Dvadasharanayacakra 5.23
Nyāyāgamānusāriṇī 5.23
- Language
- Sanskrit
5.23
yathā ca karmetyādi . yathā ca gamanādi karma kriyayā vinā na bhavatyuktavidhinā tathā karaṇamapi bhavanavyaktimantareṇa bhavanakriyāvirbhāvena vinā naiva bhavet, na bhavitumarhatītyarthaḥ . tathā bhavanasambandhavyatikramamantareṇa bhūtamiti na syāt, tatsambandhe bhavati iti bhavati tatsambandhavyatikrame ca bhūtam iti . pūrvaḥ pūrva uttarottarakāryakāraṇabhāveneti kriyāsambandhaprabandhaṃ pradarśayati tataśca prāgādinirviśeṣaṇamityādi bhavanasambandhe tadvyatikrame cāsati prākpradhvaṃsetaretaraśaktisaṃyogādyabhāvābhāvādabhāvabhedarahito nāstyabhāva ityanarthāntaramiti aviśeṣeṇaiko'tyantābhāva eva syādabhāvaḥ bhavanasambandhavyatikramābhāvāt khapuṣpavaditi, yathā khapuṣpaṃ bhavanasambandhābhāvāt tadvyatikramābhāvācca na bhavedevaṃ sarvaṃ ghaṭādi syāditi . asatkāraṇatvādvā, tadā hi vastuno bhavanakāraṇaṃ yo'sau karaṇasambandho bhavanasambandhaśca sa nāsti tadvyatikramo veti satkāraṇābhāvādakāraṇatvādatyantābhāva eva syāt khapuṣpavat sarvaṃ ghaṭādi . tadupasaṃhṛtya hetumāha --abhūtabhavanasambandhavyatikramatvāditi, gatisthityādikaraṇabhavanasambandhavyatikramasadbhāvād gacchati tiṣṭhati karoti bhavati gatasthitakṛtabhūtavyaktyātmakadevadattavastu bhavadupalabhyate nānyatheti . syānmatam--bhavanasya satatasampravṛttasyāvyatikrama iti . atrocyate --vyatikramaśca tṛṇakarmādau, tṛṇatantvādīnāṃ kriyāstṛṇakarma, ādigrahaṇāt saṃyogaḥ, yathāsaṅkhyaṃ kaṭavibhāgādibhavanabhūtatāyām, atrāpi ādigrahaṇāt paṭavibhāgasaṃyogādayo gṛhītāḥ, bhavanasya bhūtatāyāmevaṃlakṣaṇasya bhavati vyatikramaḥ tṛṇaṃ kaṭo bhavati, gamanakarma vibhāgo bhavati saṃyogaścānyena . syānmatam--kathaṃ tṛṇaṃ kaṭo bhavati, karma vibhāgo bhavati ityetaducyate ? iti . atrocyate, atrāpi nanūktam --dravyaṃ kriyā ca dvayameva sarvamidamiti saṃyogādi sarvaṃ guṇakriyātvapratipādanāt tasya bhavanasya bhūtatā vyatikrama iti . sarvamidam . evameva ca bhāvakriyāśrayaḥ kārakāṇāṃ karmādibhāvaḥ . yadi dravyavat kriyāpi vastunastattvaṃ syāt tatastayā vinā naiva vastu syāt, tattvāt, devadattabālādivat ghaṭarūpādivat . dṛṣṭaṃ caitad gamanādikriyayā vināpi devadattākhyaṃ vastu . antareṇāpi tu kriyāṃ bhavatyeva vastu, tasmāt tato'nyat tadantareṇāpi bhāvāt ghaṭapaṭavat . dṛśyate hi devadatte gacchatyadhṛtiṃ karoti yajñadattaḥ . yadi dravyapāramārthyavat kriyāpi syāt gamanavat kriyātvāt sthānamapi paramārtha evameva cetyādi . evaṃ kṛtvā bhāvakriyāśrayaḥ, bhāva eva kriyā bhāvakriyā . dravyaṃ bhāvaḥ, sa eva ca kriyā, dravyasya vā kriyā . tadāśrayo dravyabhavanāśrayo'yaṃ kārakāṇāṃ karmādibhāvaḥ karmakaraṇādibhāvaḥ, na niyatarūpaḥ vicitrakriyābhavanasambandhād bhavati, devadattaḥ pacati odanaṃ kāṣṭhaiḥ sthālyām, odano bhavati, kāṣṭhāni jvalanti sandhukṣanti, sthālī dhārayatītyadhiśrīyate ityevamādidarśanāt . na hi kiñcijjātiviśeṣayogād gotvādiyogādivat karmatvakaraṇatvādhikaraṇatvādiyogāt karmaivedaṃ karaṇamevādhikaraṇameva niyataṃ nānyadapi bhavatīti . kiṃ tarhi ? aniyataśaktiviṣayam, śaktīnāṃ kārakatvāt, tadeva hi dravyamanyayā kriyayā pramārṣṭi netre iti netrādi karma bhavati, anyayā karaṇam netreṇa paśyati iti, anyayādhikaraṇam netre'ñjanaṃ tiṣṭhati ityādi . tasmāt sarvaprabhedanirbhedaṃ bījaṃ vastu dravyaṃ tattvam, tadbhedibhavanavyaktiḥ kriyā .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit