Nayamayukhamalika 2.2.9.p3
Nayamayūkhamālikā 2.2.9.p3
- Language
- Sanskrit
2.2.9.p3.1
paraprakriyayā paro dūṣaṇīya iti parasiddhaṃ pakṣādikaṃ parigṛhya idamanumānamukatm| yadvā parānumānasya pratikūlatarkarūpaṃ dūṣaṇānumānamuktam| yadi pradhānaṃ acetanatvesati cetanānadhiṣṭhitaṃ syāt, jagadracanāyāmasamarthaṃ syāt| athavā hetorviśeṣyāṃśasya sādhye pratiyogiviśeṣaṇatayā'nvayaḥ, tataśca pradhānaṃ na cetanānadhiṣṭhitaṃ kāryajanakaṃ, acetanatvāt ghaṭagṛhādijanakamṛddārvādivacadityanumānaśarīram| nacānumānika pradhānānabhyupagamādāśrayasiddhiḥ| mahadādikaṃ saprakṛtikaṃ kāryatvādghavaṭadityanumānasya virodhābhāvena siddhānte'bhyupagantuṃ śakyatvāt, sādhye svātaṃtryāpraveśāt, tasyeśvarapārataṃtryamātre śrutyapekṣaṇāt| nanu acetanasya cetanādhiṣṭhitasyaiva pravṛttiriti na niyamaḥ, vṛtsavṛdhyarthaṃ dhenugatasya kṣīrasya svayameva prasravadarśanāt| sasyavṛdhyarthaṃ vāridamuktasya jalasya svayameva nissaraṇadarśanāt| evaṃ puruṣasya bhogāpavargārthaṃ cetanānadhiṣṭhitasyāpi pradhānasya pravṛttisambhavāditi cenna| kṣīrajalayorapyacetanatvāccetanādhiṣṭhānābhāve pravṛttyasambhavataulyena pakṣa iva pakṣataulye'pi vyabhicārābhāvāt| etena dhenvādyupayuktatṛṇādeḥ kṣīrādibhāvāpattirapi vyākhyātā| tatrāpi cetanādhiṣṭhānāvaśyambhāvena pakṣataulyāt| anyathā cetanaviśeṣasaṅkalpasya niyāmakasyābhāve anaḍuhādyupayuktasyāpi tṛṇādeḥ kṣīrādibhāvaprasaṅgāt| na ca dhainavajāḍharāgnisaṃyoge kaścitpāke viśeṣaḥ| agnisaṃyogamātrasya pākahetutvāt, tasya anaḍuhādijaṭharasaṃyoge'pyaviśeṣāt| pācakasaṅkalpaviśeṣāt pākaviśeṣastu loke dṛṣṭaḥ|
2.2.9.p3.2
nanu aprayojakamidaṃ cetanādhiṣṭhānānumānaṃ, yathā pravṛttiśaktiyukto'ndhaḥ dṛkchaktiyuktapaṃgusannidhānātpravartate, yathā ca ayaskānmaṇisannidhānādayaḥ pravartate, tathā caitanyavapuṣaḥ puruṣasya sannidhānāt pradhānasya pravṛttyupapatteriti cet, evaṃ dṛṣṭāntopādāne'pi pradhānasya pravṛttyasambhavarūpadoṣastadavasthaḥ| asti he paṃgorgamanaśaktivikalasya aṃdhenohyamānasya svayaṃ mārgadarśanaṃ, voḍhāramandhaṃ prati tadupadeśa iti ca vyāpāraḥ| puruṣasya tu niṣkriyasya na tādṛśaḥ kaścidvyāpāraḥ| ayaḥ pravṛttāvapi cetanādhiṣṭhānāvaśyambhāvānnavyabhicāro'pi| tasmānnirdoṣaṃ dūṣaṇānumānam| sāṃkhyānumānameva ca pratikūlatarkaparāhatam| puruṣasannidhānamātreṇa pradhānasya pariṇāmitve sargavyatirekaḥ pralayaḥ kadā'pi na syāt, nityasya puruṣasannidhānasya sarvadā'pyaviśiṣṭatvāditi| tasmādadhiṣṭhāturīśvarasyaiva saṅkalpaviśeṣāssargapraḷayaniyāmakā ityubhyupeyam| na ca dharmādharmāveva tanniyāmakau syātāmiti vācyam| dharmādharmayoḥ puramapuruṣārādhanatadviparyayarūpatayaiva sakalaśrutiprasiddhayostadanabhyupagatāvātmalābhābhāvāt| yadi ca guṇānāṃ kadācitsāmyenāvasthānamabhyupetya tadā guṇānāmutkarṣānibandhanāṅāgāṅgibhāvābhāvāt tannimittā jagatprasūtirnīstīti praḷayāvasthāyāṃ sāmyenāvasthitānāṃ guṇānāṃ kṣobhakapuruṣavyāpārabhāvena svayameva vaiṣamyāvasthāṃ prāptumakṣamāṇāmaṅgāṅgibhāvānupapatteḥ kadācidapi jagatsargo na syāt|
2.2.9.p3.3
yadi sukhaduḥkhamohātmakavaiṣamyāvasthaṃ jagat dṛṣṭvā yathākāryaṃ vaiṣamyāvasthāpannameva triguṇamanumīyate, tadā dharmigrāhakamānasiddhāyā vaiṣamyāvasthāyāssadāvṛttessadāsarga eva syāt| yadyucyeta triguṇaṃ na vaiṣamyāvasthaṃ nāpi sāmyāvasthamanumīyate, yena sadā sargaḥ pralayo vā syāt| kiṃ tu anādisṛṣṭipralayapravāhamūladvividhasaṃskārānuvṛttisadbhāvāttattatsaṃskārodbodhānasārataḥ sāmyavaiṣamyabhāgubhayasvabhāvamanumīyata iti| naitadapi yuktam| andhasya mārgopadeśakapuṃgusannidhānāt mārgajñātṛtvavat pradhānasya nirvyāpārapuruṣasannidhānāt cicchāyāpattyā jñātṛtvāsambhavasya uktatvāt, tadasambhavecācetanasya cetanādhiṣṭhānaṃ binā pravṛttyayogāt| kiṃ ca pradhānābhyupagame yadi prayojanaṃ kiṃcitsyāt tadā yatākathaṃcidabhyupagacchema| na kimapi prayojanamasti| puruṣasya bhogāpavargau hi prayojanamitīṣyate| bhogaśca sukhaduḥkhānubhavarūpaḥ pradhānapariṇāmarūpāyā buddherdharmaḥ| puruṣasya tu buddhicchāyāpattyā tadaikyamivāpannasya taddarśanaṃ bhogaḥ| tena tasya vevekāgrahāt ādhyāsikaṃ bhoktṛtvaṃ, bhoktṛtvādhyāsasya tadvivekakhyātyā nivṛttirmokṣa iti sāṃkhyairiṣyate| na ca nirvikāracaitanyamātravapuṣaḥ puruṣasya savikārabudhyaikyābhimānaḥ tadīyabhogadarśanaṃ tadvivekānundhānaṃ vā sambhavati| nanu sāṃkhyaireva budhyādiṣvacetaneṣvasambhāvitābhyāṃ bhoktṛtvamokṣopāyaśravaṇādipravṛttibhyāṃ budhyādyatirikto bhoktā śravaṇādipravṛttimāṃśca puruṣassādhitaḥ ’puruṣo'sti bhoktṛbhāvātkaivalyārthapravṛtte’śceti|
2.2.9.p3.4
prakṛteḥ puruṣabhogārthatvaṃ ca tatsvarūpadarśane sati tadaiva puruṣasyāpavargaścetyetadubhayamapi bahudhā prapañcitam| ’nānāvidhairupāyairupakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ| guṇavatyaguṇasya sataḥ tasyārthamapārthakaṃ carati|| raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛttāt| puruṣasya tathā''tmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ|| prakṛtessukumārataraṃ na kiñcidastīti me matirbhavati| yā dṛṣṭāstīti punarnadarśanamupaiti puruṣasye’ti|| tasmādastyeva tanmate puruṣasya prakṛtibhoktṛtvaṃ tadyāthārthyadarśanārthaśravaṇādikartṛtvaṃca| ataḥ kathaṃ tanmate prayojanāsaṃbhavaiti cet tarhi parasparaviruddhārthakathanādeva tanmatamasamaṃjasaṃ| tatvasaṃgraha badhyate mucyate ca nānāśrayā prakṛti’rityādibhiḥ prakṛtereva baṃdhamokṣāviti prapaṃcitaṃ| kiñca jagataḥ kāraṇaṃ sidhyat lāghavādekameva prakṛtirūpaṃ sidhyatīti vadadbhireva guṇatrayasaṃghātaeva prakṛtiḥ natu tadvyatiriktā prakṛtirnāmāstītyabhyupagataṃ, tatopi tanmataṃ vipratiṣiddhaṃ| paṃcaviṃśatistatvānītyuktvaiva guṇāḥ parasparabhinnāityapyuktaṃ, tadapi vipratiṣiddhaṃ| guṇabhede hi saptaviṃśatistatvāni syuḥ| arthavipratiṣiddhaṃcedaṃ darśitaṃ| na hi paṭalābhādimatāṃ sukhaduḥkhamohābhavantīti viṣayāṇāmapi sukhaduḥkhamohānvayakalpanaṃ yuktaṃ| rajatabhujagādidarśināmicchādveṣādyudayena viṣayāṇāmapi tadvattvakalpanāpatteḥ|
Linked texts (1)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit