Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 1.80

Nyāyāgamānusāriṇī 1.80

Language
Sanskrit

1.80

kiñcānyat --pūrvatvācca ghaṭātmabhavanasya . sāmānyaviśeṣābhyāṃ hi pūrvaṃ ghaṭabhavanam . tat kathamiti cet, yathālokaprasiddham . loke prasiddhaṃ lokaprasiddham, yathaiva loke prasiddhaṃ tathā ghaṭabhavanam, ākārādimātrameva ca ghaṭa iti loke prasiddham, tadeva pūrvam, anapekṣitapūrvāparaprabhedatvāt . ke punaḥ pūrvāparaprabhedāḥ ? ghaṭādārabhya yāvat prakṛtiste pūrvaprabhedāḥ sāṅkhyānām, sat iti vā vaiśeṣikāṇām, apare prabhedāḥ yāvadantyaviśeṣakṛtamanyat, iti sāṅkhyavaiśeṣikābhyāṃ kalpitam, ata āha --prakṛtiriti vānyaditi vā . bauddhena vā kṣaṇikatvādatyantamanyaditi . vartamānatvācca, vartaterastyarthatvāt, astibhavatividyatipadyativartatayaḥ sannipātaṣaṣṭhāḥ sattārthāḥ iti vacanāt . ata eva nityaṃ jalāharaṇādivyavahārasannipāti satatamatītānāgatakālayorapi ghaṭapaṭādyavasthānāt . na pralayabhāgiti, na ambhastaraṅgavat svātmapraveśam, na pradīpajvālānalavadatyantavināśam, dvividhamapi pralayaṃ na bhajate, dravyasya paryāyāntareṇa paryāyasyāpi dravyāvinābhāvādeva, ekāntāsadutpattivināśavādayorahetudṛṣṭāntatvādekāntanityavāde ca dharmāvirbhāvatirobhāvābhāvāt . taddhi tena rūpeṇa sarvakālaṃ sad, vartateḥ sattārthatvāditi tadeva vyācaṣṭe — ko hi vādānāmantaṃ kartuṃ śaknuyāt ? āha ca-- ṇiyayavayaṇijjasaccā savvaṇayā paraviyālaṇe mohā . te puṇa+adiṭṭhapuṇa adiṭṭhasamayo vibhaja+i sacce va ali+e vā .. sanmati॰ 1 . 28 ko hyetad veda ? kiṃ vā'nena jñātena ? vartata iti . bhāva iti vṛttibhavanayoḥ prāguktaṃ paryāyaśabdatvaṃ darśayati . yo'sāviti pratyāmanati, ya evaṃ vyākhyāto bhāvaḥ so'sau tadeva vastu nānyaditi pratipattavyamiti nigamayati . tadantaraṅgaṃ pradhānamanapekṣaṃ pūrvaṃ vartamānaṃ ca tad vastu . itiśabdaḥ parisamāptyartho'vadhāraṇārtho vā, ityāneva paryāpto'rthaḥ, nāto'dhiko nyūno vā, ye'nye'nyat kalpayanti--kāraṇameva, kāryameva, sāmānyameva, viśeṣa eva, tadubhayameva, anyataropasarjanapradhānameva, naiva vāstyubhayamiti . kiṃ na etena ? yadi kāraṇam, yadi kāryam, tataḥ ko doṣaḥ ? dṛśyate hi kāraṇamapi kāryamapi, yathā--paramāṇukāraṇaṃ dvyaṇukādi mṛtpiṇḍaśivakādīnāṃ kāryamapi, tadbhedajatvāt . evaṃ dvyaṇukatryaṇukādīnāmapi kāraṇakāryabhāvaḥ saṅghātabhedābhyām . sāmānyaṃ dravyakṣetrakālabhāvānāṃ svaparabhavanasāmānyānativṛtteḥ . svaparaviśiṣṭabhavanātmakatvād viśeṣaḥ . evamubhayamanyataropasarjanapradhānatvaṃ sahakramasvātantryapāratantryavivakṣāvaśāt . na cāstyubhayam, ekāntarūpasya parasparāpratibaddhasyāsiddherasiddhyādiśūnyatānubhavanāt .

Linked texts (1)