Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 3.134

Nyāyāgamānusāriṇī 3.134

Language
Sanskrit

3.134

yadyevaṃ prastutaṃ dharmādharmāvaṇavo vā kāraṇamastyeveti siddhatvāt kimanumitena kāraṇena iti cet, netyu dharmādharmāṇvādīnāmapi ca tantvaṃśvādivat pūrvapūrvaśaktatāratamyena sannihitatadvidhaśaktiḥ prativiśiṣṭabuddhiḥ svatantro'bhiprāyapravṛttyāpatteḥ pravartayitṛtvāt kāraṇam, śaktimatpravṛttinivṛttiviniyogeṣu svātantryāt, adhikṛtapaktṛvat . sambhavanadhāraṇajvalanavikledanavyāpāreṣu sthālīkāṣṭhataṇḍulādīnāṃ pravṛttinivṛttiviniyogeṣu svātantryāducyate--devadatta eva pacati, tena pacyate, sa pacati, tena pacanaṃ kriyate, prayojanamātrārthatvāt kriyāyāḥ . sākṣādvā bhavitṛvat, yathā ca sambhavanadhāraṇa- cyate --dharmādharmāṇvādīnāmapi ca tantvaṃśvādivadityādi yāvat prativiśiṣṭabuddhiḥ . yathā paṭastantupūrvakaḥ, tantavoṃ'śupūrvakāḥ, aṃśavastuṭipūrvakāḥ, tuṭīnāmapi pravartane śaktāstataḥ pūrve pūrve yāvacchatāṇukaḥ, tato'pi pūrve pūrve yāvad dvyaṇukaḥ paramāṇurityanumīyate śabdādito yāvat pradhānam, tathā aṇvādīnāmapyacetanānāṃ pravartakau dharmādharmau . ādigrahaṇāt kāla-svabhāva-niyatyādivādyantaraparikalpitāḥ . evaṃ pūrvapūrvaśaktatāratamyena īśvaraḥ sannihitatadvidhaśaktiḥ dharmādharmāṇvādipradhānaśabdādestathā tathā tathā viniveśane sannihitā yasya śaktiḥ so'sti . kātra tadvidhaviniveśanaśaktirmukhyā tasyeti cet, ucyate--prativiśiṣṭā buddhiḥ, ato'sau prativiśiṣṭabuddhirviśiṣṭabuddhibhyo'pi sthapatikulālādibhyaḥ, pratikartṛ viniveśanapravṛttinivṛttiviniyojaneṣu jñatvāt svātantryācca teṣāṃ bhāvānāmīṣṭe, na te tasyeśate nāpyātmanaḥ na ca parasparam, ajñāsvatantratvābhyām . sa tu prativiśiṣṭabuddhitvāt svatantraḥ, tasyābhiprāyeṇaiva pravṛttimāpadyante dharmādharmāṇvādayaḥ . so'pi cābhiprāyapravṛttyāpatterna sannidhimātravṛttiḥ, atasteṣāṃ pravartayitā, pravartayitṛtvāt kāraṇaṃ śaktimat sa eva, teṣāṃ śaktimatāmapi bhāvyatvenāsvātantryāt tasyaiva tatpravṛttinivṛttiviniyogeṣu svātantryāt jagatsargasthityantarālapralayamahāpralayeṣu, pravartanaṃ prāgaudāsīnyena sthitānāṃ dharmādīnāṃ sṛṣṭeḥ pravartanam, pravṛttānāṃ punarupasaṃhārād nivartanam, viniyogo daiva-mānuṣa-tairyagyona-sarit-samudrādi-tanu-karaṇādyavayavavibhāgavinyāsaḥ, viṣṇumanvādīnāmadhikṛtapuruṣāṇāmapi ihatyaparameśvarābhiprāyānurodhena pravartamānādhikṛtarājasthānīyādipuruṣāṇāmiva tasyaiva pravartayitṛtvāt . atastatsādharmyapradarśanārthamāha --adhikṛtapaktṛvat . tadvyākhyānārtham— sambhavanadhāraṇetyādi yāvat prayojanamātrārthatvāt kriyāyā iti . yathā hi rājñā niyuktaḥ sūpakāraḥ sthālīkāṣṭhataṇḍulādīnāṃ sambhavanadhāraṇajvalanavikledanavyāpāreṣu pravṛttinivṛttiviniyogeṣu svātantryāt tattadātmā bhavati tatheśvara iti . athavā kartṛkarmakaraṇādhikaraṇasampradānāpādānāni pratikārakaṃ pacādīnāṃ kriyābhedād yathāsvaśakti svātantryāt kartṝṇi, yathā adhikaraṇaṃ sthālī nidarśanamātraṃ sambhavanadhāraṇe kurvatī pacati ityucyate, jvalanaṃ kurvanti kāṣṭhāni pacanti ityucyate, adhiśrayaṇodakāsecanataṇḍulāvapanaidho'pa rohaṇādisamarthaṃ tathā bhavat pṛthivyudakādi vrīhirjāyate bhavati ca bhavati . sattvatamaḥprakāśaniyamapravṛttisattve'pi pravartayitṛtvād rajobhavanavadvā . dṛṣṭāntabāhulyapradarśanaṃ pratisiddhāntaparidṛṣṭādṛṣṭādeḥ pravartayitṛtvakhyāpanārtham . karṣaṇādikriyāḥ kurvan devadattaḥ pacati ityucyate, ityādi pratikārakaṃ svātantrye satyapi upakramaprabhṛtyapavargaparyavasānāsu kriyāsu tasyaiva svātantryāt sambhavanādipratyakṣatāyāmapi pacanaśaktimatāmapyadhikaraṇādīnāṃ devadattasya pravartayitṛtvādevocyate devadatta eva pacati iti, nānyāni anīśvaratvāt . tāṃ mukhyāṃ kartṛśaktiṃ darśayati --tena pacyate tṛtīyayā kartari vihitayā sa pacatīti vā prathamayā tatra vihitatippratyayasamānādhikaraṇatayā . punarapi sphuṭīkaraṇārthamāha --tena pacanaṃ kriyata iti yāvaduktaṃ bhavati tāvaduktaṃ bhavati tena pacyate sa pacati iti . kutaḥ ? prayojanamātrārthatvāt kriyāyāḥ, prayojanaṃ paravyāpāraṇam, vikledavyāpāraṇārthāḥ sambhavanajvalanādikriyāḥ, tāsāṃ ca sarvāsāṃ devadattāyattatvāt sa pacati tena pacyata ityuktam .

Linked texts (1)