Nayamayukhamalika 2.2.9
Nayamayūkhamālikā 2.2.9
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.2.9.p3 — 4 parts
2.2.9
vipratiṣedhāccāsamaṃjasam ||
2.2.9.p1
prathamādhyāyapratipādite brahmaṇo jagatkāraṇatve pradhānaparamāṇukāraṇavādibhissāṃkhya vaiśeṣikādibhiḥ kevalatarkamavaṣṭabhyāpāditāni dūṣaṇānīti prathamapādena nirākṛtāni| tatrāpi praṇetṛgauraveṇa teṣāṃ tarkāṇāmupādeyatva śaṅkāsmṛtyadhikaraṇayogādhikaraṇābhyāṃnirākṛtā| tattattarkasvarūpaparyālocanayā teṣāmupādeyatvaśaṅkā navilakṣaṇatvādhikaraṇamārambha nirākṛtā| evamādyādhikaraṇayostṛtīyādīnāmaṣṭānāmadhikaraṇānāñcāvāntarārthabhede'pi brahmavādapratikṣepakatarkanirākaraṇārthatvenaikārthyaṃ, asminpāde śuṣkatarkālambanāssāṃkhyādipakṣāstathābhūtaireva tarkairdūṣyante| anyathā pradhānādikāraṇatvapratiṣṭhāpakānāṃ parapakṣāṇāṃ tadarkābhāsamūlatvaṃ jānatāṃ mandadhiyāṃ teṣu prāmāṇikatvaśaṅkayā brahmavādaśraddhā śithilībhavet| evaṃ svapakṣasthāpanārthaḥ prathamapādaḥ| parapakṣapratikṣepārtho'yaṃ pādaḥ| svapakṣasthāpanasyābhyarhitatvāt prathamaṃ kṛtamiti tadānantaryamasya| yadyapi tṛtīyacaturthapādayorapi kāryagocaraśrutivirodhaparihāreṇa svapakṣasthāpanaṃ kriyate, tathā'pi kāraṇaviṣayatvena prathamadvitīyapādayoraikārthyena avāntarasaṅgatiḥ| tatra vaidikānumatasatkāryavādādyabhyupagamena sāṃkhyamatasyopādeyatvasambhāvanāspadatvātirekāt prathamaṃ tannirākaraṇaṃ kriyate| sāṃkhyāḥ svatantratarkaiḥ svamataṃ prasādhya svamatānuguṇyena śrutivākyānāṃ nayanaṃ kurvanti| taiḥ kṛtanayanamīkṣatyādyādhikaraṇeṣu nirākṛtam| idānīṃ tadīyāssvatantratarkā nirākriyanta iti na paunaruktyam|
2.2.9.p2
eṣā sāṃkhyānāṃ prakriyā ’mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayassapta| ṣoḍaśakaśca vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ’| tatra mūlaprakṛtiḥ satvarajastamoguṇarūpāṇāṃ dravyāṇāṃ sāmyāvasthā| sācaikā svayamacetanā sakalacetanabhogāpavargārthā nityā sarvagatā ca svayaṃ prakṛtireva na kasyacidvikṛtiḥ| mahadādyāḥ prakṛtermahān mahato'haṅkāraḥ ahaṅkārāt pañca tanmātrāṇi śabdasparśarūparasagandhātmakānītyetāssapta svasvakāryāpekṣayā prakṛtayaḥ svasvakāraṇāpekṣayā vikṛtayaśca| ākāśādīni pañca mahābhūtāni śrotrādīni pañca jñānendriyāṇi vāgādīni pañca karmendriyāṇīti ṣoḍaśako guṇo vikṛtireva nakasyacittatvāntarasya prakṛtiḥ puruṣastvapariṇāmitvānnakasyacitprakṛtiḥ| nityatvānnakasyacidvikṛtiḥ| nirdharmakaścaitanyamātravapuḥ sarvagataḥ pratiśarīraṃ bhinnaśca| nirvikāratvānnakartā, nāpi bhoktā| evaṃbhūte'pi tatve mūḍhāḥ prakṛtipuruṣasannidhimātreṇa puruṣasya caitanyaṃ prakṛtāvadhyasyanti| tena caitanyayogāt kartṛśaktimattvācca jñātṛtvam| prakṛterevāntaḥ karaṇarūpāpannāyāḥ tasyāśca kartṛtvaṃ puruṣe'dhyasyanti| evamanyonyādhyāsādahaṃkartā ahaṃbhoktetyabhimānātmakobhogastatvajñānādapavargaityevaṃ pañcaviṃśatistatvānīti| tatra sakalamūlakāraṇatvābhimatatvajñānādapavargaityevaṃ pañcaviṃśatistatvānīti| tatra sakalamūlakāraṇatvābhimatasvatantrapradhānānumānanirasanena tanmataṃ sarvaṃ nirastaṃ bhavatīti tadiha nirasyate| idamiha teṣāmanumānaṃ- sarvaṃ kāryaṃ sukhaduḥkhamohātmakadravyaprakṛtikaṃ, tatsamanvitatvāt| sāmānyavyāptau ghaṭādivaditi| ādyānumāne sukhaduḥkhamohātmakāni dravyāṇi kāryāṇāṃ kāraṇatvena sidhyaṃti satvarajastamāṃsyeva paryavasyaṃti, teṣāntathātvāt| uktaṃtatvasaṃgrahe- ’prītyaprītiviṣādātmakāḥ prakāśapravṛttiniyamārthā’iti| ayamarthaḥ- satvarajastamoguṇāḥ prītyaprītiviṣādātmakāḥ kramātsukhaduḥkhamohātmakāḥ kramādeva prakāśapravṛttiniyamaprayojanāśca| svacchaṃ satvaṃ prakāśayati, rajoguṇaḥ prakāśakārye satvaṃ pravartayati, laghossatvaguṇasya calanasvabhāvena rajasā sarvatra pravartane prasakte yathākāryaṃ gurustamoguṇo niyacchatīti| nacādyahetorasiddhiḥ| kāryāṇāṃ sukhaduḥkhamohānvitatvasya lokasiddhatvāt| tathāhi- ghaṭo yena prāpyate taṃ prati satvaguṇodbhavāt ghaṭassukhātmakobhavati| yadīyassonyenāpahriyate taṃ prati rajoguṇodbhavāt duḥkhātmakobhavati| yasya tasminnupekṣayā darśanameva nodeti taṃ prati tamoguṇodbhavāt mohātmakobhavati| ’muhavaicittya’itidhātuḥ| naca guṇānāṃ puruṣabhedavyavasthayodbhave vinigamanāvirahaḥ| tattatpuruṣabhogarūpaprayojanavaśādudbhavāsiddheḥ| tadyathā- satvaṃ rajastamasī kañcitprati kadācidabhibhūya śāntāṃ svavṛttiṃ labhate, evaṃ rajassatvatamasī abhibhūya ghorāṃ svavṛttiṃ, tamaḥ satvarajasīābhibhūya mūḍhāṃ svavṛttimiti| naca dvitīyānumānasya paramāṇvādikāraṇakatvenārthāntaraṃ, lāghavādekakāraṇakatvasiddheḥ| naca tathāpi brahmaprakṛtikatvenārthāntaraṃ jaḍaṃ sukhaduḥkhamohātmakaṃ kāryajātaṃ pratyatathābhūtasya kāraṇatvena sidhyanavakāśāditi| evaṃrūpasya sāṃkhyānumānasya duṣaṇānumānamucyate| pradhānaṃ na jagadracanāyāṃ samartham| acetanatve sati cetanānadhiṣṭhitatvāt| yadevaṃ tadevam| yathā cetanānadhiṣṭhitaṃ mṛddārvādikam| na ca vyāptyasiddhiḥ, cetanānadhiṣṭhitasya kāryārambhakatvānupapatteḥ, cetanādhiṣṭhitasyaiva kāryārambhapravṛttessarvatra darśanācca| nanu siddhānte pakṣāsiddhiḥ| naca ’pradhānakṣetrajñapatirguṇeśa’ iti śrutisiddhaṃ pradhānaṃ siddhānte'pyastīti vācyam| tasyānumānagamyatvābhāvena karmavyutpanna sūtrānumānapadanirdeśyatvāyogāt| sādhyasya ca bādhaḥ, pradhānasya siddhānte'pi jagadracanāsāmarthyābhyupagamāt| hetoścāsiddhiḥ, tasya siddhānte cetanādhiṣṭhānasattvāditi cet- satyaṃ|
2.2.9.p3.1
paraprakriyayā paro dūṣaṇīya iti parasiddhaṃ pakṣādikaṃ parigṛhya idamanumānamukatm| yadvā parānumānasya pratikūlatarkarūpaṃ dūṣaṇānumānamuktam| yadi pradhānaṃ acetanatvesati cetanānadhiṣṭhitaṃ syāt, jagadracanāyāmasamarthaṃ syāt| athavā hetorviśeṣyāṃśasya sādhye pratiyogiviśeṣaṇatayā'nvayaḥ, tataśca pradhānaṃ na cetanānadhiṣṭhitaṃ kāryajanakaṃ, acetanatvāt ghaṭagṛhādijanakamṛddārvādivacadityanumānaśarīram| nacānumānika pradhānānabhyupagamādāśrayasiddhiḥ| mahadādikaṃ saprakṛtikaṃ kāryatvādghavaṭadityanumānasya virodhābhāvena siddhānte'bhyupagantuṃ śakyatvāt, sādhye svātaṃtryāpraveśāt, tasyeśvarapārataṃtryamātre śrutyapekṣaṇāt| nanu acetanasya cetanādhiṣṭhitasyaiva pravṛttiriti na niyamaḥ, vṛtsavṛdhyarthaṃ dhenugatasya kṣīrasya svayameva prasravadarśanāt| sasyavṛdhyarthaṃ vāridamuktasya jalasya svayameva nissaraṇadarśanāt| evaṃ puruṣasya bhogāpavargārthaṃ cetanānadhiṣṭhitasyāpi pradhānasya pravṛttisambhavāditi cenna| kṣīrajalayorapyacetanatvāccetanādhiṣṭhānābhāve pravṛttyasambhavataulyena pakṣa iva pakṣataulye'pi vyabhicārābhāvāt| etena dhenvādyupayuktatṛṇādeḥ kṣīrādibhāvāpattirapi vyākhyātā| tatrāpi cetanādhiṣṭhānāvaśyambhāvena pakṣataulyāt| anyathā cetanaviśeṣasaṅkalpasya niyāmakasyābhāve anaḍuhādyupayuktasyāpi tṛṇādeḥ kṣīrādibhāvaprasaṅgāt| na ca dhainavajāḍharāgnisaṃyoge kaścitpāke viśeṣaḥ| agnisaṃyogamātrasya pākahetutvāt, tasya anaḍuhādijaṭharasaṃyoge'pyaviśeṣāt| pācakasaṅkalpaviśeṣāt pākaviśeṣastu loke dṛṣṭaḥ|
2.2.9.p3.2
nanu aprayojakamidaṃ cetanādhiṣṭhānānumānaṃ, yathā pravṛttiśaktiyukto'ndhaḥ dṛkchaktiyuktapaṃgusannidhānātpravartate, yathā ca ayaskānmaṇisannidhānādayaḥ pravartate, tathā caitanyavapuṣaḥ puruṣasya sannidhānāt pradhānasya pravṛttyupapatteriti cet, evaṃ dṛṣṭāntopādāne'pi pradhānasya pravṛttyasambhavarūpadoṣastadavasthaḥ| asti he paṃgorgamanaśaktivikalasya aṃdhenohyamānasya svayaṃ mārgadarśanaṃ, voḍhāramandhaṃ prati tadupadeśa iti ca vyāpāraḥ| puruṣasya tu niṣkriyasya na tādṛśaḥ kaścidvyāpāraḥ| ayaḥ pravṛttāvapi cetanādhiṣṭhānāvaśyambhāvānnavyabhicāro'pi| tasmānnirdoṣaṃ dūṣaṇānumānam| sāṃkhyānumānameva ca pratikūlatarkaparāhatam| puruṣasannidhānamātreṇa pradhānasya pariṇāmitve sargavyatirekaḥ pralayaḥ kadā'pi na syāt, nityasya puruṣasannidhānasya sarvadā'pyaviśiṣṭatvāditi| tasmādadhiṣṭhāturīśvarasyaiva saṅkalpaviśeṣāssargapraḷayaniyāmakā ityubhyupeyam| na ca dharmādharmāveva tanniyāmakau syātāmiti vācyam| dharmādharmayoḥ puramapuruṣārādhanatadviparyayarūpatayaiva sakalaśrutiprasiddhayostadanabhyupagatāvātmalābhābhāvāt| yadi ca guṇānāṃ kadācitsāmyenāvasthānamabhyupetya tadā guṇānāmutkarṣānibandhanāṅāgāṅgibhāvābhāvāt tannimittā jagatprasūtirnīstīti praḷayāvasthāyāṃ sāmyenāvasthitānāṃ guṇānāṃ kṣobhakapuruṣavyāpārabhāvena svayameva vaiṣamyāvasthāṃ prāptumakṣamāṇāmaṅgāṅgibhāvānupapatteḥ kadācidapi jagatsargo na syāt|
2.2.9.p3.3
yadi sukhaduḥkhamohātmakavaiṣamyāvasthaṃ jagat dṛṣṭvā yathākāryaṃ vaiṣamyāvasthāpannameva triguṇamanumīyate, tadā dharmigrāhakamānasiddhāyā vaiṣamyāvasthāyāssadāvṛttessadāsarga eva syāt| yadyucyeta triguṇaṃ na vaiṣamyāvasthaṃ nāpi sāmyāvasthamanumīyate, yena sadā sargaḥ pralayo vā syāt| kiṃ tu anādisṛṣṭipralayapravāhamūladvividhasaṃskārānuvṛttisadbhāvāttattatsaṃskārodbodhānasārataḥ sāmyavaiṣamyabhāgubhayasvabhāvamanumīyata iti| naitadapi yuktam| andhasya