.181
nanu ! nityakarmānanuṣṭhāne pratyaveyāditi taddvārakabandhaparihāropāyatvāt karmāpi mokṣāṅgaṃ syāt—na—sanyāsavidhānasya pratyakṣopadeśādi tyuktatvāt . aparipakvakaṣāyāṇāṃ śanaiśśanaistatparipākaupayikatvena karmānuṣṭhānaṃ pāramparyeṇāpavargopāya iti tu bāḍhamabhyupagamyate . yathā''ha manuḥ—
2.5.182
mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ iti ..
2.5.183
adhyātmavidaśca jñānakāṇḍaupayikameva kriyākāṇḍaṃ manyante . sākṣāttu karmasādhye'pavarge svargavadapāyitvaprasaṅgāt kṛtakasya sarvasyānityatvāt tattvajñānameva mokṣopāya ityuktam ..
2.5.184
yadapi yamaniyamādisādhyamaṅgabhūtaṃ karmajātam, tadapi tadaṅgatāṃ gacchanna vāryate . tatkāryatve'pi—yāvadguṇapraghvaṃsābhāvasvabhāvatvāt mokṣasya na kṣayitvaṃ svargavat . anyastu na mokṣa ityuktam ..
2.5.185
tatpūrvoktaprakrameṇāpavarga—
prāptestattvajñānamevābhyupāyaḥ .
karma tvaṅgaṃ tatra śaucādi kiṃcit
kiṃcittatsyādātmasaṃskārapūrvam ..
2.5.186
āha—tattvajñānamidānīṃ vicintyatām—kiṃviṣayaṃ tadapavargāya kalpate ? kuto vā tasya niḥśreyasasādhanatvamavagatamiti ..
2.5.187
nanu ! ātmajñānamapavargaheturiti bahuśaḥ kathitamevaitaditi ko'yaṃ praśnaḥ ?—na—vipratipatteḥ . vipravadante hyatra vādinaḥ ..
2.5.188
eka evāyam . avidyāparikalpitaḥ jīvātmaparamātmavibhāgaḥ . paramātmatattvajñānādavidyāpāye mokṣa iti brahmavādinaḥ ..
2.5.189
śabdādvaitaniścayāditi vaiyākaraṇāḥ ..
2.5.190
vijñānādvaitadarśanāditi śākyabhikṣavaḥ ..
2.5.191
prakṛtipuruṣavivekavijñānāditi pāramarṣāḥ ..
2.5.192
īśvarapraṇidhānāditi cānye ..
2.5.193
tadevaṃ kasmai tattvajñānāya spṛhayantu mumukṣavaḥ iti vācyam ..
2.5.194
ucyate—bhinnāstāvadātmāna iti gṛhyatāmātmajñānameva niḥśreyasāṅgamiti ..
2.5.195
yattu—kutastasya niḥśreyasasādhanatvamavagatamiti; akṣapādavacanāditi brūmaḥ . akṣapādastāvadevamupadiṣṭavān ātmajñānānniḥśreyasādhigamaḥ iti . na ca niṣpramāṇakamarthameṣa ṛṣirupādiśaditi bhavitavyamatra pramāṇena . tattu vaidikaṃ vidhivākyaṃ ātmā jñātavyaḥ iti ..
2.5.196
sa eṣa tāvanna niradhikāraḥ vidhiḥ; adhikārarahitasya ca vidheḥ prayogayogyatvābhāvāt . adhikārānveṣaṇamupakramaṇīyam . paraprakaraṇaparipaṭhanavirahācca nāsya samidādhividhivat pradhānādhikāraniveśitvam . ataḥ viśvajidadhikaraṇanyāyena svargakāmamadhikāriṇamiha yāvadupādātumadhyavasyāmaḥ, tadaiva na sa punarāvartate ityarthavādasamarpiteyamapunarāvṛttireva hṛdayapathamavatarati, rātrisatra iva pratiṣṭheti tāmevāsya phalatvena pratipadyāmahe ..
2.5.197
sā ceyaṃ sādhyamānā'pi rūpādeva hi śāśvatī .
cakāstyapunarāvṛttiḥ na svargavadapāyinī ..
2.5.198
nanu ! dṛṣṭaprayojanālābhe sati adṛṣṭaprayojanaparikalpanāvasaraḥ . iha ca dṛṣṭameva prayojanamātmajñānasya karmapravṛttihetutvamupalabhyate . nityenātmanā vinā bhūteṣvevācetaneṣu śmaśānāvadhiṣu bahuvittavyayāyāsasādhyāni ko nāma jyotiṣṭomādikarmāṇyanutiṣṭhediti nitya evātmā paralokī jñātavyaḥ . evaṃ hi nirviśaṅkaḥ karmasu pravarteteti ..
2.5.199
tadidamanupapannam—anyata eva siddhatvāt . pratyabhijñāpratyakṣapratyayena jaiminīyaiḥ, anumānamahimnā ca naiyāyikādibhiḥ ātmā nitya iti niścita eva . kimatra vidhiḥ kariṣyati . itikartavyatākalāpopadeśaśca tadānīmatyantaniṣprayojanaḥ syāt ..
2.5.200
amī ca tathā nāmātimahānto vedagranthā iyatyeva paryavasannā iti ?—tadidamupanatam—seyaṃ mahato vaṃśastambāt laṭvā''kṛṣyata iti . tasmādarthavādasamarpitamapunarāvṛttirūpameva phalamātmajñānavidhirabalambata ityevaṃ kecit ..
First 200 of 504 passages. Read on
Commentaries (1)
- Nyāyamañjarīgranthibhaṅga — Cakradhara, Sanskrit
Linked texts (9)
- Parātrīśikāvivaraṇa (complete text) — Sanskrit
- Bhāmatī, text without the sūtras (Sansknet input) — Sanskrit
- Yogavāsiṣṭha (vulgate) — Sanskrit
- Vākyapadīya (ed. Raghunātha Śarmā, with the Vṛtti and his Ambākartrī) — Sanskrit
- Tantravārttika (ed. Subbāśāstrī) — Sanskrit
- Kāśikā after the Trivandrum edition (provided by H. Krasser) — Sanskrit
- Nyāyacandrikā — Ānandapūrṇa Vidyāsāgara, Sanskrit
- Nyāyacandrikā — Gaṅgādhara, Sanskrit
- Nyāyaviniścaya — Akalaṅka, Sanskrit