Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 3.83

Nyāyāgamānusāriṇī 3.83

Language
Sanskrit

3.83

kiñcānyat, --asatkāryavāditā'tyantāniṣṭā prasaktā evamanabhyupagame iti vartate, sā cāsatkāryavāditā'tisphuṭaiva, katham ? sattve pravṛttiniyamayorabhūtayoḥ śabdātmavyavasthānavacanādabhyupagamāt, sattvasya kāryaṃ prakāśa eveṣṭo na pravṛttiniyamau jātyantarabhūtarajastamaskāryatvāt, tau tatrāsantau punastasya kāryāvabhyupagatau, kutaḥ ? vyavasthānavacanāt sattvaṃ śabdakāryaṃ prakhyāya śabdātmanā vyavatiṣṭhamānamiti bruvatābhyupagamāditīti . tadā yadi tat sattvamapravṛttamaniyataṃ vā pūrvavadapravṛttatvādaniyatatvācca tayostathārūpāṃ śabdātmikāṃ pravṛttiṃ na prakhyāpayed naiva vā syād vandhyāputravadityuktatvāt vyavasthānasya ca prakāśapravṛttiniyamātmakasya prāgasataḥ sattvaviṣayasyārambhāvasthāyāṃ sāmyāvasthāvilakṣaṇāyāmabhyupagatatvādasatoḥ pravṛttiniyamayoḥ sattvābhyupagamādatisphuṭā . kiñcānyat, rajastamasorityādi yāvat prakāśanasyābhyupagamāditi, asatkāryavāditā'tisphuṭaiveti vartate . tasminneva sattvaprakāśātmavyavasthānopakāra bhyupagamāt, pṛthagbhūtatattvakāraṇāśrayābhivyakteḥ vaiśeṣikābhimatatantvāśrayapaṭavat . tairyathāsvamakāraṇasadbhiḥ prakāśādibhirārabdhaṃ kāryamapi bhrāntimātram, tvaduktahetusāmarthyādeva tanmayārabdhatvādasadātmakaṃ hi tat kārpāsikatantvārabdhapaṭakārpāsikatvavat . tanmayatanmayaṃ ca asadātmakaṃ tanmayatanmayārabdhatvāt kārpāsikapaṭakuṭerapi kārpāsikatvavad rūpādisukhādimayatvavat . vākye rajastamasoḥ śabdabhāvāya pravṛttiṃ prakhyāpayatīti vacanāt tayo rajasi tamasi ca prāgasataḥ prakāśasya jātyantarakāryabhūtasya tadānīṃ prakhyāpanādasato'bhivyaktirutpattirvābhyupagatā, yadi te rajastamasī tathā pratipadyete vyavatiṣṭhete pravartete vā tataḥ sattvena prakāśitaṃ syāt ācāryeṇeva nartakyāḥ prāgapratipannāyā apravṛttāyā avyavatiṣṭhamānāyāḥ . tasmāt prakāśo'pi tayoḥ prāgasan paścājjāta ityasatkāryavāditā . sedānīṃ vaiśeṣikā- satkāryavāditayā tulyeti bhāvyate --pṛthagbhūtatattvetyādi, pṛthagbhūtaṃ tattvamātmā kāryaṃ tadbhāvo yasya sa pṛthagbhūtatattvo guṇaḥ, sa evāśrayaḥ kāraṇaṃ ca, tasmiṃstasmin guṇe sattve rajasi tamasi ca vaiśeṣikakalpitapaṭādikāryasya ca tantvādiṣu parasparasaṃyogāpekṣeṣvasato bhavanavat prakāśapravṛttiniyamānāṃ kāryāṇāṃ sattve pravṛttiniyamayorasatoḥ prakāśaniyamayośca rajasi pravṛttiprakāśayośca tamasyasatāṃ parasparāpekṣapravṛttiṣu sattvādiṣūtpattirbhavanamuktaṃ bhavati . prāgasantaḥ prakāśapravṛttiniyamāḥ śabdādyārambhakāla utpannā iti pratipadyasva pṛthagbhūtatattvakāraṇāśrayābhivyakteḥ vaiśeṣikābhitatantvāśrayapaṭavat .

Linked texts (1)