mārgopadeśakapuṃgusannidhānāt mārgajñātṛtvavat pradhānasya nirvyāpārapuruṣasannidhānāt cicchāyāpattyā jñātṛtvāsambhavasya uktatvāt, tadasambhavecācetanasya cetanādhiṣṭhānaṃ binā pravṛttyayogāt| kiṃ ca pradhānābhyupagame yadi prayojanaṃ kiṃcitsyāt tadā yatākathaṃcidabhyupagacchema| na kimapi prayojanamasti| puruṣasya bhogāpavargau hi prayojanamitīṣyate| bhogaśca sukhaduḥkhānubhavarūpaḥ pradhānapariṇāmarūpāyā buddherdharmaḥ| puruṣasya tu buddhicchāyāpattyā tadaikyamivāpannasya taddarśanaṃ bhogaḥ| tena tasya vevekāgrahāt ādhyāsikaṃ bhoktṛtvaṃ, bhoktṛtvādhyāsasya tadvivekakhyātyā nivṛttirmokṣa iti sāṃkhyairiṣyate| na ca nirvikāracaitanyamātravapuṣaḥ puruṣasya savikārabudhyaikyābhimānaḥ tadīyabhogadarśanaṃ tadvivekānundhānaṃ vā sambhavati| nanu sāṃkhyaireva budhyādiṣvacetaneṣvasambhāvitābhyāṃ bhoktṛtvamokṣopāyaśravaṇādipravṛttibhyāṃ budhyādyatirikto bhoktā śravaṇādipravṛttimāṃśca puruṣassādhitaḥ ’puruṣo'sti bhoktṛbhāvātkaivalyārthapravṛtte’śceti|
2.2.9.p3.4
prakṛteḥ puruṣabhogārthatvaṃ ca tatsvarūpadarśane sati tadaiva puruṣasyāpavargaścetyetadubhayamapi bahudhā prapañcitam| ’nānāvidhairupāyairupakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ| guṇavatyaguṇasya sataḥ tasyārthamapārthakaṃ carati|| raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛttāt| puruṣasya tathā''tmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ|| prakṛtessukumārataraṃ na kiñcidastīti me matirbhavati| yā dṛṣṭāstīti punarnadarśanamupaiti puruṣasye’ti|| tasmādastyeva tanmate puruṣasya prakṛtibhoktṛtvaṃ tadyāthārthyadarśanārthaśravaṇādikartṛtvaṃca| ataḥ kathaṃ tanmate prayojanāsaṃbhavaiti cet tarhi parasparaviruddhārthakathanādeva tanmatamasamaṃjasaṃ| tatvasaṃgraha badhyate mucyate ca nānāśrayā prakṛti’rityādibhiḥ prakṛtereva baṃdhamokṣāviti prapaṃcitaṃ| kiñca jagataḥ kāraṇaṃ sidhyat lāghavādekameva prakṛtirūpaṃ sidhyatīti vadadbhireva guṇatrayasaṃghātaeva prakṛtiḥ natu tadvyatiriktā prakṛtirnāmāstītyabhyupagataṃ, tatopi tanmataṃ vipratiṣiddhaṃ| paṃcaviṃśatistatvānītyuktvaiva guṇāḥ parasparabhinnāityapyuktaṃ, tadapi vipratiṣiddhaṃ| guṇabhede hi saptaviṃśatistatvāni syuḥ| arthavipratiṣiddhaṃcedaṃ darśitaṃ| na hi paṭalābhādimatāṃ sukhaduḥkhamohābhavantīti viṣayāṇāmapi sukhaduḥkhamohānvayakalpanaṃ yuktaṃ| rajatabhujagādidarśināmicchādveṣādyudayena viṣayāṇāmapi tadvattvakalpanāpatteḥ|
2.2.9.p4
viṣayāṇāṃ sukhaduḥkhādyanvayena ca tatkāraṇaṃ kutassukhaduḥkhamohātkaṃ sidhyati| na khalu śauklyagotvādikaṃ viṣayānvitaṃ dravyaṃ ghaṭānvitamṛnnyāyena kāraṇaṃ bhavatīti cenna| satvarajastamasāṃ dravyatvāsiddheḥ| pṛthivyādidravyagatalaghutvaprakāśādihetavastadguṇā eva hi satvādayaḥ| ataeva guṇā ityeva teṣāṃ prasiddhiḥ| tasmātparasparavipratiṣedhārthavipratiṣedhābhyāmapyasamañjasaṃ sāṃkhyamatam||
Linked texts (1)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit