Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 3.82

Nyāyāgamānusāriṇī 3.82

Language
Sanskrit

3.82

atrocyate --evaṃ tāvad vikalpasamajātitvādanuttarameva, prayatnānantarīyakatve satyeva mūrtāmūrtatvādiviśeṣavad ghaṭaśabdayoranityo nityaśceti viśeṣaḥ syāt iti vacanavat . kiñcānyat, etadapi ca naiva viyato'prakāśakatvaṃ tvanmatenaiva śabdātmanā prakāśamānatvādasti . yadapi ca rūpaviṣayāprakāśanaṃ pṛthivyādiṣvetadapi ca naivāprakāśanaṃ ghaṭate yasmād rūpādītyādi yāvannāprakāśatve prakāśanamiti . yasmāditi heturvakṣyamāṇārthaḥ, nāprakāśanaṃ ghaṭata iti sādhyam, rūpādiriti rūparasagandhāstejombhobhūmiṣu, tebhyaḥ pṛthagbhūtāvākāśānilau śabdasparśātmakau, rūpādipṛthagbhūtābhyāṃ kha-vātābhyāṃ pṛthagbhūtā vipariṇatiryeṣāṃ teṣu rūpādipṛthagbhūtapṛthagvipariṇatiṣu pṛthivyādiṣu pṛthivyabādiṣu tejorahiteṣu vidyamānaḥ prakāśakatvaprakāśaḥ svagato vipari- ṇatastirobhūtaḥ, kintu prakāśyaprakāśo'styāvirbhūtatvāt, atasteṣāṃ prakāśyataiva . kvacidatyantamatirobhūtatvād bodhakamanuṣyaprakāśyaprakāśakatvavat . hetuhetumattve'pi tayornāprakāśatve prakāśanam . viyatpṛthivīviśeṣopapattivacca te eva pravartete na puruṣa ityastu nāma, prakāśātmake tarhi rajastamasī śabdabhāvāya pravṛtteḥ sattvavat, vaidharmyeṇa puruṣavat . asatkāryavāditā cātisphuṭaiva, sattve pravṛttiniyamayorabhūtayoḥ śabdātmavyavasthānavacanādabhyupagamāt, rajastamasoḥ prāgasato jātyantarakāryabhūtasya prakāśanasyā- vajrādiṣu prakāśatā ca dṛśyata eva, tasmāt kharapṛthivyādiṣu prakāśatā svagataprakāśavipariṇāmād vidyamānaprakāśakataiva bodhyabodhakamanuṣyaprakāśyaprakāśakatvavat, jñānasvabhāva eva hi manuṣyaḥ prakāśātmā prakāśyo bodhyo bodhakaśca dṛṣṭaḥ, na kuḍyādiracetanaḥ, tathā pṛthivyādayaḥ . manuṣyagrahaṇamasyaiva rathyāpuruṣasyodāhāryatvāt . syānmatam--bodhakabodhyayorhetuhetumadbhāvānnobhayorubhayadharmateti dṛṣṭāntadārṣṭāntikavaiṣamyamiti . etaccāyuktam, yasmāddhetuhetumattve'pi tayoḥ sūriśiṣyayordvayorapi pratyekaṃ nāprakāśatve prakāśanamiti . tasmād viyatpṛthivyorapi prakāśakatvasāmyād dṛṣṭāntābhāve puruṣasya rajastamasośca viśeṣāpādanāsiddhiḥ . athāpi tvadanuvṛttyā viyatpṛthivīviśeṣopapattimabhyupemaḥ puruṣasyāprakāśakatve sati apravartanādi rajastamasośca pravartanādi tathāpi te viyatpṛthivīviśeṣopapattivacca te eva pravartete rajastamasī na puruṣa ityastu nāma, naivāstītyabhiprāyaḥ . kintvayamanyaste doṣo'niṣṭa āpadyate --prakāśātmake tarhi rajastamasī, sattvavilakṣaṇe na bhavata ityarthaḥ, kutaḥ ? śabdabhāvāya pravṛtteḥ, sattvavat, yacchabdabhāvāya pravartate tat prakāśātmakaṃ dṛṣṭam, yathā sattvam, vaidharmyeṇa puruṣavaditi, yat prakāśātmakaṃ na bhavati na tacchabdātmabhāvāya pravartate yathā tava puruṣa iti .

Linked texts (1)