Nyayasutra 1.37
Anvīkṣānayatattvabodha 1.37
- Language
- Sanskrit
1.37
nanu kathamatra pratyavasthānam | na tāvacchabdo'nityaḥ prayatnakāryatvādityukte kiṃ prayatnāntaramutpattirvivakṣitā''ho'bhivyaktireva, arthāntaratvāt | athādyādye'siddhiḥ, antye[']naikāntikatvamityucyate | tanna, tadā saduttaratvena jātitvābhāvāt |
atha prakarṣanikarṣavattvādinā śabdasyotpatteḥ sādhanādasiddhirasiddheti pratiṣedhāsāmarthyājjātitvamiti cenna, evaṃvidhāyā asiddheḥ chalasādhāranyena jātitvāprayojakatvāt | nava kambala[va]ttvādityatraikasyaiva kambalasya sattvādasiddhirasiddhā | nūtankambala[tva]sya siddheriti suvacatvāt | anvarthatayā[']ropya dūṣaṇādasamarthaṃprasaṅgatayā jātitvamiti cet | na, tathāpi kalpitadūṣyadūṣaṇatayā chalatvāpatteḥ | na cāropo'pi vikalpadūṣaṇābhidhāne vivakṣitasyāpyarthasya dūṣaṇāt | na ceyaṃ jātiḥ sarvānumānasādhāraṇī, udāharaṇaviśeṣapuraskāreṇa lakṣaṇāt | tathā'nyatkāryatvaṃ ghaṭasya mṛddaṇḍādipūrvakatvaṃ, śabdasya cānyattālvādisaṃyogavibhāgapūrvakatvamiti pakṣadṛṣṭāntayoḥ kāryatvasyānanugamāt kāryasamāyāṃ pratyavasthānam | yadāha[dharma]kīrtiḥ—
sādhyenānanugamātkāryasāmānyenāpi sādhane | sambandhibhedādbhavokti doṣaḥ kāryasamo mataḥ ||iti|| [pramāṇavārttikam 1|
ubhayatra kāryavyapadeśastu nānārthaśabdavat śabdamātrānugamāt | na ca tanmātrānumitiḥ pāṇḍudravyādivat | yadāha—
vastubhede prasiddhe'pi śabdasāmyādabhedinaḥ | na yuktānumitiḥ pāṇḍudravyādivaddhutāśane ||iti [pramāṇavārttikam 1|14]
na ceyamutkarṣasamā, avidyamānadharmotkarṣeṇāpratyavasthānāt | nāpyapakarṣasamā, vyāpakābhimatavyāvṛttyā vyāpyābhimatavyāvṛtteḥ prasañjanāt saṃbandhibhedamātra eva tātparyāt | nāpi varṇyasamā, sādhanavaikalyaṃ parihṛtya dṛṣṭāntasyāpi tādṛśarūpavaddhetu-
cāsiddhiḥ, mānābhāvāt | tacca1 prayatnāntaropalabdhyā sādhyam, sā cānekāntikīti pratyavasthānaṃ kāryasamaḥ | na caivaṃ sotrakāryapadamukhyārthatyāgo doṣāya, sarvavyāpakārthatvāt2 | apakarṣasamāvarṇyāsamābhyāṃ bhedārthatvākṛtena vādyukte doṣamāśaṅkyam | tatparihārāya sotprekṣitapramāṇadūṣaṇena vādyuktasādhanasyāsāmarthyaprasañjanaṃ kāryasama iti lakṣaṇam | prayatnakāryānikatvāditi hetupradarśanamutprekṣitahetūtthāpanena jātyuttarapradarśanārtham, udāharaṇaviśeṣasphoraṇārthañca | vādyuktasādhanadūṣaṇoddhārāya sotprekṣitahetudūṣaṇena pratyavasthānamātrasyaiva samanvatyā[sāmānyatayā]viśeṣasyānākāṅkṣitatvenānvayabodhāviṣayatvāt | na ca pramāṇatayopalabhyāste[nyaste]kāryatve pramāṇagaveṣaṇopakramatvāt prasaṅgasameveyam; tasyānavasthāparyavasāyitvāt | atra tu pramāṇagaveṣaṇamupakramya svayameva kiñcitpramāṇamāśaṅkya taddūṣaṇena paryavasānāt |
kiñca, prasaṅgasa Slackmāyāṃ pramāṇe kiṃ pramāṇaṃ, tatrāpi kimiti pramāṇajijñāsāparamparāmātram | atra tu pramāṇaviṣayapramāṇaviśeṣadūṣaṇābhidhānam | tathāpi prakarṣanikarṣavattvādinā pramāṇena śabdagatāṃ kāryatāṃ manvānasya prayatnāntaropalabdhyā kāryatvāsiddhāvabhisandhimāropya dūṣaṇaṃ chalameva syāditi cenna | arthavikalpopapattyā vacanavighātābhāvāt | na caivaṃ saduttaratvamevāsya, svayamutthāpitasya hetoḥ dūṣaṇenānutthāpitasya parābhipretasyā[syo]tkarṣatvāde durdhayitumaśakyatvāt |
iyañca na kevalaṃ hetusiddhyarthotprekṣitapramāṇadūṣaṇopasaṃhāreṇa pravartate | kintu pakṣadṛṣṭāntasiddhyarthotprekṣitapramāṇadūṣaṇenāpi | tadayaṃ sūtrārthaniṣkarṣaḥ-pakṣahetudṛṣṭānteṣu madhye yasya kasyacidaṅgasyāsiddhatvamudbhāvya tatsādhakatayā kiñcitsvayamutprekṣya taddūṣaṇena tatsādhakatvopasaṃhāraḥ kāryasameti | tadatra vyavahartavyadvetameva dvāraṃ, vyavahartavyapāramārthikatvameva dūṣyam | mūlānumānasyāṅgāsiddhirāropya, tadābhāsā ceyam |
atra pratyuttarasūtram-
Linked texts (1)
- Nyāyasūtra — Akṣapāda Gautama, Sanskrit