Dvadasharanayacakra 3.134
Nyāyāgamānusāriṇī 3.134
- Language
- Sanskrit
3.134
yadyevaṃ prastutaṃ dharmādharmāvaṇavo vā kāraṇamastyeveti siddhatvāt kimanumitena kāraṇena iti cet, netyu dharmādharmāṇvādīnāmapi ca tantvaṃśvādivat pūrvapūrvaśaktatāratamyena sannihitatadvidhaśaktiḥ prativiśiṣṭabuddhiḥ svatantro'bhiprāyapravṛttyāpatteḥ pravartayitṛtvāt kāraṇam, śaktimatpravṛttinivṛttiviniyogeṣu svātantryāt, adhikṛtapaktṛvat . sambhavanadhāraṇajvalanavikledanavyāpāreṣu sthālīkāṣṭhataṇḍulādīnāṃ pravṛttinivṛttiviniyogeṣu svātantryāducyate--devadatta eva pacati, tena pacyate, sa pacati, tena pacanaṃ kriyate, prayojanamātrārthatvāt kriyāyāḥ . sākṣādvā bhavitṛvat, yathā ca sambhavanadhāraṇa- cyate --dharmādharmāṇvādīnāmapi ca tantvaṃśvādivadityādi yāvat prativiśiṣṭabuddhiḥ . yathā paṭastantupūrvakaḥ, tantavoṃ'śupūrvakāḥ, aṃśavastuṭipūrvakāḥ, tuṭīnāmapi pravartane śaktāstataḥ pūrve pūrve yāvacchatāṇukaḥ, tato'pi pūrve pūrve yāvad dvyaṇukaḥ paramāṇurityanumīyate śabdādito yāvat pradhānam, tathā aṇvādīnāmapyacetanānāṃ pravartakau dharmādharmau . ādigrahaṇāt kāla-svabhāva-niyatyādivādyantaraparikalpitāḥ . evaṃ pūrvapūrvaśaktatāratamyena īśvaraḥ sannihitatadvidhaśaktiḥ dharmādharmāṇvādipradhānaśabdādestathā tathā tathā viniveśane sannihitā yasya śaktiḥ so'sti . kātra tadvidhaviniveśanaśaktirmukhyā tasyeti cet, ucyate--prativiśiṣṭā buddhiḥ, ato'sau prativiśiṣṭabuddhirviśiṣṭabuddhibhyo'pi sthapatikulālādibhyaḥ, pratikartṛ viniveśanapravṛttinivṛttiviniyojaneṣu jñatvāt svātantryācca teṣāṃ bhāvānāmīṣṭe, na te tasyeśate nāpyātmanaḥ na ca parasparam, ajñāsvatantratvābhyām . sa tu prativiśiṣṭabuddhitvāt svatantraḥ, tasyābhiprāyeṇaiva pravṛttimāpadyante dharmādharmāṇvādayaḥ . so'pi cābhiprāyapravṛttyāpatterna sannidhimātravṛttiḥ, atasteṣāṃ pravartayitā, pravartayitṛtvāt kāraṇaṃ śaktimat sa eva, teṣāṃ śaktimatāmapi bhāvyatvenāsvātantryāt tasyaiva tatpravṛttinivṛttiviniyogeṣu svātantryāt jagatsargasthityantarālapralayamahāpralayeṣu, pravartanaṃ prāgaudāsīnyena sthitānāṃ dharmādīnāṃ sṛṣṭeḥ pravartanam, pravṛttānāṃ punarupasaṃhārād nivartanam, viniyogo daiva-mānuṣa-tairyagyona-sarit-samudrādi-tanu-karaṇādyavayavavibhāgavinyāsaḥ, viṣṇumanvādīnāmadhikṛtapuruṣāṇāmapi ihatyaparameśvarābhiprāyānurodhena pravartamānādhikṛtarājasthānīyādipuruṣāṇāmiva tasyaiva pravartayitṛtvāt . atastatsādharmyapradarśanārthamāha --adhikṛtapaktṛvat . tadvyākhyānārtham— sambhavanadhāraṇetyādi yāvat prayojanamātrārthatvāt kriyāyā iti . yathā hi rājñā niyuktaḥ sūpakāraḥ sthālīkāṣṭhataṇḍulādīnāṃ sambhavanadhāraṇajvalanavikledanavyāpāreṣu pravṛttinivṛttiviniyogeṣu svātantryāt tattadātmā bhavati tatheśvara iti . athavā kartṛkarmakaraṇādhikaraṇasampradānāpādānāni pratikārakaṃ pacādīnāṃ kriyābhedād yathāsvaśakti svātantryāt kartṝṇi, yathā adhikaraṇaṃ sthālī nidarśanamātraṃ sambhavanadhāraṇe kurvatī pacati ityucyate, jvalanaṃ kurvanti kāṣṭhāni pacanti ityucyate, adhiśrayaṇodakāsecanataṇḍulāvapanaidho'pa rohaṇādisamarthaṃ tathā bhavat pṛthivyudakādi vrīhirjāyate bhavati ca bhavati . sattvatamaḥprakāśaniyamapravṛttisattve'pi pravartayitṛtvād rajobhavanavadvā . dṛṣṭāntabāhulyapradarśanaṃ pratisiddhāntaparidṛṣṭādṛṣṭādeḥ pravartayitṛtvakhyāpanārtham . karṣaṇādikriyāḥ kurvan devadattaḥ pacati ityucyate, ityādi pratikārakaṃ svātantrye satyapi upakramaprabhṛtyapavargaparyavasānāsu kriyāsu tasyaiva svātantryāt sambhavanādipratyakṣatāyāmapi pacanaśaktimatāmapyadhikaraṇādīnāṃ devadattasya pravartayitṛtvādevocyate devadatta eva pacati iti, nānyāni anīśvaratvāt . tāṃ mukhyāṃ kartṛśaktiṃ darśayati --tena pacyate tṛtīyayā kartari vihitayā sa pacatīti vā prathamayā tatra vihitatippratyayasamānādhikaraṇatayā . punarapi sphuṭīkaraṇārthamāha --tena pacanaṃ kriyata iti yāvaduktaṃ bhavati tāvaduktaṃ bhavati tena pacyate sa pacati iti . kutaḥ ? prayojanamātrārthatvāt kriyāyāḥ, prayojanaṃ paravyāpāraṇam, vikledavyāpāraṇārthāḥ sambhavanajvalanādikriyāḥ, tāsāṃ ca sarvāsāṃ devadattāyattatvāt sa pacati tena pacyata ityuktam .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit