Dvadasharanayacakra 2.51
Nyāyāgamānusāriṇī 2.51
- Language
- Sanskrit
2.51
na tu tattvamevaṃ vastuno'satkāryatvam, kiṃ kāraṇam ? vyaṅgyatvāt, vyaṅgyā hi sā kriyā na kāryā, avivakṣitapratyekasamuditaghṛtādidravyadharmatvenābhivyakteḥ . ko dṛṣṭāntaḥ ? piṇḍakālaghaṭavat, yathā mṛtpiṇḍakāla eva ghaṭo vidyamāno'pi sādhanāntarāpekṣābhivyaktitvānnopalabhyate, śukraśoṇitāvasthāyāmiva evātathābhūterghaṭasvātmavat . ata eva ca kāraṇamātramasau saha phalenāpi, tadātmatvāt tannirvṛttatvāt, ghaṭamṛttvavat . vā devadattastadavasthāviśeṣāntaratve sati uttarakālamupalabhyatvāt, kāryatvādeva vā prakāśyaghaṭavadabhivyañjanasyaiva karaṇākhyatvāt . itarathā vandhyāputro'pi kriyatām, asatkāryatvāt, ghaṭavat . evaṃ tarhi sattvarajastamasāṃ sāmyavaiṣamyavad vyaktāvyaktatā ekakāraṇatvasya bādhikā syāditi cet, netyucyate, kutaḥ ? tattva evātathābhūteḥ, na hyavyaktāvasthā nāma kācidasti, kiṃ tarhi ? tattva evānyathābhāvo'sti, tasya bhāvastattvam, tasmiṃstattva eva tadbhāvāvasthāyāmevānyathābhavanāt, tadeva hi vastu svarūpāvasthāyāmevānyathā bhavati, yadyanyadanyathā bhaved mṛtpiṇḍo'pi paṭo bhavet, na tu bhavati . sādharmyadṛṣṭāntaśca ghaṭasvātmavat . yathā ghaṭo ghaṭasvātmanyeva sthito navaḥ purāṇatayotpadyate tathā sa eva mṛtpiṇḍo'nyo ghaṭo bhavati, na tu sāṅkhyābhimatā'vyaktatā nāma kācidasti, yadi sa eva ghaṭo navaḥ purāṇatayā'nyo na bhaved na purāṇaḥ syāt, nava eva syāt, tato'nyo vā paṭādiḥ purāṇaghaṭaḥ syāt, naiva vā kaścidapi bhavet, tasmāt tattva evātathābhūternāvyaktāvasthā nāma kācidasti . atrāha--ghaṭasvātmavat ityayaṃ dṛṣṭānta upapadyate navatvāvasthānantaraṃ purāṇatvāvasthānubhavāt, mṛtpiṇḍakālaghaṭavat iti na yujyate tattva evānyathābhāvābhāvāt, piṇḍānantaraṃ hi śivako bhavati na ghaṭo na stūpakacchatrakasthālakakośakakuśūlakā iti . atrocyate--tulyapratyāsattitvād yathā ghaṭo bhavati kuśūlakāt tathā kuśūlakaḥ kośakāt, kośakaḥ sthālakāt, sthālakaśchatrakāt, chatrakaḥ stūpakāt, stūpakaḥ śivakāt, śivakaḥ piṇḍāt, piṇḍo mṛdaḥ, iti mṛda eva tathā tathā bhūteḥ . athavā kimanayā sāṅkhyasṛṣṭikramakākvanumatyā ? tasyāmeva mṛtpiṇḍāvasthāyāṃ ghaṭo bhavatīti pratipadyasva stimitasaraḥsalilavattaraṅgavat tattva evānyathābhavanānnāstyatrāpi krama ityatastadupadarśanārthamāha--mṛtpiṇḍakālaghaṭavaditi . athavā tattva eva tathābhūteriti pāṭhaḥ, tattva eva tadbhāva eva sati tena tena prakāreṇa bhavanāt, piṇḍa eva mūrtisvabhāvarūpādyātmake śivakādyātmanā nīlaraktādyātmanā ca bhavanāditi .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit