Aphorisms on Brahman 24
Śrīkarabhāṣya 24
- Language
- Sanskrit
24.1
tathābhūtasya kadācidapi grahaṇādarśanādanupapatteśca | kenacidviśeṣeṇedamitthamiti
hi sarvā pratītirupajāyate | tasmāt pūrvoktameva samañjasam |
24.2
parameśvaraḥ svalīlārthameva jagatsṛjati
24.3
nanu paramānandasvabhāvasya niravayavasya śivasya kimarthaṃ
jagajjanmādihetutvamityāśaṅkyāha -
24.4
lokavattu līlākaivalyam || 33 ||
24.5
śivasya parabrahmaṇaḥ kadācillīlāvilāsaḥ kadācitkaivalyaṃ svayamevāvasthānaṃ ca
nirṇīyate | yathā loke sarvaiśvarya-dhairya-vīryaparākramadhuryasya
saptadvīpaparivṛtasarvamaṇḍalādhīśvarasya mahārājasya kadācidvilāsena
kāryārambhakatvaṃ kadācittūṣṇīmavasthānaṃ ca dṛśyate kiñca sarveṣāṃ
cetanānāṃ yathā svābhāvikatvena prāṇāpānādivāyusañcāraḥ tathā
paramānandakandasya paramaśivasya svabhāvena jagajjanmādikāryānusaraṇaṃ vā syāt |
samprāptasarvakāmasya paramānandasvabhāvasya śivasya svalīlayā
jagajjanmādikāryārambhavyāpārakatvaṃ pralayādūrdhvaṃ punaḥ sṛṣṭiparyantaṃ
svayamevāvāsthānaṃ ca niravadyam |
24.6
vaiṣamyanairdhṛṇyādhikaraṇam || 10 ||
24.7
paramakāruṇikasya parameśvarasya vaiṣamyanairdhṛṇyādidoṣanirākaraṇam |
24.8
nirguṇasya nirliptasya paraśivasya jagatkāraṇatvāṅgīkāre
rogārogādidharmānusāreṇadevatiryaṅmanuṣyādyuttamādhama-madhyamasṛṣṭyā
baddhajīvavadvaiṣamyanairdhṛṇyādidoṣo durvāra ityāśaṅkyāha -
24.9
vaiṣamyanerdhṛṇyena sāpekṣatvāttathā hi darśayati || 34 ||
24.10
loke jīvānāṃ sukhaduḥkhabhogadarśanātparameśvarasya
vaiṣamyanairdhṛṇyādiprasaktirnopapadyate kutaḥ sāpekṣatvāt
jīvakṛtapuṇyapāpasāpekṣatvāt | tathā hi darśayati śrutidyotanāt |
yadyapiparamapuruṣasya śivasya svābhāvikacicchaktisattvena niravayasyāpi
vicitranānāvidhajagajjanmādihetutvaṃ saṃbhāvyeta tathāpi
devatiryaṅmanuṣyādyuttama-madhyamādhamasṛṣṭyā baddhajīvavatpakṣapātaḥ
prasajyeta | svarganarakasukhaduḥkhādidharmāṇāṃ cetaneṣu dyotanāt paraśivasya
nairdhṛṇyādidoṣo na varjanīya iti cenna tatrottaraṃ sāpekṣatvāditi |
sṛjyamānadevādiśarīrāṇāṃ jīvakarmasāpekṣatvādviṣamasṛṣṭiranivāryā |
devāditattajjīvanāṃ tattatkarmasāpekṣatvaṃ darśayanti hi śrutayaḥ - sādhukārī
sādhurbhavati pāpakārī pāpī bhavati puṇyaḥ puṇyena karmaṇā bhavati | pāpaḥ pāpena
karmaṇā bhavati iti | tathā ca vyāsoktaḥ -
24.11
nimittamātramevāsau sṛjyānāṃ sargakarmaṇi |
pradhānakāraṇībhūtāḥ yato vai sṛjyaśaktayaḥ ||
24.12
nimittamātramuktaiva nānyatkiñcidapekṣyate |
nīyate tapasāṃ śreṣṭha svaśaktyā vastu vastutām ||
24.13
ityādinā devādivaicitryahetuḥ sṛjyamānakṣetrajña-prācīnakarma śaktirevetyuktam
|
24.14
jaganmithyātvavādanirasanam
24.15
avāntarasṛṣṭau puṇyapāpasāpekṣatvaṃ śivasyopapadyate | prāthamikasṛṣṭau
jīvanāṃ puṇyapāpakarmaṇāmabhāvānnirguṇabrahmakartṛtve
vaiṣamyanairdhṛṇyādidoṣo hyavarjanīyaḥ | tasmānmithyābhūtasya jagataḥ
mithyābhūtaśabalabrahmakāraṇatvameva yuktamityāśaṅkyāha -
24.16
na karmāvibhāgāditi cennānāditvādupapadyate cāpyupalabhyate ca || 35 ||
24.17
sṛṣṭeḥ prāk jīvānāṃ karmanāstyeva kutaḥ avibhāgāt | cetanācetanaprapañcasya
pralaye vināśena karmaṇāmapi naṣṭatvāditi cenna anāditvāt | pravāhataraṅganyāyena
sṛṣṭipralayaparamparāyāḥ avicchinnatayā sattvena prapañcasyānāditvāt |
pūrvasṛṣṭikṛta jīvakarmaṇāṃ pralaye'pi suptivatsaṃskārarūpeṇa sthitatvāt |
upapadyate punaḥ sṛṣṭikāle jīvakṛta puṇyapāpakarmasāpekṣatvāt yujyeta | api ca
punaḥ pralayakola upalabhyate ca | parameśvarecchayā sūkṣmarūpatvamāpnoti | ataḥ
prapañcasya satyanvamanivāryam | sṛṣṭeḥ prāgjīvānāṃ brahmaṇi sūkṣmātmakatvena
sthitiḥ kathamupapadyate kathaṃ jīvakṛtapūrvakarmasāpekṣatvaṃ sṛṣṭivaiṣamyaṃ
cocyata iti cenna anāditvāt pravāhataraṅkhanyāyena jīvānāṃ tatkṛtakarmaṇāṃ ca
tadanāditvenāpyavibhāga upapadyate | yatastadānīṃ jīvānāṃ grīṣmakāle kṣitau
bījānāmivasūkṣmarūpeṇa stitirupapadyate | tathā tatkarmaṇāmapyevamaṅgīkriyate |
tadanaṅgīkāre kṛtanāśākṛtābhyāgamadoṣaḥ prasajyeta | tasmāt kṣetrajñānāṃ
tattatkarmaṇāṃ cānāditvamanivāryam | ataḥ sṛṣṭeḥ pravāharūpeṇa
satyatvamupadiśyate - jñā'jñau ityatra kṣetrajñānāmanāditvavyavasthāpanāt
tattatkarmaṇāmapyarthātsiddhamanāditvam |
24.18
nanu jīvānāṃ tattatkarmaṇāṃ ca anāditvamastu tathāpi paraśivasya jīvadehakalpanādeva
tattatkarmopapadyate | acetanakarmaṇāṃ cetanaprayojanatvena sāmarthyādīśvarasyaiva
tattatkarmakāraṇatvamarthātprasajyeta | suptivatsvātmalayasukhānubhavājjīvānāṃ
sarvakleśāyatanaśarīre kuto bhūyaḥ praveśātmakasṛṣṭirupapaydate | tasmāttasya
nirdayatvam | jīvānāṃ śarīrapraveśābhāve
tadaśeṣakleśanirmuktasvānugrahasvaprāptyabhāvāt sṛṣṭiriti cedyuktam | tathāpi
sarveṣāṃ kṣetrajñānāmekakāle
24.19
svānugraheṇa sarvakarmapāśanirmukttayā kalyāṇa kaivalyātmakasvavibhūtiḥ kuto na
dīyate iti cenna śivaḥ paramakāruṇiko'pi sarvakṣetrajñaikakālamuktipradānasamartho'pi
yathā pṛthivīśvaravat svaśāsanānusāreṇa jīvakarmaparipākānusāreṇa
tatpāśavicchedaṃ karoti | loke prabhurapi svājñollaṃghinaṃ putramapi svadaṇḍanaṃ
vinā svānugrahaprāptibhājanaṃ na karoti | tathā parameśvaraḥ
jīvakṛtapuṇyapāpapālanaṃ vinā svaprāpti nānugṛhṇāti | prabhākaraḥ
svaprabhāprasāraṇena vikasanānukūlapaṅkajānyeva vikāsayati tadvadīśvaraḥ śama##-
24.20
nanu eṣa eva sādhukarma kārayati taṃ ya ūrdhvalokaṃ ninīṣayati ityādiśrutiṣu
parameśvarasyaiva jīvaniyāmakatvaśravaṇānna kiñcijjīvasya kartavyam | tasmāttasya
vaiṣamyanairvṛṇyadoṣassambhavatīti cettadayuktam | jīvānāṃ parameśvaravat
sarvakartṛtvasarvajñatvādyabhāve'pi cetanatvāt kiñcijñatvaṃ kiñcitkartṛtvaṃ
svecchayā sambhavati | atasvecchākṛta karmānubhūtirjīvānāmaivāryā | yathā loke
manuṣyādayaḥ prabhākaraprabhānusāreṇa svasvavyāpāreṣu pravartante tadvat
kṣetrajñāḥ svakarmānusāreṇa parameśvarasattāvaśāt tattatkarma kurvanti | dhyātvā
munirgacchati bhūtayoni. samastasākṣiṃ tamasaḥ parastāt iti bhagavatī śrutistasya
sūryavatsarvasākṣitvaṃ darśayati | atastasya na doṣakalaṅkaḥ | tasmājjīvajagatkarmaṇāṃ
anāditvaṃ parameśvarādhīnatvaṃ ca siddham | sūryācandramasau dhātā yathā
pūrvamakalpayat na jāyate na mriyate vā vipaścit | ityādiśrutiṣu -
24.21
satyajñānātmako'nanto vibhurātmā maheśvaraḥ |
tasyaivāṃśo jīvaloke prāṇināṃ hṛdaye sthitaḥ ||
24.22
visphuliṅgā yathā vahnau jāyante kāṣṭhayogataḥ |
anādikarmasambhandhāt tadaṃśāścamaheśituḥ ||
24.23
anādivāsanāyuktaḥ kṣetrajña iti kīrtitaḥ |
śivabhaktiśca sarveṣāṃ sarvadā sarvatomukhī ||
24.24
tasyāntu vidyamānāyāṃ yastu martyaḥ pramucyate |
śivabhaktimatiryasya so'ntyajo'pi vimucyate ||
24.25
iti śivagītopaniṣatsu prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva vidhyanādī ubhāvapi iti kṛṣṇagītāsu ca
nirdiṣṭam | atastasya na kalaṅkalepaḥ |
24.26
sarvadharmopapattyadhikaraṇam || 11 ||
24.27
niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ ityādi
