Nayamayukhamalika 2.2.9.p2
Nayamayūkhamālikā 2.2.9.p2
- Language
- Sanskrit
2.2.9.p2
eṣā sāṃkhyānāṃ prakriyā ’mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayassapta| ṣoḍaśakaśca vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ’| tatra mūlaprakṛtiḥ satvarajastamoguṇarūpāṇāṃ dravyāṇāṃ sāmyāvasthā| sācaikā svayamacetanā sakalacetanabhogāpavargārthā nityā sarvagatā ca svayaṃ prakṛtireva na kasyacidvikṛtiḥ| mahadādyāḥ prakṛtermahān mahato'haṅkāraḥ ahaṅkārāt pañca tanmātrāṇi śabdasparśarūparasagandhātmakānītyetāssapta svasvakāryāpekṣayā prakṛtayaḥ svasvakāraṇāpekṣayā vikṛtayaśca| ākāśādīni pañca mahābhūtāni śrotrādīni pañca jñānendriyāṇi vāgādīni pañca karmendriyāṇīti ṣoḍaśako guṇo vikṛtireva nakasyacittatvāntarasya prakṛtiḥ puruṣastvapariṇāmitvānnakasyacitprakṛtiḥ| nityatvānnakasyacidvikṛtiḥ| nirdharmakaścaitanyamātravapuḥ sarvagataḥ pratiśarīraṃ bhinnaśca| nirvikāratvānnakartā, nāpi bhoktā| evaṃbhūte'pi tatve mūḍhāḥ prakṛtipuruṣasannidhimātreṇa puruṣasya caitanyaṃ prakṛtāvadhyasyanti| tena caitanyayogāt kartṛśaktimattvācca jñātṛtvam| prakṛterevāntaḥ karaṇarūpāpannāyāḥ tasyāśca kartṛtvaṃ puruṣe'dhyasyanti| evamanyonyādhyāsādahaṃkartā ahaṃbhoktetyabhimānātmakobhogastatvajñānādapavargaityevaṃ pañcaviṃśatistatvānīti| tatra sakalamūlakāraṇatvābhimatatvajñānādapavargaityevaṃ pañcaviṃśatistatvānīti| tatra sakalamūlakāraṇatvābhimatasvatantrapradhānānumānanirasanena tanmataṃ sarvaṃ nirastaṃ bhavatīti tadiha nirasyate| idamiha teṣāmanumānaṃ- sarvaṃ kāryaṃ sukhaduḥkhamohātmakadravyaprakṛtikaṃ, tatsamanvitatvāt| sāmānyavyāptau ghaṭādivaditi| ādyānumāne sukhaduḥkhamohātmakāni dravyāṇi kāryāṇāṃ kāraṇatvena sidhyaṃti satvarajastamāṃsyeva paryavasyaṃti, teṣāntathātvāt| uktaṃtatvasaṃgrahe- ’prītyaprītiviṣādātmakāḥ prakāśapravṛttiniyamārthā’iti| ayamarthaḥ- satvarajastamoguṇāḥ prītyaprītiviṣādātmakāḥ kramātsukhaduḥkhamohātmakāḥ kramādeva prakāśapravṛttiniyamaprayojanāśca| svacchaṃ satvaṃ prakāśayati, rajoguṇaḥ prakāśakārye satvaṃ pravartayati, laghossatvaguṇasya calanasvabhāvena rajasā sarvatra pravartane prasakte yathākāryaṃ gurustamoguṇo niyacchatīti| nacādyahetorasiddhiḥ| kāryāṇāṃ sukhaduḥkhamohānvitatvasya lokasiddhatvāt| tathāhi- ghaṭo yena prāpyate taṃ prati satvaguṇodbhavāt ghaṭassukhātmakobhavati| yadīyassonyenāpahriyate taṃ prati rajoguṇodbhavāt duḥkhātmakobhavati| yasya tasminnupekṣayā darśanameva nodeti taṃ prati tamoguṇodbhavāt mohātmakobhavati| ’muhavaicittya’itidhātuḥ| naca guṇānāṃ puruṣabhedavyavasthayodbhave vinigamanāvirahaḥ| tattatpuruṣabhogarūpaprayojanavaśādudbhavāsiddheḥ| tadyathā- satvaṃ rajastamasī kañcitprati kadācidabhibhūya śāntāṃ svavṛttiṃ labhate, evaṃ rajassatvatamasī abhibhūya ghorāṃ svavṛttiṃ, tamaḥ satvarajasīābhibhūya mūḍhāṃ svavṛttimiti| naca dvitīyānumānasya paramāṇvādikāraṇakatvenārthāntaraṃ, lāghavādekakāraṇakatvasiddheḥ| naca tathāpi brahmaprakṛtikatvenārthāntaraṃ jaḍaṃ sukhaduḥkhamohātmakaṃ kāryajātaṃ pratyatathābhūtasya kāraṇatvena sidhyanavakāśāditi| evaṃrūpasya sāṃkhyānumānasya duṣaṇānumānamucyate| pradhānaṃ na jagadracanāyāṃ samartham| acetanatve sati cetanānadhiṣṭhitatvāt| yadevaṃ tadevam| yathā cetanānadhiṣṭhitaṃ mṛddārvādikam| na ca vyāptyasiddhiḥ, cetanānadhiṣṭhitasya kāryārambhakatvānupapatteḥ, cetanādhiṣṭhitasyaiva kāryārambhapravṛttessarvatra darśanācca| nanu siddhānte pakṣāsiddhiḥ| naca ’pradhānakṣetrajñapatirguṇeśa’ iti śrutisiddhaṃ pradhānaṃ siddhānte'pyastīti vācyam| tasyānumānagamyatvābhāvena karmavyutpanna sūtrānumānapadanirdeśyatvāyogāt| sādhyasya ca bādhaḥ, pradhānasya siddhānte'pi jagadracanāsāmarthyābhyupagamāt| hetoścāsiddhiḥ, tasya siddhānte cetanādhiṣṭhānasattvāditi cet- satyaṃ|