Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 1.146

Nyāyāgamānusāriṇī 1.146

Language
Sanskrit

1.146

idānīṃ prāgabhihitakalpanātmakatvādibhirhetubhiranumānāt pāpīyastvaṃ tasya pratyakṣasya pratipādayitukāma āha --taddhi nīlarūpanirūpaṇamityādi . taditi prāgapadiṣṭaṃ vikalpātmakatvam, hiśabdo yasmādarthe, yasmānnīlarūpasya nirūpaṇamuktanyāyena arthavyapadeśena śabdavyapadeśena vā dṛṣṭam, sa ca vikalpa evetyavikalpakatvaṃ nāsti, ataḥ kalpanāpoḍham iti duṣṭaṃ lakṣaṇaṃ jñānārthayoḥ . adhyāropācca nirūpaṇaṃ tasya, tat kathamiti cet, ucyate --pratiparamāṇu paramāṇuṃ paramāṇuṃ prati pratiparamāṇu parasparataḥ pratibhinnāni svāni tattvāni . yo yasya bhāvaḥ sa tasya tattvam, na so'nyatra bhavati, bhavanameva hi tattvam, ato vibhinnāni pratiparamāṇu tattvāni, ekaikasya paramāṇoḥ paramāṇvantarebhyo'tyantabhinnaṃ svaṃ tattvam, bhāvāntaramanapekṣya rūpaikatattvaikarūpādhyāropād rūpāntarasāmānyarūpaviṣayatvāt tadatadviṣayavṛttatvādatadanapohād nāgnyanumānavat tatsāmānyātmakataiva, prajñaptiparamārthasthitasañcayaparamāṇuparigrahābhedātmakatvāt sarvathā sādhāraṇārthatā, kalpanātmakatvānna pratyakṣam, apratyayapratyayātmakatvāt, śabdāśrāvaṇatvapratyayavat . saṃvṛtyatīndriyatvābhyāṃ hi svarasenaiva bhavanād bhāvānāmekavacadasādhāraṇabhavanatvāt paramāṇūnāṃ svāni tattvāni bhinnāni . tathā teṣāṃ paramāṇūnāṃ nīlādirūpāṇyapyanekarūpāṇyeva . teṣāṃ ca svatattvānāṃ teṣāṃ ca nīlādisvarūpāṇāmanekarūpāṇāmekadvitriguṇādibhinnānāṃ yathāsaṅkhyam ekatattvaikarūpādhyāropāt sarvaparamāṇutattvānāmekasvatattvādhyāropāt sarvaparamāṇurūpāṇāmekanīlarūpādhyāropādarthāntaranirūpaṇam . sa cāpyadhyāropo rūpāntarasāmānya- rūpaviṣayatvāt, rūpādanyad rūpaṃ rūpāntaram, paramāṇurūpāt paramāṇvantararūpaṃ rūpāntaram, evaṃ sarvāṇi paramāṇvantararūpāṇi, teṣāṃ rūpaṃ nīlamityabhedena yat sāmānyaṃ buddhyā gṛhyate so'dhyāropastadviṣayaḥ . tadapi sāmānyaṃ tadatadviṣayavṛttatvāt sāmānyamityucyate, sa cānyaścārtho viṣayo'syeti kṛtvā . tataścātra pratyakṣe'nyasyānapohaḥ, anumāne tvanagneragneranyasyāpohaḥ . tasmādatadanapohāt pratyakṣamaviviktaviṣayaṃ svaviṣayābhimate'nyatra cāparityāgena abhedena ca vṛtteḥ, nānumānaṃ svaviṣaye sāmānyamātra eva vṛtteḥ . ato'numānāt paraparikalpitaṃ pratyakṣaṃ pāpīyaḥ saṅkīrṇataraviṣayatvāditi . tasmād nāgnyanumānavaditi tat agnyanumānatulyamapi tanna bhavati, apohyārthāpohaśaktiśūnyatvāt . tasmāt tatsāmānyātmakataiva gnyanuagnyanumānasya, na pratyakṣasyeti tasya nīlāderarthasya pratyakṣaviṣayasya tajjñānasya ca tadavasthā saṅkīrṇarūpatā .

Linked texts (1)