niṣkriyatvavidhāyakaśrutīnāmadhiṣṭhānabrahmaviṣayatvam | satyakāmassatyasaṃkalpaḥ
ityādiśrutīnāṃ māyāpratiphalitaśabalabrahmaparatvamevāṅgīkartavyam |
nocetparasparavirodhena vedāntānāṃ
sarveṣāmaprāmāṇyaprasaktirdurvāretyāśaṅkāyāmāha -
24.28
sarvadharmopapatteśca || 36 ||
24.29
lokavattu līlākaivalyami tyatra kadācitkāle brahmaṇaḥ līlāprayojanatvasya kadācitkāle
svayamevāvasthānasya ca vyavasthāpanāt yassarvajñassasarvavit vāmadevāya namo na
tasya kārya karaṇaṃ ca vidyate ityādiśrutisiddhasarvajñatvādi dharmāṇāṃ
parameśvaralīlākālaparatvaṃ niṣkriyatvādidharmāṇāṃ svaśaktisaṃkocāvasthāparatvaṃ
ca tasmātsarveṣāṃ saguṇatva-nirguṇatva-dharmāṇāṃ ekasyaiva
paraśivasyopapattiḥ | eka eva rudro na dvitīyāya tasye ekamevādvitīyaṃ brahma
ityādiśrutiṣu brahmaikatvavyapadeśāt svamukhapratibimbavatkalpitasya māyāśabalitasya
sattāyogāt vyāpakasya niravayavasya pratiphalanābhāvāt
svamukhapratibimbaniṣṭhanetronmīlanādidharmāṇāṃ svasyaiva sambhavācca
prātyakṣikaśrutismṛtiviruddhagautamadadhīci-vyāsādiśāpānukūlaśiva##-
śivabhaktānāṃ anādaraṇīyānyanāśrayaṇīyānīti siddham |
24.30
kecidadvaitamāśritya viḍālapratimā narāḥ |
rudreṇasāmyamanyeṣāṃ pravadanti vimohitāḥ ||
24.31
dadhīcinā gautamena ye śaptāḥ brāhmaṇādhamāḥ |
kalāvavatariṣyanti nindakāste bahirnarāḥ ||
24.32
dadhīcivyāsadūrvāsaśaptā loke dvijādhamāḥ |
jaganmithyātvamāśritya patanti narakārṇave ||
24.33
jagajjīveśvarāṇāṃ ca mithyātvapratipādanāt |
bhaktibhāvaṃ parityajya gamiṣyanti yamālayam ||
24.34
ahaṃ brahmeti vādena devatābhaktivarjitaḥ |
naro yāti mahāghoranarakaṃ kālamakṣayam ||
24.35
ityādiskānda-laiṅgya-kūrmādipurāṇeṣu jaganmityātvavādasya nirastatvāt
parabrahmaṇa śśivasya jagajjanmādikāraṇavedāntavādo mumukṣubhirāśrayaṇīya iti
niṣpratyūham ||
24.36
iti
śrīmadyativrajaparivṛḍhaśrīpatipaṇḍitabhagavatpādācāryakṛtabhedābhedātmaka##-
24.37
śrīkarabhāṣye
24.38
virodhaparihāraparābhidhānasya dvitīyādhyāyasya
ekādaśādhikaraṇāvacchinnasmṛtyanavakāśādiṣaṭtriṃśatsūtrātmakaḥ
prathamaḥ pādaḥ samāptaḥ |
24.39
pañcapādikā samāptā
24.40
madhyamādhikāriṇaṃ prati pañcapādikā śivādvaitamañjarī
24.41
ṭhe "ṣrīkara Bhāṣya
atha śrīkarabhāṣye dvitīyādhyāyasya
24.42
dvitīyaḥ pādaḥ |
24.43
dvitīyapādāvatārikā
24.44
atra prathamapāde vipakṣāḥ sāṃkhya-yoga-kāṇādādvaitādi vādāḥ
sarvavedāntasiddha dvaitādvaitamatasiddhāntasvapakṣasidhyarthaṃ nirākṛtāḥ |
īkṣatyadhikaraṇe vedāpratipādyatvena prādhānajagatkāraṇatvaṃ nirasya
brahmakāraṇatvaṃ sādhitam iha tu kevalayuktyābhāsaprādhānyena pradhānasya
jagatkāraṇatvaṃ yuktamityākṣepe yuktiyuktatvena punarnirastatvādapaunaruktyadoṣaḥ |
sāṃkhyādi durvādanirāsena mumukṣūṇāṃ
śuddhavaidikamārganiṣṭhādṛḍhīkaraṇādasya pādasya śrutyavirodhādhyāyasaṅgatiḥ
| sarvavedāntasamanvayavirodhaparihārapūrvakasvapakṣasthāpanasya pūrvapāde'pi
siddhatvādubhayoḥ pūrvāparapādayorupajīvyopajīvakabhāvasaṅgatiḥ |
parapakṣapratikṣepābhāve svapakṣasiddhāntajñānāyogāt svapakṣasthāpanahetutvena
pūrvapādasyopajīvyatvaṃ vyācakṣyate | parapakṣanirāsaparatvādeve
sarveṣāmadhikaraṇānāṃ sārasaṅgatirupadiṣṭā |
24.45
racanānupapatyadhikaraṇam || 1 ||
24.46
sarvadharmopapatteśca iti pūrvapādāntyasūtre nirguṇasaṇagutvādidharmāṇāṃ
paramaśivaśaktisaṅkocavikāsatvena upapattiriti siddhānte teṣāṃ dharmāṇāṃ
saṅkocavikāsahetutvaṃ pradhānasyāpi sambhavatītyākṣepe
tannirākāraṇārthamadhikaraṇārambhakatvādeṣā avāntarasaṅgatiḥ | tatra
phalamupakramopasaṃhārābhyāṃ
vedaviruddhayuktyābhāsanirāsapūrvakasarvavedāntasiddhabhedābhedamatasamanvaya##-
24.47
racanānupapatteśca nānumānaṃ pravṛtteśca || 1 ||
24.48
ānumānaṃ anumānasādhyaṃ pradhānaṃ jagatkāraṇaṃ na bhavati | kutaḥ
racanānupapatteḥ - svaparajñānaśūnyasya jaḍasya pradhānasya
jagatsṛṣṭihetutvānupepatteśca | kiñca - jaḍasya pravṛtteḥ -
prayatnasyāpyanupapatteśca | tasmātpradhānaṃ jagatkāraṇaṃ na bhavati | svecchābhāvāt
| sāṃkhyasya vedāntānukūlatvena śiṣṭairādṛtatvāt tatroktapradhānajagadupādānatvaṃ
pramāmūlaṃ bhrāntimūlaṃ veti sandihyate |
24.49
pradhānajagadupādānatvaṃ pramāṇamūlameva |
24.50
mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayassapta |
ṣoḍaśakaśca vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ ||
24.51
iti tattvasaṃgrahaḥ | mūlaprakṛtirnāma - sukhaduḥkhamohātmakāni
lāghavaprakāśacalanopaṣṭambhagauravāvaraṇakāryāṇyatyantātīndriyāṇi
kāryaikanirūpaṇavivekānyanyūnānatirekāṇi samatāmupetāni sattvarajastamāṃsi
dravyāṇi | sa ca sattvarajastamasāṃ sāmyarūpā prakṛtirekā svayamacetanā
anekacetanabhogāpavargārthāṃ nityā sarvagatā satatavikriyā na kasyacidvikṛtiḥ api tu
paramakāraṇameva |
24.52
mahadādyāstadvikṛtayo'nyeṣāṃ ca prakṛtayassapta mahānahaṅkāraḥ śabda##-
vaikārikastaijaso bhūtādiśca kramātsātviko rājasastāmasaśca | tatra
vaikārikāssāttvika-indriyādi bhūtādistāmaso mahābhūtahetubhūtatanmātrahetuḥ |
taijaso rājasastūbhayoranugrāhakaḥ | ākāśādīni pañcamahābhūtāni śrotrādīni
pañcajñānendriyāṇi vāgādīni pañcakarmendriyāṇi mana iti kevalavikārāḥ ṣoḍaśa |
puruṣastu niṣparimāṇatvena na kasyacitprakṛtiḥ na kasyacidvikṛtiścaḥ ata eva
nirdharmakaścaitanyamātravapurnityo niṣkriyassarvagataḥ pratiśarīraṃ bhinnaśca |
nirvikāratvānniṣkriyatvācca tasya kartutvaṃ bhoktṛtvaṃ ca na sambhavati | evaṃbhūte'pi
tatve mūḍhāḥ prakṛti-paruṣasannidhimātreṇa puruṣasya caitanyaṃ
prakṛtāvadhyasya prakṛteśca kartṛtvaṃ sphaṭikamaṇāviva jākusumasvāruṇimānaṃ
puruṣe adhyasya ahaṃ kartā bhoktā iti manyante | evamajñānādbhogaḥ
tattvajñānādapavargaḥ tadetatpratyakṣānumānāgamaiḥ sādhayanti | tatra
pratyakṣasiddheṣu padārtheṣu na tava vivādapadamasti | āgamo'pi
kapilādisarvajñajñānamūlamiti pratipādanātprāmāṇyam |
24.53
kiñca - ādhyātmikāditāpatrayaduḥkhamohātmakaprakṛtisāmānyadharmāṇāmeva
papañce darśanāt pradhānasyaiva jagadupādānatvaṃ samucitaṃ danvitatvāt |
yadyatrānvitaṃ tattatropādānaṃ ghaṭādivat | kāraṇadharmāḥ kārye
parisaṃkrāmantītinyāyena pradhānaniṣṭhajaḍaduḥkhamohādidharmāṇāṃ prapañce
dyotanācca tadeva jagadupādānamiti prāpte -
24.54
samādhīyate - smṛtyanavakāśādhikaraṇe kāpilaśāstraṃ nirastam |
racanānupapatteśce tyatra anumīyata ityanumānamiti tvadudīritapradhānasya jaḍatvena
cetanācetanātmakavicitranānāvidhaprapañcahetutvaṃ na sambhavati | kutaḥ
racanānupapatteḥ | acetanatvāt parasparabhāvābhijñānaśūnyatvena
vicitranānāvidhajagadracanānupapatteḥ | tadyathā loke maṇḍapa-gopuraprākāra##-
tattanmaṇṭapādikalpanādarśanāt cetanādhiṣṭhitatvena tatkāryārambhadyotanācca na
jaḍasya pradhānasya svātantryeṇa jagadupādānatvamupadiśyate |
cakāradvayamanaikāntyaṃ samuccinoti na hyanvitaṃ śaukalyaṃ
gotvādikāraṇatvavyāptamiti |
24.55
mābhūdanvitānāmapi śauklyādidharmāṇāṃ kāraṇatvam | dravyasya tu hemādeḥ
kāryānvitasya kāraṇatvavyāptirastyeva | sattvādīnyapi dravyāṇi kārye anvitāni
kāraṇatvavyātpānīti na ca vācyam | yatastatvādayo dravyadharmāḥ na tu dravyasvarūpaṃ
sattvādayo'pi pṛthivyādidravyagatalaghutvaprakāśādihetubhūtāstatsvabhāvaviśeṣā eva
| na tu mṛddhiraṇyādidravyatayā kāryānvitā upalabhyante | guṇā ityeva ca sattvādīnāṃ
prasiddhiḥ yacca kāraṇavyavasthāsiddhaye jagata ekamūlatvamuktam | tadapi
satvādīnāmanekatvānnopapadyate | ata eva kāraṇavyavasthā ca na sidhyati |
sāmyāvasthāssattvādaya eva hi pradhānamiti tanmatam | ataḥ karāṇabahutvādanavasthā
tadavasthaiva | na ca teṣāmaparimitatvena vyavasthāsiddhiḥ | aparimitatve hi trayāṇāmapi
sarvagatatvena nyūnādhikatvābhāvādvaiṣamyāsiddheḥ kāryārambhāsambhavāt
kāryārambhāyaiva parimitatvamavaśyāśrayaṇīyam |
24.56
nanu rathādiṣu spaṣṭaṃ cetanādhiṣṭhitatvaṃ dṛṣṭaṃ tadvyatiriktaṃ sarvaṃ
pakṣīkṛtamityāśaṅkyāha -
24.57
payombuvaccettatrāpi || 2 ||
24.58
payasaḥ kṣīrasya staneṣu vidyamānasya yathā svātantryeṇa calanaṃ tadvadacetanasya
pradhānasya svātantryeṇa mahadahaṃkārādijagaddhetutvamiti cettatrāpi kṣīrajalayorapi
parameśvara preritatvena svātantryābhāvāt iti sūtrasūcitārthaḥ |
24.59
atra anyo'pyarthaḥ - acetanapradhānasya vicitrajagadracanānupapattiriti yaduktaṃ tanna
yataḥ payombuvatpravṛttirdṛśyate | payasastāvaddadhibhāvena
pariṇamamānasyānyānapekṣasyādyaparispandaprabhṛti pariṇāmaparamparā svata
evopapadyate | yathā ca vāridavimuktasyāmbuna ekarasatya nārikelatāla-cūta##-
dṛśyate | tathā pradhānasyāpi pariṇāmasvabhāvasyānyānadhiṣṭhitasyaiva
pratisargāvasthāyāṃ sadṛśapariṇāme'vasthitasya sargāvasthāyāṃ
guṇavaiṣamyanimittavicitrapariṇāma upapadyate | yathoktaṃ -
pariṇāmatassalilavatpratipratiguṇāśrayaviśeṣāditi | tadevāvyaktamananyāpekṣaṃ
pravartata iti cet -
24.60
vadāmaḥ tatrāpīti | yattu kṣīrajalādidṛṣṭāntatayā nidarśitaṃ tatrāpi
prājñānadhiṣṭhāne pravṛttirnopapadyate | tadapi pūrvatra pakṣīkṛtamityabhiprāyaḥ |
yo rudro agnau yo
24.61
apsu ityādiṣu sarvāntaryāmitvena sarvaprerakatvasya parameśvara eva vyavasthāpanāt
payombusrāvacalanapariṇāmādikamapi parameśvarādhīnamiti nirṇīyate jaḍasya
svātantryābhāvāt |
24.62
hevantaramāha -
24.63
vyatirekānavasthiteścānapekṣatvāt || 3 ||
24.64
kāpilamate vyatirekānavasthiteḥ pradhānavyatirikta
prerakeśvarasyānavasthiteranaṅgīkārāt anapekṣatvāt svātantryān sarvakāleṣvapi
prakṛteḥ prapañcasṛṣṭiḥ syāt | tasyāśca tadupādānakāraṇatvena
cetanācetanaprapañcapralayāsambhavaprasaṅgāt | paraśivasya sarvajñatvena
kālajñānadarśanāt | kadācijjagannirmāpakatvalīlā tūṣṇīṃ bhūtāvasthāyāṃ kadācit
kevalāvasthā ca yuktā | prajñāhīnasya pradhānasya
andhasandhyānyāyavatkālajñānāyogānna kadācidapi jagatkāraṇatvamupapadyate |
satyasaṃkalpeśvarādhiṣṭānānapekṣapariṇāmitve sargavyatirekeṇa pratisargāvasthāyā
anavasthitiriti prasaṅgācca na prājñādhiṣṭhitaṃ pradhānaṃ kāraṇam |
prājñādhiṣṭhitatve tasya satyasaṅkalpatvena sargapratisargavicitrasṛṣṭhi
vyavasthāsiddhiḥ | prājñādhiṣṭhitatve'pi tasyāvāptasamastakāmasya
paripūrṇasyānavadhikātiśayānandasya niravadyasya nirañjanasya
sargapratisargavyavasthāhetvabhāvāt viṣamasṛṣṭau nirdayatvaprasaṅgācca samāno'yaṃ
doṣa iti na ca vācyam | paripūrṇasyāpi līlārthaḥ pravṛttisambhavāt sarvajñasya tasya
pariṇāmaviśeṣāpannaprakṛtidarśanarūpasargapratisargaviśeṣahetosambhavāt
kṣetrajñakarmaṇāmeva viṣamasṛṣṭivyavasthāpakatvācca |
24.65
nanvevaṃ kṣetrajñapuṇyapāparūpakarmabhireva sarvāvasthāssidhyantīti
kṛtamīśvareṇādhiṣṭhātrā | puṇyāpuṇyarūpānuṣṭhitakarmasaṃskṛtā prakṛtireva
puruṣārthānurūpaṃ tathā tathā vyavasthayā pariṇaṃsyate tathā
viṣādidūṣitānāmannapānādīnāmauṣadhaviśeṣāpyāyitānāṃ ca
sukhaduḥkhahetubhūtaḥ pariṇāmaviśeṣe deśakālāṇyayavasthayā dṛśyate | kiñca
sargapratisargavyavasthā devādiviṣamasṛṣṭikaivalya vyavasthā ca
sarvaprakārapariṇāmaśaktiyuktasya pradhānasyaivopapadyata iti cet ana bhijño bhavān
puṇyāpuṇyakarmasvarūpayoḥ | puṇyā-puṇyasvarūpe hi śāstraikasamadhigamye |
śāstraṃ cānādinidhāavicchinnapāṭhavedākhyākṣararāśiḥ |
24.66
tacca sampradāyānāghrātapramādādidoṣagandhān na sahate | tacca
paramapuruṣārādhanatadviparyayarūpe karmaṇī puṇyāpuṇye tadanugrahanigrahāyatte
tatphale ca sukhaduḥkhe iti vadati | tadāha bhaṭṭācāryaḥ | phalasaṃbibhatsayā iti
karmabhirātmānaṃ piprīṣanti sa prīto'laṃ phalāyeti śāstramaryādā iti | tathā ca śrutiḥ
- iṣṭāpūrtaṃ bahudhā jātaṃ jāyamānaṃ viśvaṃ bibharti bhuvanasya nābhiḥ iti |
tathā ca bhagavatā svayamevoktam -
24.67
yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tataḥ |
svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ || iti |
24.68
tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān |
kṣipāmvajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu || iti ca |
24.69
sa bhagavānmahādevo'vāptasamastakāmassarvajñassarveśvarassatyasaṃkalpaḥ
svamāhātmyānuguṇalīlāpravṛttaḥ etāni karmāṇi samīcīnānyetānyasamīcīnānīti
karmadvaividhyaṃ saṃvidhāya tadupāsanocitadehendriyādikaṃ tanniyamanaśaktiṃ ca
sarveṣāṃ kṣetrajñānāṃ sāmānyataḥ pradiśya svaśāsanāvabodhiśāstraṃ pradarśya
tadupasaṃhārārthaṃ cāntarātmatayānupraviśyānumantṛtayā ca niyacchaṃstiṣṭhati |
kṣetrajñāstu tadāhitaśaktayaḥ tatpradiṣṭakāraṇakalevarādikāstadādhārāśca svayameva
svecchānuguṇyena puṇyāpuṇyarūpe karmaṇī upādadāte | tataśca
puṇyarūpakarmakāriṇaṃ svaśāsanānuvartitaṃ jñātvā
dharmārthakāmamokṣairvardhayate śāsanātivatinaṃ ca tadviparyayairyojayati |
atassvātantryādivaikalpacodyāni nāvakāśaṃ labhante |
24.70
dayā hi nāma svārthanirapekṣā paraduḥkhāsahiṣṇutā sā ca
svaśāsanātivṛttivyavasāyinyapi pravartamānā na guṇāyāvakalpate | pratyuta
apuṃstvamevāvahati tannigraha eva tatra guṇaḥ | anyathā
śatrunigrahādīnāmaguṇatvaprasaṅgāt | svaśāsanānivṛttivyavasāyanivṛttimātreṇa
anādyanantakalpipacitadurviṣayānantāparādhānaṅgīkāreṇa saḥ
niratiśayasukhasaṃvṛddhaye svayameva pravartate | yathoktaṃ -
24.71
teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam |
dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te ||
24.72
teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ |
nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā ||
24.73
iti | na tasmāt pradhānaṃ jagatkāraṇam |
24.74
gobhakṣitatṛṇādipadārthānāṃ kṣīrādyākāreṇa
pariṇāmadarśanādacetanapradhānasya svātantryeṇa prapañcopādānatvamāśaṃkyāha
-
24.75
anyatrābhāvācca na tṛṇādivat || 4 ||
24.76
tṛṇādipadārthānāṃ - nimittāntarānapekṣatayā kṣīrādyākāreṇa
pariṇāmitvāttadvadacetanapradhānasyāpi mahadahaṃkārādiprapañcākāreṇa
pariṇāmitvaṃ sambhavatīti cenna | tṛṇasyāpi svātantryeṇa pariṇāmitvaṃ yujyate kutaḥ
anyatrābhāvācca | vṛṣabhodaravidyamānatṛṇādīnāṃ kṣīrākāreṇa pariṇāmāyogāt
svātantryeṇa pariṇāmitvāṅgīkāre sarvapaśubhakṣitatṛṇādīnāṃ kṣīrā kāreṇa
pariṇāmaḥ prasajyeta tasmāt paramaśivapreraṇenaiva tṛṇādīnāṃ kṣīrākāreṇa
pariṇāmitvaṃ vyapadiśyate | pradhānasya svataḥ pariṇāmitvābhyupagame
puruṣāpekṣābhāvaḥ prasajyeta acenanasya pradhānasya svataḥ puruṣārthasādhanatve
ghaṭādīnāṃ svato jalākarṣaṇasiddhirāpadyeta | prajñādhiṣṭhitatve'pi pradhānaṃ
cetanapuruṣārthaṃ sādhayatīti cet tadīśvarāyattameva | acetanasya
cetanānukūlaprayojanecchāpariṇāmitvāyogāt na pradhānasya tattvato jagadupādānatvam |
24.77
punarhetvantaraṃ darśayati -
24.78
puruṣāśmavaditi cettathāpi || 5 ||
24.79
puruṣāśmavaditi - cedyathā loke kṣetrajñasannidhānādindriyāṇāṃ viṣayeṣu
vyāpāraḥ yathāśmanāṃ ayaskāntamaṇīnāṃ sannidhānādayassūcyādicalanaṃ
tadvatparamaśivasānnidhyātpradhānasyāpi mahadādijagadākāreṇa
pariṇāmassambhavatīti cet tathāpi - doṣāṇāmanirmokṣaprasaṅgaḥ | tathāhi -
pradhānasya puruṣapreritatve pradhānaṃ svatantramiti svābhyupagamavirodhaḥ |
kūṭasthasya pravartakatve kūṭasthatvahāniḥ svavyāpāraṃ vinā pravartakatvāyogāt |
paṅgorapi vāgvyāpārasya sattvāt |
24.80
ayaskāntasyāyassannidhireva vyāpāraḥ | pradhāna-puruṣasannidhernityatvena
vyāpāratvāyogaḥ | nityasyāpi vyāpāratve pradhānapravṛttyanucchedādayo doṣāḥ
draṣṭavyāḥ | tasmātpradhānasya tatsannidhānātsvātantryamapi na sambhavati |
24.81
yadyapi caitanyamātravapuḥ puruṣo niṣkriyaḥ pradhānamapi dṛkchaktivikalaṃ tathāpi
puruṣasannidhānādacetanaṃ pradhānaṃ pravartate tathā darśanāt |
gamanaśaktivikaladṛkchaktiyuktapaṅgusannidhānāt taccaitanyopakṛto
dṛkchaktivikalaḥ pravṛttiśakto'ndhaḥ pravartate | ayaskāntasannidhānāccayaḥ
pravartate | evaṃ prakṛtipuruṣasaṃyogakṛto jagatsargaḥ pravartate | yathoktam -
puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya pagbandhavadubhayorapi
saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ iti cet - atrettaraṃ tathāpīti |
24.82
evamapi pradhānasya pravṛtyasambhavastadavastha eva | paṅgorgamanaśaktivikalasyāpi
mārgadarśanatadupadeśādayaḥ kādācitkāḥ viśeṣāssahasraśaḥ santi | andho'pi
cetanassaṃstadupadeśāvagamena pravartate |
tathāyaskāntamaṇerapyayassamīpāgamanādayassantiḥ | puruṣasya tu niṣkriyasya na
tādṛśā vikārāssambhavanti | sannidhānamātrasya nityatvena nityasargaprasaṅgaḥ
nityamuktasvena bandhābhāvo'pavargābhāvaśca | ataḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ na bhavati |
24.83
punarhetvantaramāha -
24.84
aṅgitvānupapatteḥ || 6 ||
24.85
pralaye guṇatrayasāmyāvasthārūpeṇa vidyamānānāṃ guṇatrayāṇāṃ īśvarapreraṇaṃ
vinā parasparamaṅgāṅgibhāvānupapatteśca sāttvikarājasatāmasaprapañcasṛṣṭirna
sambhavati | guṇatrayāṇāmutkarṣanikarṣanibandhanādaṅgāṅgibhāvāddhi
jagatpravṛttiḥ prati prati guṇāśramaviśeṣāditi vadadbhirbhavadbhirupagamyate |
pratisargāvasthāyāntu sāmyāvasthānāṃ satva-rajastamasāṃ
anyonyādhikyanyūnatvābhāvādaṅgāṅgibhāvānpapatterna jagatsara upapadyate | tathāpi
vaiṣamyāmyupagame nityasargaprasaṅgaḥ | tasmānna pradhānaṃ jagadupādānam |
24.86
guṇatrayāṇāmapi samaprādhānyena pravṛtyayogaḥ | kintu sāttvikasṛṣṭau
satvaguṇasya prādhānyam | taditarayorupasarjanatvam | evaṃ rājasatāmasayorapi
kālabhedena nānāvidhasvabhāvaviśiṣṭapradhānamevānumīyata ityāśaṅkya nirasyati ##-
24.87
anyathānumitau ca jñānaśaktiviyogāt || 7 ||
24.88
anyathā - nānāsvabhāvaviśiṣṭatvena
pradhānasyānumitāvaṅgīkriyamāṇāyāmapyacetanasya jñānaśaktiviyogāt
jñānaśaktyabhāvāt | kālaviśeṣajñānāyogātsarvadā tasya jagadupādānakāraṇatvaṃ na
sambhavati |
24.89
punarhetvantaramāha -
24.90
abhyupagame'pyarthābhāvāt || 8 ||
24.91
abhyupagame'pi - prājñānādhiṣṭhitasya svātantryeṇa pariṇāmāṅgīkāre'pi jaḍasya
pradhānasya prapaṃcanirmāṇena arthābhāvādbhogamokṣādiprayojanābhāvāt
prapañcajanakatvamanupapannam | anumānena pradhānasidhyabhyupagame'pi pradhānena
prayojanābhāvānna tadanumātavyam |
24.92
puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya iti
24.93
pradhānasya prayojanaṃ puruṣabhogāpavargāvabhimatau | tau ca na sambhavataḥ | puruṣasya
caitanyamātravapuṣo niṣkriyasya nirvikārasya nirmalasya tata eva nityamuktasvarūpasya
prakṛti darśanarūpau bhogastadviyogarūpo'pavargaśca na sambhavati | evaṃ rūpasyaiva
prakṛtisannidhānāt pariṇāmaviśeṣasukhadarśanarūpabhogasambhāvanāyāṃ
prakṛtisannidhānasya nityatvena kadācidapyapavargo na sidhyati | prayojanarahitasyāpi
śivasya parabrahmaṇaḥ līlayā jagajjanakatvamupapannam | acetanasya pradhānasya
līlā'sambhavāt jagatkāraṇatvamayuktam |
24.94
punarhetvantaramāha -
24.95
vipratiṣedhāccāsamañjasam || 9 ||
24.96
vipratiṣedhācca - sakalavedāntaviruddhatvācca
sāṃkhyamatamasamañjasamanupapannam | vipratiṣiddhaṃ cedaṃ sāṃkhyānāṃ
darśanam | tathāhi - prakṛteḥ padārthatvena dṛśyatvena bhogyatvena ca
24.97
prakṛterbhoktāramadhiṣṭhātāraṃ draṣṭāraṃ sākṣiṇaṃ ca puruṣamabhyupagamya
prakṛtyaiva sādhanabhūtayā tasya kaivalyamapi prāpyaṃ vadanta eva tasya
nityanirvikāracaitanyamātrasvarūpatayā akartṛtvaṃ kaivalyaṃ ca svarūpamevāhuḥ | tata
eva badhamokṣasādhanānuṣṭhānaṃ mokṣaṃ ca prakṛterevetyāhuḥ |
evambhūtanirvikārodāsīnapuruṣasannidhānāt prakṛteritaretarādhyāsena
sargādipravṛttiṃ puruṣabhogāpavargārthatvaṃ cāhuḥ |
24.98
saṃghātaparārthatvāt triguṇādiviparyayāt adhiṣṭhānāt |
puruṣo'sti bhoktṛbhāvāt kaivalyārthaṃ pravṛtteśca ||
24.99
tasmācca viparyayātsiddhaṃ sākṣitvamasya puruṣasya |
kaivalyaṃ mādhyasthyaṃ draṣṭatvaṃ akartubhāvācca ||
puruṣavimokṣanimittaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya ||
24.100
ityuktvā evamāhuḥ | tasmānna badhyate nāpi mucyate nāpi saṃsarati kaścit | saṃsarati
badhyate mucyate nānāśrayā prakṛtiriti ||
24.101
tasmāt tattatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam |
guṇakartṛtve ca tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ ||
24.102
puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya |
paṃgbandhavadubhayorapi saṃyogastatkṛtassargaḥ || iti |
24.103
sākṣitva-draṣṭṛtva-bhoktṛtvādayo nityanirvikārasya akartṛtadāsīnasya
kaivalyaikasvarūpasya na sambhavati | evaṃ rūpasya tasya adhyāsamūlabhramo'pi na
sambhavati adhyāsabhramayorapi vikāritvāt prakṛteśca tau na sambhavata
tayoścetanadharmatvāt | adhyāso nāma anyasminnanyadharmānusandhānam | sa ca
cetanadharmo vikāraśca | na ca puruṣasya
prakṛtisannidhimātreṇādhyāsādayassambhavanti | nirvikāratvādeva sambhavanti cet
nityaṃ prasajyeran |
24.104
sannidherakiñcitkāraṇatvaṃ ca na vilakṣaṇatvādityatra pratipāditam | prakṛtireva
saṃsarati badhyate mucyate cetkathaṃ nityamuktasya puruṣasyopakāriṇī setyucyate vadanti
hi -
24.105
nānāvidhairupāyairupakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ |
guṇavatyaguṇasya satastasyārthamapārthakaṃ carati ||
24.106
tathā -
24.107
prakṛtiryena puruṣeṇa yathāsvabhāvā dṛṣṭā |
tasmātpuruṣāttadānīmeva nivartate || iti cāhuḥ |
24.108
raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛttāt |
puruṣasya tathātmānaṃ prakāśya nirvate prakṛtiḥ ||
24.109
prakṛtessukumārataraṃ na kiñcidastīti me matirbhavati |
yā dṛṣṭāsmīti punarna darśanamupaiti puruṣasya ||
24.110
iti yattadasa"ṇgatam | puruṣau hi nityamuktatvāt nirvikāratvāt na tāṃ kadācidapi paśyati
nādhyasyati ca svayaṃ ca svātmānaṃ na paśyatyacetanatvāt | puruṣasya svātmadarśanaṃ
svadarśanamiti nādhyasyati ca svayamacetanatvāt puruṣasya darśanarūpavikārā
sambhavāt | atassannidhimātrameva darśanamityuccate | sannidhernityatvena
nityadarśanaprasaṅga ityuktam | svarūpātiriktakādācitkasannidhirapi nityanirvikārasya
nopapadyate | kiñca mokṣahetustu svasannidhānarūpameva darśanaṃ cedbandhaheturapi
tadeveti nityavadbandho mokṣaśca syātām | ayathārthadarśanaṃ bandhahetuḥ
yathāvatsvarūpadarśanaṃ mokṣaheturiti cedubhayavidhasyāpi darśanasya
sannidhānarūpatānatirekāt sadobhayaprasaṅga eva | sannidheranityatve tasya
heturanveṣaṇīyaḥ tasyāpītyanavasthā | athaitaddoṣaparijihīrṣayā svarūpasadbhāva eṣa
sannidhiriti tadā svarūpasya nityatvena nityavadbandhamokṣau | ataḥ evamādervipratiṣedhāt
sāṃkhyānāṃ darśanamasamañjasam |
24.111
ye'pi kūṭasthanityanirviśeṣasvaprakāśacinmātraṃ brahma avidyāsākṣitvena
apāramārthikabandhamokṣabhāgiti vadanti teṣāyapyuktarītyā
avidyāsākṣitvādhyāsādyasambhavāt asāmañjasyameva |
24.112
iyāṃstu viśeṣaḥ - sāṃkhyāḥ janana-mara'pratiniyamādivyavasthāsidhyarthaṃ
puruṣabahutvamicchanti | te tu tadapi necchantīti sutarāmasāmāñjasyam | yattu prakṛteḥ
pāramārthyāpāramārthyavibhāgena vaiṣamyamuktaṃ tadayuktam |
pāramārthikatve'pyapāramārthikatve'pi nityanirvikārasvaprakāśaikarasacinmātrasya
vyatiriktasākṣitvādyanupapatteḥ pāramārthikatve tu tasyāḥ
dṛśyatvabādhyatvādyupagamātsutarāmasaṅgatam |
aupādhikabhedābhedavāde'pyupādhisaṃbandhino brahmaṇo'yameva svabhāva ityupādhi
saṃbaṃdhādyanupapatterasāmañjasyaṃ prāgevoktam |
24.113
mahaddīrghādhikaraṇam || 2 ||
24.114
evaṃ smārtamataṃ nirākṛtya vaiśeṣikanaiyāyikamataṃ nirākaroti -
24.115
mahaddīrghavadvā hrasvaparimaṇḍalābhyām || 10 ||
24.116
kāraṇaguṇā hi kāryaguṇārambhakāḥ iti nyāyāt jñānānandātmakeśvaropādānatve
jagatastaddharmātmakatvaṃ syāditi cet hrasvaparimaṇḍalābhyāṃ hrasvābhyāṃ
parimaṇḍalābhyāṃ paramāṇubhyāṃ mahatparamāṇyapekṣayā adhika
pariṇāmaviśiṣṭaṃ dīrghaṃ ca dvayaguṇaṃ yathotpadyate tathā
jñānānandātmakeśvarasya jaḍaduḥkhātmakacetanācetanaprapañckāraṇatvaṃ
samucitam | cetanācetanātmakatvena prapañcasyopapannatvāt jagataḥ
paramāṇukāraṇatvaṃ brahmakāraṇatvaṃ veti saṃśayaḥ |
24.117
kāraṇaguṇāḥ kārye svasamānajātīyaguṇārambhakāḥ iti nyāyena jaḍaduḥkhātmakasya
prapañcasya prajñānandātmakasya brahmaṇaḥ pariṇāmatvaṃ nopapadyate |
paramāṇvādīnāmacetanatvena cetanakṣetrajñakarmānuguṇyeneśvarapreraṇayā
dvyaṇukatryaṇukādikrameṇa paramāṇūnāmeva jagatkāraṇatvaṃ samañjasamiti prāpte |
24.118
vadāmaḥ -
pradhānakāraṇavādavadyuktyābhāsapradhānaparamāṇukāraṇavaiśeṣikavādopya##-
dvayaṇukaparamāṇubhyāṃ mahaddīrghavatyaṇukotpattivādavadanyacca tadabhyupagataṃ
sarvamasamañjasam | paramāṇubhyo dvayaṇukādikrameṇa
jagadutpattivādavadasyāpyasāmañjasyamityarthaḥ |
24.119
tathāhi - tantuprabhṛtayohyavayavāssvāṃśaiḥ taistaiḥ pārśvaissaṃyujyamānā
avayavinamutpādayanti | paramāṇavo'pi svakīyaistaistaiḥ pārśvaissaṃyujyamānāḥ
dvayaṇukādīnāmutpādakā bhaveyuḥ | anyathā
24.120
paramāṇūnāṃ pradeśabhedābhāve sati
sahasraparamāṇusaṃyogepyekasmātparamāṇoratatiriktaparimāṇatayā aṇutva##-
paramāṇavo'pi sāṃśāssvakīyairaṃśaiḥ te ca svakīyairaṃśairityanavastheti na ca vācyam
| avayavālpatva-mahattvābhyāṃ hi sarṣapa-mahīdharayorvaiṣamyam |
paramāṇorapyanantāvayavatve avayavānantyasāmyātsarṣapa##-
paramāṇūnāṃ pradeśabhedābhāve satyekaparamāṇuparimāṇātirekaprathimā na jāyate |
sarṣapa-mahīdharayorantarasyaivāsiddheḥ kiṃ kurma iti cedvaidikaṃ pakṣaḥ
parigṛhyatām |
24.121
yattu parairbrahmakāraṇavādadūṣaṇaparihāraparamidaṃ vyākhyātaṃ tadasaṅgataṃ
kevalaṃ na paunaruktyaṃ ca | brahmakāraṇavāde paroktān doṣān pūrvasmin pāde
parihṛtya parapakṣapratiṣepo hyasmin pāde kriyate | cetanādbrahmaṇo
jagadutpattisambhavaśca na vilakṣaṇatvā dityatra prapañcitaḥ | ato
hrasvaparimaṇḍalābhyāṃ mahaddīrghāṇuhrasvautpattivadanyacca tadabhyugataṃ sarvaṃ
asamañjasaṃ iti sūtratātparyārthaḥ |
24.122
paramāṇujagadakāraṇatvādhikaraṇam || 3 ||
24.123
kimatrānpadasamañjasamityāha -
24.124
ubhayathāpi na karmātastadabhāvaḥ || 11 ||
24.125
parabrahmaṇaśśivasya kṣetrajñānāṃ vā paramāṇuprerakatvam | ubhayathāpi -
pakṣadvaye'pi paramāṇūnāṃ karma calanaṃ na sambhavatīti
kṣetrajñaparameśvarayorubhayorapi niravayavatvena niravayakṣetrajñānāṃ
niravayavaparamāṇubhissaha saṃyogasambandhābhāvādasambandhayoḥ
kṣetrajñaparameśvarayoḥ prerakatvābhāvāt atastadabhāvaḥ - ataścalanābhāvāt
tadabhāvaḥ paramāṇūnāmanyonyasaṃyogābhāvaḥ | tathā ca
dvyaṇukatryaṇukādijagadudbhavo na sambhavati | paramāṇukāraṇavāde hi
paramāṇugatakarmajanita tatsaṃyogapūrvakadvyaṇukādikrameṇa jagadutpattiriṣyate | tatra
nikhilajagadutpattikāraṇabhūtaparamāṇugatamādyaṃ
karmādṛṣṭakāritamityabhyupagamyate |
24.126
agnerūrdhvajvalanaṃ vāyostiryaggamanaṃ aṇumanasoścādyaṃ karmetyadṛṣṭakāritāni
iti |
24.127
tadidaṃ paramāṇugataṃ karma svagatādṛṣṭakāritam ātmagatādṛṣṭakāritaṃ vā
ubhayathāpi na sambhavati | kṣetrajñapuṇyapāpānuṣṭhānajanitasyādṛṣṭasya
paramāṇutatvāsambhavāt | saṃbhave ca sadotpādakatvaprasaṅgaḥ |
ātmagatasyādṛṣṭasya paramāṇugatotpattihetutvaṃ na sambhavati |
athādṛṣṭavadātmasaṃyogādaṇuṣu karmotpattiḥ tadā tasyādṛṣṭapravāhasya
nityatvena nityasargaprasaṅgaḥ |
24.128
nanvadṛṣṭaṃ vipākāpekṣaṃ phalāya alam - kānicidadṛṣṭāni tadānīmeva
vipacyante kānicijjanmāntare kānicitkālāntare ato vipākāpek'tvānna
sarvadotpādakatvaprasaṅga iti | naitat
anantairātmabhirasaṅketapūrvakamayugapadanuṣṭhitānekavidhakarmajanitānāma##-
yugapatsarvasaṃhāro dviparārdhakālaṃ avipākenāvasthānaṃ na ca saṃgacchate |
24.129
na ceśvarecchāhitaviśeṣādṛṣṭasaṃyogādaṇuṣu karma ānumānikeśvarāsiddheḥ
śāstrayonitvādityatropapāditatvāt | ato jagadutpatteḥ
paramāṇugatakarmapūrvakatvābhāvaḥ |
24.130
punarhetvantaramāha -
24.131
samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ || 12 ||
24.132
kiṃ ca - naiyāyikamate tantupaṭayossamavāyaparigrahāt sāmyāt -
samavāyasambandhasyāpi saṃyogasambandhatulyatvāt ghaṭapaṭasaṃyogasya yathā
sambandhāntaramaṅgīkṛtamevaṃ tantupaṭasamavāyasyāpi sambandhāntaraṃ vaktavyam
| evaṃ tasyāpi tṛtīyasambandhāntaraṃ vivakṣitavyam | tathā cānavasthiteḥ -
anavasthāprasaṅgāt |
24.133
kecit naiyāyikamatamayuktaṃ sayavāyābhyupagamāccāsamañjasam | kutaḥ
sāmyādanavasthiteḥ
samavāyasyāpyavayavijātiguṇavadupapādakāntarāpekṣāsāmyādupapādakāntarasyāpi
tathetyanavasthiterasamañjasameva |
24.134
etaduktaṃ bhavati - ayutasiddhānāmādhārādheyabhūtānāmiha pratyayahetuḥ yaḥ
sambandhaḥ sa samavāya ityabhyupagāmyate | apṛthaksthityupalabdhīnāṃ jātyādīnāṃ
tadabhāvasya nirvāhakatvena cetsamavāyo'bhyupagamyate samavāyasyāpi
tatsāmyāttathābhāvaheturanveṣaṇīyaḥ | tasyāpi tathetyanavasthitiḥ | samavāyasya
tadapṛthaksiddhatvaṃ svabhāva iti parikalpyate cejjātigu.ānāmevaiṣa svabhāvaḥ
parikalpanīyaḥ na punaradṛṣṭacaraṃ samavāyamabhyupagamya tasyaiṣa svabhāva iti
kalpayituṃ yuktamiti vyācakṣyate | samavāyasya nityatve cānityatve ca doṣassamāno'yam |
24.135
nityatve doṣāntaramāha -
24.136
nityameva ca bhāvāt || 13 ||
24.137
samavāyasya sambandhatvātsambandhasya nityatve sambandhino jagataśca nityatvameva
nityameva bhāvāt asamañjasam | api ca paramāṇūnāṃ nityatvam | sarvadāsya bhāvāt
dṛṣṭatvāt
24.138
pralaye'pi sṛṣṭiprasaṅgaḥ | na ceśvarapreraṇavaśātkadācideva sṛṣṭirna sarvadeti
vācyam | niravayaveśvarasya niravayavaparamāṇubhissaha sa.yogasambandhābhāvena
prerakatvameva na sambhavatīti prāguktam |
24.139
punarhetvantaramāha -
24.140
rūpādimatvācca viparyayo darśanāt || 14 ||
24.141
kiṃ ca - naiyāyikamate pṛthivyaptejovāyuparamāṇūnāṃ
rūparasagandhasparśaviśiṣṭatvāṅgīkārāt viparyayaḥ -
anityatvasāvayavatvādidoṣaprasaṅgassyāt | kutaḥ darśanāt - rūpādimatāṃ
ghaṭādīnāṃ anityatvasāvayavatvadarśanāt | tathā ca paramāṇūnāmanityatve
dvyaṇukādijagatkāra'tvaṃ na sambhavati | paramāṇūnāṃ
pārthivāpyataijasavāyavīyānāṃ caturvidhānāṃ rūpa-rasa-gandha##-
rūpādimatāṃ ghaṭādīnāmanitvatva-tathāvidhakāraṇāntarārabdhatvādidarśanāt | na
hi darśanānuguṇyenādṛṣṭārthaḥ kalpyamānaḥ svābhimataviśeṣe'pyavasthāpayituṃ
śakyaḥ | darśanānuguṇyena vā paramāṇūnāṃ rūpādimatvaṃ kalpyate |
ato'pyasamañjasam | athaitaddoṣaparijihīrṣayā paramāṇūnāṃ rūpādimatvaṃ
nābhyupagamyate | atasteṣāṃ jagatkāraṇatvaṃ na yuktam |
24.142
atra hetvantaramāha -
24.143
ubhayathā ca doṣāt || 15 ||
24.144
na kevalaṃ paramāṇūnāṃ rūpādimatvābhyupagama eva doṣaḥ | rūpādivirahite'pi
kāraṇaguṇapūrvakatvāt kāryaguṇānāṃ pṛthivyādayo rūpādiśūnyāssyuḥ |
tatparijihīrṣayā rūpādimatvābhyupagame pūrvoktadoṣa iti ubhayathā doṣāt asamañjasam |
ato vaiśeṣikamatamayuktam |
24.145
punarhetvantaramāha -
24.146
aparigrahāccātyantamanapekṣā || 16 ||
24.147
kāpila-yogādipakṣasya śrutinyāyavirodhaparityaktasyāpi satkāryavādināṃ
kvacidaṃśe vaidikaiḥ manvādibhiśca parigrāhyatā asti | kaṇādapakṣasya
pūrvapakṣasthiterapyayogyatvena manvādiśiṣṭaiḥ aparigrahatvāt anupapannatvācca
atyantamanapekṣaiva mokṣārthibhiriti veditavyam |
24.148
samudāyādhikaraṇam || 4 ||
24.149
bauddhamataṃ nirākaroti -
24.150
samudāya ubhayahetuke'pi tadaprāptiḥ || 17 ||
24.151
bauddhāstatra caturvidhāḥ - jñānārthobhayāstitvavādinaḥ tadubhayanāstitvavādinaḥ
jñānamātrāstitvavādinaḥ tannāstitvavādina iti | prathamamubhyāstitvavādināṃ mataṃ
nirasyate | tanmatamevaṃ darśitam -
24.152
gandhaparamāṇusamaṣṭireva kṣitiḥ | rasaparamāṇukadambakaṃ salilam |
rūpaparamāṇubṛndaḥ agniḥ | sparśaparamāṇusamudāyo vāyuriti vyavahriyate |
tajjātīyāni cetanācetanagātrāṇi ghaṭapaṭādayaśca paramāṇupuñjā eva |
gaganāravindavat ākāśassarvadātyantābhāvaḥ | sopadravajñānasantānātmako jīvaḥ |
nirupadravajñānasantānarūpavān īśvara iti |
24.153
kiñca - bāhyābhyantarabhedena samudāyo dvividhaḥ | bāhyaḥ pṛthivyādiḥ |
āntaraḥ cittacaityātmakaḥ samudāyadvayameva sarvaṃ jagaditi | tathā hi -
24.154
bāhyasamudāyasya paramāṇavaḥ kāraṇam | te ca caturvidhāḥ pārthivāpyataijasa##-
āntarasamudāyasya skandhapañcakaṃ kāraṇam | rūpa-vijñāna-vedanā##-
nirūpyamāṇāśśabdasparśādayaḥ rūpaskandhāḥ | tadabhivyaktirvijñānaskandhaḥ |
tajjanyaduḥkhaṃ vedanāskandhaḥ | devadattādināma saṃjñāskandhaḥ | teṣāṃ vāsanā
saṃskāraskandhaḥ | tebhyaḥ puñjitebhyaḥ samudāyo jāyata iti vadanti |
tanmatasiddhabhūtacatuṣṭayavādo nirasyate |
24.155
ubhayahetuke bhūtabhautikātmake paramāṇupuñje parigrāhyamāṇe'pi tadaprāptiḥ tasya
samudāyasyāprāptiḥ anupapattiḥ | tanmate kṣetrajñānāmīśvarasya ca
kṣaṇikajñānasantānātmakatvenānityatayā kṣaṇikaparamāṇumelanakartṛtvāsambhavāt
|
24.156
atra vaiśeṣikaḥ paramāṇubhedena śarīrāderāśutaradhvaṃsavyavasthāpanādātmanaḥ
sthāyitvāṅgī kārāñcārdhavaināśikaḥ sarvakṣaṇikavādī tu pūrṇavaināśikaḥ iti
nirṇīyate | ataḥ ardhavaināśika vaiśeṣikamatanirākaraṇātparaṃ pūrṇavaināśikamataṃ
buddhisthamidānīṃ nirākriyate | tasmādeṣāvāntarasaṅgatirūhyā |
24.157
tatra tāvadbuddhamunisiddhāgamastu - vaibhāṣika-sautrāntika-yaugācāra##-
vaibhāṣika-sautrāntikayorhi jñānaṃ tadatiriktapadārthāśca sarve
kṣaṇikāssatyabhūtāssanti | paramiyān bhedaḥ - vaibhāṣikasya ghaṭādipadārthāḥ
pratyakṣāḥ | sautrāntikasya tu jñānameva ghaṭapaṭādyākāreṇotpādmam | tenākāreṇa
pratyakṣeṇāpratyakṣaghaṭādayo gamyanta iti vadanti |
24.158
tatrādau vaibhāṣika-sautrāntikayoḥ bāhyārthāstitvāviśeṣāttayormatamekīkṛtya
tanmataṃ pramāṇamūlaṃ bhrāntimūlaṃ veti sandihyate tadubhayadharmāṇāmapi
dyotanāt vedaviruddhapratyakṣasiddhatvācca |
24.159
pūrvapakṣaḥ - pārthivādiparamāṇusaṃghātātmakabhūtabhautikabāhyān
cittacaityarūpābhyantarān pratyakṣānumānasiddhānabhyupayanti te | anye tu bāhyārthān
sarvān pṛthivyādīnvijñānānumeyān vadanti | aparetvarthaśūnyaṃ vijñānameva
paramārthaṃ sat bāhyārthastu svapnārthakalpa ityāhuḥ |
24.160
trayopyetat svābhyupagataṃ vastu kṣaṇikamācakṣate |
uktabhūtabhautikacittacaityavyatiriktamātmākāśādikaṃ svarūpeṇaiva nānumanyate |
24.161
anye tu sarvaśūnyatvameva saṅgirante | tatra ye bāhyārthāstitvavādinaḥ te tāvannirasyante
| te caivaṃ manyante |
24.162
rūpa-rasa-gandha-sparśasvabhāvāḥ pārthivāḥ paramāṇavaḥ | rūpa##-
sparśasvabhāvāśca vāyavīyāḥ | te ca pṛthivyatpejovāyurūpeṇa saṃhanyante |
24.163
tebhyaśca pṛthivyādibhyaḥ śarīrendriyaviṣayasaṅghātā bhavanti | tatra ca
śarīrāntarvartigrāhakābhimānārūḍho vijñānasantāna evātmatvenāvatiṣṭhate | tata eva
sarvo laukiko vyavahāraḥ pravartata iti prāpte tatrābhidhīyate - samudāya
ubhayahetuko'pi tadaprāptiḥ iti |
24.164
siddhāntaḥ - samudāyavādinā yo'yamaṇuhetukaḥ
pṛthivyādibhūtātmakassamudāyaḥ yaśca pṛthivyādihetukaḥ |
śarīrendriyaviṣayarūpassamudāyaḥ svīkṛtaḥ tasminnubhayahetuke'pi samudāye
tatprāptirnopapadyate | jagadātmakasamudāyotpattirnopapadyate ityarthaḥ | paramāṇūnāṃ
pṛthivyādibhūtānāṃ ca kṣaṇikatvābhyupagamāt kṣaṇadhvaṃsinaḥ paramāṇavaḥ
bhūtāni ca kadā saṃhatā vyāpriyante kadā vā saṃhanyante kadā vijñānaviṣayabhūtāḥ
kadā ca hānopādānādi vyavahārāspadatāṃ bhajante ko vā vijñānātmā kaṃ ca
viṣayaṃ spṛśati kaṃ ca vijñānātmakamarthaṃ kadā vedayet kaṃ vā viditamarthaṃ
kaśca kadopādatte sraṣṭā hi naṣṭaḥ sṛṣṭaśca naṣṭaḥ | tathā veditā viditaśca naṣṭaḥ |
kathaṃ cānyena dṛṣṭamanyo vedayate kathaṃ cānyena viditamarthaṃ anya upādatte 9##?
vastvantaratvānabhyupagamānna tannibandhanaṃ vyavahārādikamupapadyate | ahamartha
evātmā sa ca jñātaiveti copapāditaṃ parastāt | tasmāt tanmataṃ bhrāntimūlam |
24.165
atra hetvantaramāha -
24.166
itaretarapratyayatvādupapannamiti cenna saṃghātabhāvānimittatvāt || 18 ||
24.167
avidyānāmitaretarahetutvenopapannaṃ saṃghātabhāvādikamiti cedetaduktaṃ bhavati |
yadyapi kṣaṇikāssarve bhāvāḥ tathāpyavidyayaitatsarvamupapadyate | avidyā hi nāma
viparītabuddhiḥ kṣaṇikādiṣu sthiratvādigocarā | tayā saṃskārākhyāḥ rāgadveṣādayo
jāyante | tataścittābhijvalanavijñānam tataśca nāmākhyāścittacaityā pṛthivyādikaṃ
ca rūpidravyam tataḥ ṣaḍāyatanākhyamindriyaṣaṭkam tataḥ sparśākhyaḥ kāyaḥ tato
vedanādayaḥ tataśca punarapyavidyādayo
24.168
yathoktāḥ ityanādiriyamavidyādikānyonyamūlā cakraparivṛttiḥ | evaṃ ca sarvaṃ
pṛthivyadibhūtabhautikasaṃghātamantareṇa nopapadyate | tasmāt
saṃghātabhāvādikamupapannamiti prāpte -
24.169
tatrottaraṃ na saṃghātabhāvānimittatvāditi | naitadupapadyate eṣāmavidyādīnāṃ
pṛthivyādibhūtabhautikasaṃghātabhāvaṃ pratyanimittatvāt | na khalvasthirādiṣu
sthiratvādibudhyātmikā avidyā tannimittarāgadveṣādayo vārthāntarasya kṣaṇikasya
saṃhatihetutāṃ pratipadyante | śuktikārajatādibuddhirhi na
śuktyādyarthasaṃhatiheturbhavati |
24.170
kiñca - yasya kṣaṇike sthiratvabuddhiḥ sa tadaiva naṣṭa iti kasya rāgādaya utpadyante
saṃskārāśrayaṃ sthiramekaṃ dravyamanabhyupagacchatāṃ saṃskārānuvṛttirapi na
śakāya kalpayitumiti siddham |
24.171
punarhetyantaramāha -
24.172
uttarotpāde ca pūrvanirodhāt || 19 ||
24.173
itaśca kṣaṇikatvapakṣe jagadutpattirnopapadyate uttarakṣaṇotpattikāle pūrvakṣaṇasya
vinaṣṭatvāt | tasyottarakṣaṇaṃ prati hetutvānupapatteḥ | abhāvasya hetutve sarvaṃ sarvatra
sarvadotpadyeta | atha pūrvakṣaṇavṛttitvameva hetutvamityucyate evaṃ tahi kaścideva
ghaṭakṣaṇastaduttarakālabhāvināṃ sarveṣāmeva go-mahiṣyaśva-kuḍya##-
24.174
athaikajātīyasyaiva pūrvakṣaṇavartino hetutvamiṣyate tathāpi
sarvadeśavartināmuttarakṣaṇabhāvināṃ ghaṭānāmeka eva pūrvakṣaṇavatiṃ ghaṭo
hetussyāt | athaikasyaiva hetureka iti manuṣe tathāpi kasyaikasya ko heturiti na jñāyate | atha
yasmin deśe yo ghaṭakṣaṇassthitaḥ taddeśasaṃbandhina evottaraghaṭakṣaṇasya sa heturiti
cetkiṃ deśasya sthiratvaṃ manuṣe kiñca - cakṣurādisaṃprayuktasyārthasya
jñānotpattikāle'navasthitatvānna kasyacidarthasya jñānaviṣayatvaṃ sambhavatīti
veditavyam |
24.175
punarhetvantareṇa nirākaroti -
24.176
asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā || 20 ||
24.177
asatyapi hetau kāryamutpadyate cetsarvaṃ sarvatra sarvadotpadyetetyuktam | na
kevalamutpattivirodha eva pratijñā ca bhavatāmuparudhyeta |
adhipatisahakāryavalambanasamanantarapratyayāścatvāro vijñānotpattau hetavaḥ iti ca
pratijñā | adhipatirindriyam | atha pratijñānuparodhāya ghaṭakṣaṇe sthita eva
ghaṭakṣaṇāntarotpattiriṣyate | tathā ca sati dvayoḥ kāryakāraṇayoḥ
ghaṭakṣaṇayoryaugapadyena upalabdhiḥ prasajyeta | na ca tathopalabhyate |
kṣaṇikatvapratijñā caivaṃ hīyeta | kṣaṇikatvaṃ sthitameveti cet
indriyasamprayogajñānayoryaugapadye prasajyeta |
24.178
punarhetvantaraṃ darśayati -
24.179
pratisaṅkhyā'pratisaṅkhyānirodhāprāptiravicchedāt || 21 ||
24.180
pratisaṅkhyānirodho nāma pāṣāṇaprakṣepādinā
buddhipūrvakaghaṭapaṭādibhautikapadārthanāśaḥ | apratisaṅkhyānirodho nāma
kālavaśātsvata eva pṛthivyādimahābhūtanāśaḥ | tayoḥ nirodhayoḥ
aprāptiranupapattiḥ | kutaḥ avicchedāat | bauddhamate
pūrvapūrvaparamāṇūnāmuttarottaraparamāṇūn prati svātantryeṇa
kāraṇatvāṅgīkārājjaḍānāṃ paramāṇūnāṃ kālaviśeṣaparijñānābhāvāt
paramāṇusantānānāṃ kadāpi vicchedānupapatteḥ | tathā ca bauddhamate
sṛṣṭipralayāvubhāvapyanupapannau | evaṃ tāvadasata utpattirnirastā | sato
niranvayavināśo'pi nopapadyata ityucyeta
kṣaṇikatvavādibhirmudgarādyabhighātādyanantarabhāvitayā
upalabdhiyogyassadṛśasantānāvasānarūpaḥ | sthūlo yassadṛśasantānavināśaḥ
pratikṣaṇabhāvī copalabdhyanarhassūkṣmaśca yo niranvayo vināśaśca dvāvapi
pratisaṃṅkhyāpratisaṅkhyānirodhaśabdābhyāṃ abhidhīyate | tau na sambhavataḥ kutaḥ
avicchedāt | sato niranvayavicchedāsambhavāt asambhavaśca sata utpattivināśau
nāmāvasthāntarāpattireva |
24.181
avasthāyogi tu dravyamekameva sthiramiti kāraṇādananyatvaṃ
kāryasyopapādayadbhirasmābhiḥ tadananyatvami tyatra pratipāditam | nirvāṇasya dīpasya
niranvayavināśadarśanādanyatrāpi vināśo niranvayo'numīyata iti cenna ghaṭaśarāvādau
mṛdādidravyānuvṛtyupalabdhyā sato dravyasyāvasthāntarāpattireva vināśa iti niścite
sati pradīpādau
sūkṣmadaśāpatyāpyanupalambhopapattestatrāpyavasthāntarāpattikalpanasyaiva
yuktatvāditi niścīyate |
24.182
punarhetvantaraṃ darśayati -
24.183
ubhayathā ca doṣāt || 22 ||
24.184
kiṃ ca - ghaṭapaṭādiparamāṇusantānānāṃ kaṃcitkālaṃ sthiratvaṃ kṣaṇikatvaṃ vā
ubhayathā ca pakṣadvaye'pi doṣāt | sthiratvapakṣe bauddhamate
kṣaṇikatvāṅgīkārātsvamatabhaṅgadoṣaḥ | kṣaṇikatvapakṣe ghaṭādīnāṃ
jalāharaṇādikāryakāritvaṃ na syāt | tasmāt pakṣadvaye'pi doṣapradarśanāt
bauddhamatamasamañjasam | kṣaṇikatvavādibhirabhyupetā tucchādutpattirutpannasya
tucchatāpattiśca sambhavatītyuktam | tadubhayaprakārābhyupagatau doṣaśca bhavati |
tucchādutpattau tucchātmakameva kāryaṃ syāt | yaddhi yasmādutpadyate tattadātmakaṃ
dṛṣṭam yathā mṛtsuvarṇāderutpannaṃ
maṇikaṭakamakuṭādimṛtsuvarṇādyātmakaṃ dṛṣṭam | na ca jagattucchātmakaṃ
bhavadbhirabhyupagamyate | na ca pratīyate | sato niranvayavināśe satyekakṣaṇādūrdhvaṃ
kṛnasya jagatastu cchatāpattireva syāt | paścāttucchājjagadutpattau anantaroktaṃ
