Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 4.72

Nyāyāgamānusāriṇī 4.72

Language
Sanskrit

4.72

sā punaridānīṃ cetanā kiṃsvarūpā ? iti vācyā, ucyate --jñānadarśanādisaṃvedanā, sākārānākāropayogau saprabhedau jñānadarśanagrahaṇena gṛhītau, ādigrahaṇena sukhaduḥkharāgadveṣabhayādisaṃvedanā gṛhītā . sāpi ca nirvṛttyupakaraṇalabdhitattva upayogātmā, indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ nirvṛttiḥ pakṣmapuṭakṛṣṇasārāditvena niṣpattiḥ, upakaraṇaṃ tu masūrakātimuktakakadambakṣuraprānekākāratayā pradeśānāṃ niṣpattiḥ, etannayadarśanena vāñjanapādābhyaṅgapradīpādyapyupakārakamupalabdheḥ sarvamupakaraṇam . labdhiḥ punarnirvṛtteḥ prāk paścāccātmanā pūrvopāttaṃ tadyogyanāmakarmodayajaṃ dravyaṃ jñānadarśanāvaraṇayorvīryāntarāyasya ca kṣayakṣayopaśamau, tattattva upayogo jñānadarśanasvatattvavyaktiḥ, sa eva cātmā . tataḥ kimiti cet, ato rūpādimadapyātmā, yadetad rūparasādidharma mūrtapaudgalamādhyātmikamindriyapāṇyādyavayavātmakaṃ śarīraṃ tadapi ātmaiva . kutaḥ ? cetanatvāt, cetanatvaṃ cāsyānantaraṃ pratipāditam . kimiva ? abhimatātmavat, yathā śuddhopayogalakṣaṇaḥ kevalī ātmā cetanatvāt tathendriyādyapi rūpādimaditi . tat samarthayati --tasyaiva tathābhūtatvādā mukteḥ, sa eva hi dravyakevalī saṃsārāvastha upayogātmā tathābhūto nirāvaraṇajñānadarśanaḥ saṃvṛtto'bhimatātmā, tasmādā muktestasyaiva tathābhūtatvādihāpi saṃsāre sa eveti rūpādimataḥ puruṣasya muktasya copayogātmakatvādaviśeṣa eva . evaṃ ca kṛtvā jñānaṃ na jñānaṃ pudgalātmakatvād rūpādivat, pudgalātmakatvaṃ ca jñānasyānantaraṃ evaṃ cāyaṃ saṅgraheṣu dravyaprakṛtinayaḥ . sa ca saṅgrahaikadeśatvād dravyārthaḥ . dravyaśabdo'pi kartṛsādhanaḥ . dravyamapi dravati yāti na vicchidyate bhinnarūpavyāptyā . nanu karmaṇi karmasādhanatvamuditam . nanu karmasādhanavyākhyānena tenaiva kartṛsādhanatvameva vyavasthāpitam, dravyeṇaiva dravyaṃ kriyate vrīhivat iti kartari tṛtīyayā kartṛsādhanatvābhyupagamāt . etasmiṃśca naye dravyameva śabdārtho nityaḥ sarvātmakaḥ . anvāha ca--pṛthivīdhātau kiṃ satyam ? vikalpaḥ . vikalpe kiṃ satyam ? jñānam . jñāne kiṃ satyam ? om . tad brahma . pratipāditam . ajñānamapi ca jñānaṃ tata eva tadvat, cetano'cetanaḥ, acetanaścetana ityanekadhā sarvasarvātmakatāṃ bhāvayati . ityādigrahaṇānnidarśanamātrametad bhāvitam, anayā diśā sarvatra bhāvanīyamiti .

Linked texts (1)