Dvadasharanayacakra 1.184
Nyāyāgamānusāriṇī 1.184
- Language
- Sanskrit
1.184
mā bhūdeṣa doṣa iti tasminneva sāmānye svaviṣaye svārthe pratyakṣaṃ jñānamutpadyata iti cet, tata evaṃ sāmānyameva svaviṣayaḥ, svalakṣaṇaṃ nāsti . ataḥ paribhāṣitāsādhāraṇasvalakṣaṇaviṣayābhāvādevaṃ kalpyamāne lakṣaṇadvayaṃ nāsti, ekameva sāmānyalakṣaṇam, dvayābhāvāt tadviṣayamekamevānumānaṃ pramāṇaṃ syāt . tataśca prameyapramāṇadvitvāvadhāraṇakalpanā vyarthā, mā bhūdavadhāraṇavaiyarthyamiti, svārthe sāmānye ca pratyakṣaṃ pravṛttaṃ tathānumānaṃ ceti pramāṇayorvā viṣayasaṅkaraḥ prāptaḥ . vāśabdādekasya jñānasya dvyarthatā vā . pratyakṣamapi vā paraparikalpitamanumānabheda eva syāt . kasmāddhetoḥ ? anekārthajanitasāmānyagocararūpādiprakāraparigrahāt . mā jñāsīdasiddho'yaṃ heturiti, tvayaivoktaṃ hi— tatrānekārthajanyatvāt svārthe sāmānyagocaram . pra॰ samu॰ 1 . 4 iti . anekena bhinnenārthena abhinnamekaṃ sāmānyaṃ rūpaṃ rasa ityādiprakāraṃ parigṛhyotpadyamānaṃ jñānaṃ tena janitaṃ tat, tasmādanekārthajanitasāmānyagocararūpādiprakāraparigrahāt tasya jñānasya . ko dṛṣṭāntaḥ ? dhūma- janitajñānavat . asvalakṣaṇaviṣayatvaṃ cobhayatra . anekaikatvāpattisāmānyagocarasvalakṣaṇa evāsāvartha iti cet, na, ārātparāntamadhyavarṇapramāṇasaṃsthānaviviktavṛttyavasthapatraviśeṣasvalakṣaṇaviṣayasāmānyānātmasāmānyātmakatvāt . na ca saṅghātaḥ kaścidasti, teṣāmanārabdhalakṣaṇakāryatvāt . evamaṇuṣvapi, balākāliṅgajanitajñānavat, dhūmādatrāgniḥ, balākābhyo'tra jalam iti liṅgajanitayoragnijalajñānayorapi svarūpato'numānatvābhedaḥ, evaṃ rūpādiṣūtpadyamānānāṃ pratyakṣābhimatānāmanumānatvābhedaḥ . etasmādeva hetorasvalakṣaṇaviṣayatvaṃ ca, asvalakṣaṇaviṣayaṃ pratyakṣam, anekārthajanitasāmānyagocararūpādiprakāraparigrahāt, anumānavat . ubhayatretyanena anumāne'pyasvalakṣaṇaviṣayatvam, tata eva hetoḥ, anantarabhāvitapratyakṣavat . athavā ubhayatreti svalakṣaṇe sāmānyalakṣaṇe cāsvalakṣaṇaviṣayatvam . katham ? svalakṣaṇābhimatamasvalakṣaṇam, anekaikībhāvāt, samudāyavat . tatsāmānyamapi na svalakṣaṇam, ata eva, anantaroktasamudāyavat . sāmānyāsvalakṣaṇatvaṃ siddhaṃ sādhyata iti cet, na, svārtha eva sāmānyagocaram iti vacanāt svārthatvenābhyupagatatvāditi . avaśyaṃ caitadevamabhyupagantavyam, yataḥ śamīśākhāpatrasaṅghātāviśeṣadarśanodāharaṇena ca sphuṭameva darśitamapratyakṣatvamananumānatvamapramāṇatvamasvalakṣaṇaviṣayatvaṃ viṣayasaṅkara ityevamādi doṣajātam .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit