Dvadasharanayacakra 3.48

3.48

pravartyapravartakatvāt pallavapavanavanneti cet . syānmatam--yaiva pravṛttiḥ sa eva prakāśaḥ itya- yuktaṃ pravartyapravartakayorbhedāt, pravartyaṃ hi sattvaṃ pravartakaṃ rajaḥ, tasmāt pravartyapravartakatvāt tayorbhedaḥ pallavapavanavat, yathā pallavapavanau pravartyapravartakau parasparato bhinnau tathā sattvarajasī iti . etacca na, tadātmana eva pravṛttatvāt, tasyātmā tadātmā, tadātmanaḥ prakāśātmana eva pravṛttatvāt, sattvarajasorbhedāsiddheḥ pallavapavanavad bhedasādharmyābhāvādayukto'yaṃ dṛṣṭānta iti vakṣyati . tadvyākhyānārthamāha --sannidhimātrāt pūrvavada pravartyavyaktisvarūpaḥ, tathāvyāpāraṇād rajaḥpravṛttyātmarūpāpādanāditaratathātmarūpāpādanād rajovat . rajo'pi hi itaratathāsvarūpāpādanādṛte kimanyat karoti ? evaṃ ca pallavavad raja evāpadyate tathā prakāśasya pravartyatvāt . tathāprakāśānatiriktatattvarūpatvādvā pravṛtteḥ kuto'pallavapavanabhedasādharmyam ? yujyate hi pallava- pravartanāt, iha rajaḥ sannihitamapi prāk sannidhimātrādevāpravartakaṃ svayamapravṛttaṃ sattvādhīnapravṛttitvāt, kintu pravartyamapravartanāt . kastarhi pravartakaḥ ? ucyate --ya evāsau sattvasyātmā prakāśaḥ . kathamiti cet, ucyate --tathāpravartyavyaktisvarūpaḥ, tena tena prakāreṇa śabdādinirvartyaprakāreṇa pravartyavyaktisvarūpaḥ prakāśo nartakācārya iva bhrūkṣepaṇādipravartanābhivyañjanātmanā nartakyāḥ pravartamānaḥ pravartakaḥ . kiṃ kāraṇam ? tathāvyāpāraṇāt, tena vyaktirūpeṇa pravartamānasya rajaso vyāpāraṇāt, sattvenaiva hi prakāśanarūpeṇa pravartamānena rajaḥ pravartyate, tasmāt sattvasyātmā prakāśastathāvyāpāraṇād rajasaḥ pravartaka iti tvadabhimatapravartakatvaviparyayāpattireva rajasaḥ pravartyatvāt sattvena sattvādhīnapravṛttitvāt sattvasyaiva pravartakatvāt pakṣadharmaviparītatā ceti . tacca sattvasya pravartakatvaṃ rajaḥpravṛttyātmarūpāpādanāt, rajaso hi pravṛttirātmā, tadeva rūpaṃ rajaḥpravṛttyātmarūpam, tadāpādyate sattvena, sattvāprakāśite pravṛttyabhāvāt, sattvāpāditaṃ pravṛttyātmakarūpaṃ rajaḥ, tasmād rajaḥpravṛttyātmarūpāpādanāt sattvaṃ pravartakam itaratathātmarūpāpādanād rajovat . rajo'pi hi ityādi, rajaso'pi hi pravartakatvamitthameva yujyate, rajo'pi hi yasmāt tvanmatena pravartamānamitarayoḥ sattvatamasostathāsvarūpāpādanādṛte kimanyat karoti ? pravṛttirūpamevāpādayat pravartakamitīṣyate, nānyathā . yathā tat pūrvaṃ prakāśaniyamātmabhyāmapravṛttayostayoḥ pravartanādeva pravartakamevaṃ sattvamitaratathāsvarūpāpādanāt pravartakamastu, ko doṣaḥ ?