Commentary on the Nyāyasūtra 7.p3.11
Nyāyabhāṣya (complete text) 7.p3.11
- Language
- Sanskrit
7.p3.11
samūhe bhāvaśabdaprayogāditi ca samūhamāśritya pratyekaṃ samūhipratiṣedhaḥ-- nāstyeko bhāva iti, soyamubhayato vyāghātād yatkiṃcana vāda iti || 36 || nyā. sū. || 4 || 1 || 37 || ayamapara ekāntaḥ--- sarvamabhāvaḥ-- bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ || 37 || yāvad bhāvajātaṃ tatsarvama'bhāvaḥ, kasmāt ?, bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ= 'asan gauraśvātmanā’ ’anaśvo gauḥ’ ’asanna'śvo gavātmanā’ ’agauravaśvaḥ’ itya'satpratyayasya pratiṣedhasya ca bhāvaśabdena sāmānādhikaraṇyāt sarvamabhāva iti|| pratijñāvākye padayoḥ pratijñāhetvośca vyāghātādayuktam || anekasyā'śeṣatā sarvaśabdasyārthaḥ bhāvapratiṣedhaścā'bhāvaśabdasyārthaḥ. pūrvaṃ sopākhyam uttaraṃ nirupākhyam. tatra samupākhyāyamānaṃ kathaṃ nirupākhyama'bhāvaḥ syāditi= na jātvabhāvo nirupākhyo'nekatayā= aśeṣatayā śakyaḥ pratijñātumiti| sarvametadabhāva iti cet ?= yadidaṃ sarvamiti manyase tadbhāva ityevaṃ cet ? anivṛtto vyāghātaḥ-- anekamaśeṣaṃ ceti nā'bhāvapratyayena śakyaṃ bhavitum. asti cāyaṃ pratyayaḥ-- sarvamiti. tasmānnā'bhāva iti| pratijñāhetvośca vyāghātaḥ-- ’sarvamabhāvaḥ’ iti bhāvapratiṣedhaḥ pratijñā. ’bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ’ itihetuḥ. bhāveṣvitaretarābhāvama'nujñāya= āśritya cetaretarābhāvasiddhau sarvamabhāva ityucyate. yadi sarvamabhāvaḥ ? "bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ" iti nopapadyate. atha bhāveṣvitaretarābhāvasiddhi ? sarvamabhāva iti nopapadyate || 37 || nyā. sū. || 4 || 1 || 38 || sūtreṇa cābhisaṃbandhaḥ--- na-- svabhāvasiddherbhāvānām || 38 || na sarvamabhāvaḥ, kasmāt ?