Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 5.59

Nyāyāgamānusāriṇī 5.59

Language
Sanskrit

5.59

kiñcānyat, evaṃ cetyādi . na kevalamastyādaya eva sarvadhātvarthavyāpitvāt sāmānyapravṛttimātratvabhāvanāyāṃ nidarśanam, kiṃ tarhi ? bhujigatisthitipaktyādīnāmapi tathā tathā sarvabhāvavyāpitā, bhuktestāvad bhujerabhyavaharaṇārthasya upayogaparyāyatvāt upayogasyāpattyarthatvāt āpatteḥ pariṇāmārthatvāt pariṇāmasya vṛttisattābhavanārthatvāt . tathā gatirapi sarvabhāvavyāpinī gamana-calana-spandana-pariṇāmādyekārthatvāt, dravati droṣyati dudrāveti druḥ, drorvikāro dravyam, dravyaṃ ca bhavye pā॰ 5 . 3 . 104, dravyaṃ sadaiva gatyātmakaṃ vipariṇāmātmakamityarthaḥ . ārṣe'pi yathā --paramāṇupoggale ṇaṃ bhaṃte ! kiṃ eyati veyati calati phaṃdati khobhati khubhati taṃ taṃ bhāvaṃ pariṇamati ? haṃtā gotamā ! tadeva jāva pariṇamati bhagavatīsū॰ 5 . 7 . 212 iti . sthitirapi tiṣṭhatyāste'sti svarūpaṃ na tyajati pariṇamati tathā tathā bhavatītyarthaḥ . pacati-kṛṣati-likhatyādayaḥ paktyādayaḥ, teṣāmapi paktyādīnāmastyādyaviśeṣaḥ pākasya kriyāphalatvāt kriyāyāśca hetuphalarūpābhinnapariṇatitvāt pacyate pacatyātmānaṃ bījamaṅkurībhavati jāyate'sti vipariṇamati ityādyekārthatvāt . yathā kṛṣi-vilikhatī tathātmanaḥ śirāṃ darśayati tathā tathā sarvabhāvavṛtteḥ kaṇḍūyata ityādyekārtham . syānmatam--astu bhujyādīnāṃ sarvabhāvavyāpitā gatisthitisattāvipariṇāmādyanatikramāt, paṭhi-hasi-vidi-śviti-gaḍyādīnāṃ kathamiti cet, ucyate --bhāṣatijānātiśvetatyādīnāmapi pūrvottaravyaktyavyaktibhavanaikatvāt evaṃ ca tathā tathā yadapyādinaigamanayadarśanamanavabudhya pūrvanayanipāti sthitisvarūpanirūpaṇaṃ kriyate sā tu dravyāvasthāviśeṣo gativat pratipattavyā iti atrāpi yatnaprasādhitakriyārthāntaratvatyāgaḥ avyaktadravyāvasthātvāt . yat tad dravyaṃ tato'nanyā kriyā, tadavasthātvāt, devadattabālakumārādivat . tathā cābhyupagamavirodhaḥ . sarvabhāvavyāpitā iti vartate . bhāṣa vyaktāyāṃ vāci pā॰ dhā॰ 612 jñā avabodhane pā॰ dhā॰ 1508 śvitā varṇe pā॰ dhā॰ 742 gaḍi vadanaikadeśe pā॰ dhā॰ 65, 361 ityevamādīnāṃ pūrvoktapūrvāparībhūtavyaktyavyaktilakṣaṇabhavanaikatvāt . ekameva hi pūrvāparībhūtaṃ bhavanaṃ gatisthityādivat kriyātvādityuktam . tathā bhāṣatyādīnāmapi pūrvāparībhūtaikabhavanavyaktyavyaktilakṣaṇakriyātvānativṛtteḥ sarvabhāvavyāpitaiva . pūrvamabhāṣamāṇo gacchaṃstiṣṭhannudāsīno vā paścād bhāṣate, tathā paśyati jānāti icchati dveṣṭi prayatate smaratītyādiṣu tulyaścarcaḥ . tasmānna kācidapūrvāparībhūtā kriyāsti, kriyātvācca sarvadhātvarthāḥ sarvadhātvarthavyāpinaḥ iti sādhūktam .

Linked texts (1)