Dvadasharanayacakra 3.91
Nyāyāgamānusāriṇī 3.91
- Language
- Sanskrit
3.91
evaṃ dṛṣṭāntamātmanaivātmānaṃ prakāśayati karotīti pratipādya dārṣṭāntikaṃ pratipādayati --tathaiva sattvenetyādi . yathā kāraṇe kāryasya sattvād ghaṭenaiva ghaṭaḥ kriyata ityuktaṃ tathā kāraṇe kāryasya sattvāt sattvena sukhaprakāśādikāraṇātmanā tadātmakaṃ sattvameva prakāśyate mṛdghaṭāvasthāvat, taddarśayati --śabdādiprakāśenāpṛthagbhūtaprakāśāditattvam, kiṃ tat ? ākāśādi, rūpādyapṛthagbhūtatattvāyā mṛdo ghaṭe tadapṛthagbhūtatattvaghaṭādiprakāśavat prakāśāpṛthagbhūtena prakāśāpṛthagbhūtatattvaṃ prakāśyata ityarthaḥ, prakāśāpṛthagbhūtāveva pravṛttiniyamāvapīti taddarśayati --śabdādipravṛttyā śabdādiniyamena, tadapyākāśādi yathā prakāśāpṛthagbhāvāt prakāśyate tathā pravartyate niyamyate ceti . tad vistareṇa paryāyaśabdānvākhyānena bhāvayati— apṛthagbhūtatattvenetyādi, apṛthagbhūtatattvatvādeva tena sattvena prakāśena pravṛttisattveneti prakāśapravṛttyoraikyaṃ darśayati, evakāreṇāvadhāraṇārthena tataḥ pṛthagbhūtārthābhāvaṃ ca darśayati . ata eva cāha --anapekṣayā svaśaktyā vyaktirāvirbhāvaḥ . āvirbhāvena pravṛttyā pravṛttisattvena pravṛttisattvamevānapekṣā svavyaktirāvirbhāvaḥ pravṛttiḥ . tathā niyamasattvenānapekṣeṇa svaśaktyā āvirbhāvena svaniyatyā niyamasattvamevānapekṣā svavyaktiḥ . prakāśa eva pravṛttirniyamaśca, pravṛttirevetaradvayam, niyama evetaradvayam . ata eṣāmekapuruṣavṛttaśyāmāyatākṣapralambabāhutvavadekavastusvatattvabhūtānāmavyatirekaikavṛttitāvṛttiteti . sattvasattvenaiva sattvasattvaṃ prakāśyate vyaktipariṇāmena vyaktībhavatītyuktaṃ svaśaktyā, yaduktaṃ bhavati prakāśenāpṛthagbhūtatattvena sattvena ityādiparyāyaistaduktaṃ bhavati pravṛttisattvena pravṛttyā svaśaktyā vyaktirāvirbhāvaḥ, janī prādurbhāve pā॰ dhā॰ 1149, prāduḥ prākāśye, prakāśo janma abhivyaktirityanarthāntaram prakāśātmakayoreva rajastamasoḥ iti vacanādapṛthagbhūtaṃ tattvaṃ prakāśādīnāmarthāntaranirapekṣamiti . yathā prakāśa eva pravṛttiriti darśitaṃ tathā pravṛttireva prakāśa iti darśayati --āvirbhāvena pravṛttyā pravṛttisattvena pravṛttisattvamevānapekṣā svavyaktiḥ, svataḥpṛthagbhūtaprakāśaniyamānapekṣā svātmābhivyaktirityarthaḥ . tatparyāyakathanam --āvirbhāvaḥ pravṛttiriti . tathā niyamasattvena anapekṣeṇetyādinā granthena prakāśapravṛttyanarthāntarabhūto niyama eva sattvaṃ rajaścetyata āha --svaśaktyāvirbhāvena svaniyatyā, kā ca sā ? niyamasattvamevānapekṣā svavyaktiḥ pūrvavat svapravṛttiḥ svaniyama ityeko'rtha iti prāgupapāditatvāt prakāśa eva pravṛttirniyamaśca, yasmāt prakāśamānaḥ pravartate niyataścārtha iti . evaṃ pravṛttirevetaradvayam, yasmāt pravartamānaṃ prakāśate niyataṃ ca, niyama evetaradvayam, niyato hyarthaḥ prakāśate pravartate ca, tasmādihāpi tadeva bhāvitamaikyamiti .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit