Nyayasutra 1.36
Anvīkṣānayatattvabodha 1.36
- Language
- Sanskrit
1.36
tvayā'nityatayā pratiṣedhye śabde nityaṃ sarvadā'nityabhāvānnityaḥ śabda iti yo pratiṣedhaḥ tasyābhāvaḥ[tasmāt] | nahyanityatvaṃ tanna sarvadā nityatvañceti sambhavati |
atha sarvadaivānityatvaṃ tat siddhaṃ, tato hetvasiddhirityakṣarārthaḥ | tātparyantu svoktivyāpakaṃtayā yathāyathaṃ svavyāghātaḥ | anityaṃtvañca nānityaṃ guṇādāvanityadharmo na syāt, etadabhāvāpatteḥ | na ca dharmanityatve dharmiṇo nityatvaṃ tayorbhedāt | kālpanike'pi dharmadharmibhāve tathātvopagamāt | tatraiva tadviśiṣṭavyavahārābhāvāt | na cātiprasaṅgaḥ, yathādarśanaṃ svabhāvavyavasthāpanāt | samvideva bhagavatī vastūpagame[naḥ]śaraṇamiti nyāyāt | jātimati ghaṭādau tadvyabhicārācca1 | anyathā sattvādinityatve dharmiṇāṃ sattvādnirihaṃ2 jagajjāyeteti vyāghātaḥ | tadidaṃ yuktāṅgahīnatvam, nāyametasya dharmo nityatvāditi vyāptyasiddheḥ |
yattvanyākārānna tadākārādhīrjayita iti, tanna, dharma eva hi dharmiṇastadākāratā, na tu tadāpādyamarthāntaram | tadidamayuktāṅgādhikyam, tadākāratāpādakamayuktamaṅgīkṛtyāpādanāt, svoktivyāpanādvyāghātaśca | idamasādhakamityatrāsādhakatvayogādasādhakam | tatkiṃ tadākāramanyākāraṃ, bhinnamabhinnamityādivikalpasya durvāratvāt | evamanyatvānanyattvādiheto ghaṭā[di]dṛṣṭānte3 draṣṭavyam | dharmadharmibhāvānabhyupagame tavāpyasādhakatānumānaṃ na syāt | evaṃ sarvatra pūrvoktavyāghātaḥ | anityatvaṃ nānityam, ato'nityatvāntarānusaraṇe nānavasthā | tadākāratā ca taddharmatā, sā ca bhedaniyatā, prameyatvādāvapi pramādivyaktyavaccheda[ka]sya sattvāt | kvacidananyagatyā
prameyatvādāvabhede[pi]dharmadharmibhāva ityanye | kāryamakāryamityādau ca vyāghātaḥ sphuṭa iti sūtrārthaḥ | sarvatrāpādane mitho virodhamūlaśaithilyaviparyayāparyavasānānānukūlatveṣṭaprasaṅganānyataratarkadoṣā yathāsambhavamūhanīyāḥ |
pūrvaṃ[rvā]parajātyorvikalpasamutthatvenaikakāryatvāt saṅgatiḥ | vastuto vaktavyajātyantarābhāve vaktuśca vaktavyataiva saṅgatiḥ | sūtram—
vādyukto heturasiddhaḥ, tatsiddherhetoḥ prayatnānantaropalavdheranaikāntikatvāditi yo'yaṃ doṣaḥ, sa pratiṣedhe'pi nityatvasādhake tvatpakṣe samānaḥ tulyaḥ | śabdonnayane tulyaḥ, prayatnavyaṅgyatvādityatrāpi heturasiddhaḥ |
atha prayatnā[na]ntaropalavdhyā tatsādhyate sānekāntikī, utpatterapi sambhavādityabhidhāya kāryasamā seva1 jātimāha | nanvevaṃ svātmavyāghātakatvalakṣaṇajātyudbhāvanaṃ saduttarameva syāt, na syāt, sāmyāpādanābhiprāyamātrapravṛttatvena tadabhiprāyeṇāpravṛtteḥ | dvitīyavādivadayamapi jātimevāha, yataḥ tasyāstu jāteḥ daivājjātirevādhikaraṇamityetat | athavā pratiṣedhe'pi pratiṣedhavaṇyanaiṃkatvādityatra2 samāno'nekāntikalakṣaṇo doṣaḥ | na hi so'pyekāntikaḥ | evaṃ hi sa tādṛśo bhavedyadi sarvameva pratiṣedhena vā kimapi, na caivaṃ svasattāyā aniṣedhāt | sthāpanāniṣedhakṛttvānupapattiprasaṅgācceti śabdasāmyena vākchalamāha | na ca vādinopanyasta[m]prativādinā'nyanna sañcārācchalam | na cātraiva vādinā svayamevānekāntikatvābhidhānamiti vācyam | vādyuktadoṣasyaiva tatpakṣe sañcārāt | yadvā tavāpi pakṣe samāno doṣa iti doṣavatsāmyārthaṃ kaściddoṣamāheti |
prakaraṇārthastu vādiprativādyubhayāsajjatvapratipattiphalakathātvam | tacca ṣaṭpakṣībahiśśratuḥpañcapakṣīṣvapyastīti tāsāmapi prakaraṇāntarbhāvaḥ | ṣaṭtvakīrtanaṃ tu sambhavapradarśanāthaṃ, saptapakṣyādivāraṇārthañca |
39|
kāryasamāyāmeva naivaṃ pratyavasthānaṃ, kintu jātyantareṇāpi pratyavasthāne ṣaṭpakṣī bhavatyevetyāha—
Linked texts (1)
- Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit