Commentary on the Nyāyasūtra 7.p3.21
Nyāyabhāṣya (complete text) 7.p3.21
- Language
- Sanskrit
7.p3.21
yāvaccāsya phalenārthitvaṃ na vipariṇamate= na nivartate tāvadanena karmānuṣṭheyamityupapadyate jarāmaryavādastaṃ pratīti. "jarayā ha vā" ityāyuṣasturīyasya= caturthasya pravrajyāyuktasya vacanam-- "jarayā ha vā eṣa etasmādvimucyate" iti. āyuṣasturīyam= caturthaṃpravrajyāyuktaṃ jaretyucyate-- tatra hi pravrajyā vidhīyate, atyantajarāsaṃyoge "jarayā ha vā" ityanarthakam| ’aśakto vimucyate’ ityetadapi nopapadyate-- svayamaśaktasya bāhyāṃ śaktimāha-- "antevāsī vā juhuyāt brahmaṇā sa parikrītaḥ. kṣīrahotā vā juhuyād dhanena sa parikrītaḥ" iti athāpi vihitaṃ vā'nūdyeta ? kāmādvārthaḥ parikalpyeta ? vihitānuvacanaṃ nyāyyamiti, ṛṇavānivā'svatantro gṛhyasthaḥ karmasu pravartate ityupapannaṃ vākyasya sāmarthyam| phalasya hi sādhanāni prayatnaviṣayo na phalaṃ. tāni saṃpannāni phalāya kalpante| vihitaṃ ca jāyamānaṃ vidhīyate ca jāyamānaṃ tena yaḥ saṃbadhyate soyaṃ jāyamāna iti| pratyakṣavidhānābhāvāditicet ? na-- pratiṣedhasyāpi pratyakṣavidhānābhāvāditi| pratyakṣato vidhīyate gārhasthyaṃ brāhmaṇena yadi cāṃśramāntaramabhaviṣyat tadapi vyadhāsyat pratyakṣataḥ. pratyakṣavidhānābhāvānnāstyāśramāntaramiti, na-- pratiṣedhasyāpi pratyakṣavidhānābhāvāt= na pratiṣedhopi vai brāhmaṇena pratyakṣato vidhīyate-- ’na santyāśramāntarāṇi eka eva gṛhasthāśramaḥ’ iti. pratiṣedhasya pratyakṣato'śravaṇādayuktametaditi || adhikārācca vidhānaṃ vidyāntaravat ||