tucchātmakameva syāt | tasmādubhayathāpi doṣānna bhavaduktaprakārādutpattinirodhau
bhavataḥ |
24.185
nanu bauddhamate kṣaṇikatvaṃ paramāṇūnām | tatsantānātmakānāṃ ghaṭapaṭādīnāṃ
tu sthiratvameva | tathāpi jalāharaṇādikāryakāritvaṃ ghaṭādīnāmupapadyata iti cettarhi
paramāṇvapekṣayā tatsantānānāṃ pṛthakatvāṅgīkāre ghaṭapaṭādipadārthānāṃ
dvyaṇukādikrameṇa paramāṇujanyatvamevāṅgīkartavyam |
tathācennaiyāyikamatapraveśāpatteḥ bauddhānāmapasiddhāntassyāt |
24.186
bauddhānāmabhipretabhūtacatuṣṭayasya paramāṇupuñjatvaṃ nirasyākāśasya
śūnyatvaṃ nirākaroti -
24.187
ākāśe cāviśeṣāt || 23 ||
24.188
ākāśe ca sarveṣāṃ kṣetrajñānāmastitvapratīteḥ aviśeṣāt tulyatvāt bhūtacatuṣṭayasya
pratyakṣaparamāṇupuñjarūpatvavat
jānudaghnajalanyāyenākāśasyāpyatīndriyapuñjarūpatvamevāṅgīkartavyam | tathā ca
śūnyatvaṅgīkāro hyayuktaḥ | bāhyābhyantaravastunaḥ sthiratvapratipādanāya
pratisaṃkhyā'pratisaṃkhyānirodhayostucchatvarūpatā nirākṛtā | tatprasaṅgena
tābhyāṃ saha tucchatvena saugataiḥ parigaṇitasyākāśāśasyāpi tucchatā pratikṣipyate |
ākāśe ca nirūpākhyatā na yuktā |
bhāvarūpatvenābhyupagatapṛthivyādivadākāśasyāpyavādhitapratītisiddhatvā##-
na ca pṛthivyādyabhāvamātra ākāśa iti vaktuṃ śakyam vikalpāsahatvāt |
pṛthivyādeḥ prāgabhāvaḥ pradhvaṃsābhāva itaretarābhāva atyantābhāvo vā ākāśaḥ
tathāpyākāśa pratītyanupapattiḥ syāt | prāgabhāvapradhvaṃsābhāvayorākāśatve
pṛthivyādiṣu vartamāneṣu ākāśapratītyayogānnirākāśaṃ jagatsthāt |
itaretarābhāvasyākāśatve'pi itaretarābhāvasya tattadvastugatatvena teṣāmantarāle
ākāśapratītirna syāt | atyantābhāvastu pṛthivyādīnāṃ na sambhavati | abhāvasya
vidyamānapadārthāvasthāviśeṣatvopapādanāccākāśasyābhāvarūpatve'pi na
nirūpākhyatvaṃ aṇvantarvartina ākaśasya trivṛtkaraṇopadeśapradarśitapañcīkaraṇena
rūpavatvāccākṣuṣatve'pyavirodhaḥ | tasmādākāśa śūnyatvavādo hyavicāritaramaṇīyaḥ
|
24.189
parābhimatapañcabhūtāni nirākṛtyedānīṃ kṣaṇikajñānasantānarūpatvameva
jīvānāmityevaṃ rūpaṃ buddhamatasiddhāntamadhunā nirākaroti -
24.190
anusmṛteśca || 24 ||
24.191
pūrvavāsarānubhūtapadārthānāmuttaradineṣvanusmṛteḥ
smaraṇānubhavadarśanājjīvānāṃ nityatvamabādhyam | jñānasantānarūpatvāṅgīkāre
pūrvavāsarānubhūtajñānasantānānāṃ suṣuptikāleṣu naṣṭatvena smartṛtvābhāvāt |
na cottaradineṣūtpannānāṃ jñānasantānānāṃ smartṛtvaṃ bhaviṣyatīti vācyam
anyenānubhūtapadārthānāmanyena smaraṇāsambhavāt | tasmāt kṣetrajñānāṃ
jñānasantānātmakatvamayuktam | pūrvaprastutaṃ vastunaḥ sthiratvameva upapādyate |
anusmaraṇaṃ - pūrvānubhūtavastuviṣayajñānaṃ viṣayajñānaṃ pratyabhijñānaṃ
tadevedamiti sarvaṃ vastujātaṃ atītakālānubhūtaṃ pratyabhijñāyate |
24.192
na ca bhavadbhirjvālādiṣviva seyaṃ dīpajvālā itivat nahyanubhūtamekatvaṃ
sādṛśyanibandhano'yamekatvavyāmoha iti vaktum. śakyam vyāmuhyato
jñāturekasyānabhyupagamāt | na hyanubhūtamekatvaṃ sādṛśyaṃ vā anyo'nusandhatte |
tasmāt bhinnakālavastvāśrayasādṛśyānu bhavanibandhanamekatvavyāmohaṃ
vadadbhirjñāturekatvamavaśyāśrayaṇīyam | na ca jñeyeṣvapi ghaṭādiṣu jvālādiṣviva
bhedasādhanapramāṇamupalabhāmahe yena sādṛśyanibandhanāṃ pratyabhijñāṃ
kalpayema | yadapi cedamucyate pratyakṣānumānābhyāṃ ghaṭādeḥ kṣaṇikatvaṃ sidhyati |
pratyakṣaṃ tāvadvartamānārthaviṣayamavartamānādvastuno vyāvṛttaṃ
svaviṣayamavagamayati nīlamiva pītāt | evaṃ ca bhūtabhaviṣyadbhyāṃ vartamānasya
vastvaṃntaratvameva gataṃ bhavati | atrānumānamapi arthakriyākāritvātsatvācca
ghaṭādiḥ kṣaṇikaḥ yadakṣaṇikaṃ śaśaviṣaṇādi tadanarthakriyākāri asacca |
tathāntyaghaṭakṣaṇasatvāt | pūrvaghaṭakṣaṇasatvāni vinaṣṭāni
ghaṭakṣaṇasatvādantyaghaṭakṣaṇasattvavat iti tacca kāryakāraṇabhāvānupapatyādibhiḥ
purvameva nirastam |
24.193
kiñca - pratyakṣagamyavartamānasyāvartamānādvyāvṛttirna vartamānasya
vastvaṃtaratvamavagamayati api tu vartamānakālayogitāmātram | na ca tāvatā
vastvantaratvaṃ sidhyati tasyaiva kālāntarayogasambhavāt |
24.194
yattu sattvādarthakriyākāritvācceti kṣaṇikate hetudvayamuktaṃ
tadabhimataviparītasādhanatvādviruddham | sattvādarthakriyākāritvādvā ghaṭādisthāsnu
yadasyāsnu tadasadanarthakriyākāri ca yathā śaśaviṣāṇamityapi hi vaktuṃ śakyam |
24.195
kiñcārthakriyākāritvamakṣaṇikatvameva sādhayet | kṣaṇadhvaṃsino hi
vyāpārāsambhavādarthakriyākāritvaṃ na sambhavatītyuktam | tathāntyaghaṭakṣaṇasya
hetuto nāśadarśanāditare'pi ghaṭakṣaṇāḥ hetūpanipātāt sthāsnutvameva | na ca vācya na
mudgarādayo vināśahetavaḥ api tu kāpālādivisadṛśasantānotpattihetavaḥ iti
kapālatvāvasthāpattireva ghaṭādīnāṃ vināśa ityupapāditatvāt |
kapālotpattivyatiriktatvābhyupagame'pi mudgarādeḥ vināśahetutvameva | mudgarādeḥ
kapālehtutvamiti yattadayuktam | ataḥ pratyabhijñayā sthiratvamavagamyamānaṃ na
24.196
kenāpi prakāreṇāpahnotuṃ śakyaṃ | yena pūrvāparakālasambandhyarthaikyaviṣayāyāḥ
pratyabhijñāyā anyaviṣayatvaṃ bruvannīlādijñānānāmapi nīlāderarthāntaraviṣayatvaṃ
brūyāt |
24.197
kiñca - pramātṛprameyayoḥ kṣaṇikatvaṃ vadadbhirvyāptyavadhāraṇa##-
kṣaṇikamityādipratijñāpūrvakahetūpanyāsādikamapi nopapadyate bhavatām
pratijñopakramakṣaṇa eva vakturvinaṣṭatvāt | na
hyanyenopakrāntamajānadbhiranyaissamāpayituṃ śakyam | tasmādvaidikaśāstra yuktam |
24.198
punarhetvantareṇa nirākaroti -
24.199
nāsato'dṛṣṭatvāt || 25 ||
24.200
asatassuptikāle naṣṭātpūrvapūrvajñānasantānāduttarottarajñānasantānānāmutpattirna
sambhavati kutaḥ adṛṣṭatvāt | naṣṭamṛtpiṇḍāderghaṭādijanakatvābhāvāt |
First 200 of 236 passages. Read on
Linked texts (1)
- Brahmasūtra — Bādarāyaṇa, Sanskrit