Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 4.44

Nyāyāgamānusāriṇī 4.44

Language
Sanskrit

4.44

yadā cetyādi . yasmin kāle evaṃ ca kṛtvā puruṣasya pravṛttau sādhyāyāṃ nāsti kartṛtvamiti siddhe karmaṇa eveti ca siddhe tadā tasmin kāle dravatīti dravyaṃ kartṛsādhanaṃ na bhavati svatantrasya karturanupapatteḥ . karmaparigrahaviśeṣastu, tuśabdo viśeṣāvadhāraṇārthaḥ, karmasādhanamupapannārthaṃ dravyaṃ drūyata dravyaṃ kriyate, karmapuruṣeṇaiva karmapuruṣaḥ kriyate, yathā vrīhiṇaiva vrīhiḥ kriyate, kāryeṇaiva bījavrīhiṇāṅkuravrīhiḥ . yaccāpi puruṣakārakāraṇaikāntina āhustadapi sarvamasambaddham . ta itthamāhuḥ— evaṃvādinaste punaḥ kāryalakṣaṇatvāt karmaṇo'kṣarārthācca karmavyatiriktaḥ kartā asti, ghaṭasyeva kulālaḥ . nanu karmaṇaiva kariṣyate . nanu sudūramapi gatvā vrīherapyāvartakatvāt svarūpabhedādakṣarārthācca nirvivādakṛtakatvāt karmaṇaḥ kartureva bhāvaḥ tacchakteḥ . ityayaṃ viśeṣo'vadhāryate . tadvigrahaṃ darśayati --drūyate gamyata ityādi . tadidānīṃ nirūpyate --bhogyena karmapuruṣeṇa tena dravyaṃ kriyate . kimuktaṃ bhavati ? karmapuruṣeṇaiva karmapuruṣaḥ kriyata ityuktaṃ bhavati . tatra dṛṣṭāntaḥ --yathā vrīhiṇaiva vrīhiḥ kriyata iti . kāryeṇaiva bījavrīhiṇāṅkuravrīhiriti tadvyākhyā, evaṃ tāvadavadhāraṇena kartrartho nirākṛtaḥ, karmaikāntavāda upapāditaḥ, cetanācetanaikyāt sarvasarvātmakatvāccāyukta īśvaro'nyo heturiti ceti .

Linked texts (1)