Dvadasharanayacakra 5.63
Nyāyāgamānusāriṇī 5.63
- Language
- Sanskrit
5.63
vyutpattāvapi sāmāsikapadatvāt samāsasya ca ṣaṣṭhīsamāsatvāt ṣaṣṭhyāśca kartari vihitatvāt kartari tu ṣaṣṭhīyaṃ dravyasyāvasthā iti dravyamavatiṣṭhata ityādi prāgvat . sā yadviṣayamityādi yāvat tadanyagativicalanapratibandhātmikāmavasthāṃ darśayati . sā ṣaṣṭhī yadviṣayaṃ dravyasya kartṛtvaṃ yāṃ kriyāṃ sādhayat sādhanaṃ kartṛ bhavati tad dravyaṃ tato'rthāntarabhūtāṃ tāmavasthānakriyāṃ darśayatīti sambhantsyate . kiṃ kāraṇam ? ātmano'kriyātvāt tasya dravyasya svayamakriyātvāt, kriyāmantareṇa kartuḥ kartṛtvābhāvāt kartari ṣaṣṭhī na syāt, tatastasmād dravyādanyatra gatiranyasya gatirdravyād vicalanaṃ tvanmanorathānuvṛttestu balādeva atyājyābhimatatattvadravyaśabdārthavaśād dravyādarthāntarabhūtāyā gatisthityādikriyāyā āpattiḥ, bhavati bhavanaṃ vā dravyam iti bhavyārthatvāt prakṛtipratyayārthavyutpatterdravyakriyayoḥ siddhiḥ kartṛbhāvanānātvāt . yat punaretaduktam aviśiṣṭadeśasaṃyogā vā sthitiḥ iti tanna yuktaṃ vāśabdavarjyam, dvābhyāmavirodhāt . parispandapariṇatiḥ pūrvasyā audāsīnyāvasthāyāḥ pracyutiḥ kriyāntaratvāvasthāto vā . tayoranyagativicalanayoḥ pratibandha ātmā'syā avasthānakriyāyāḥ sānyagativicalanapratibandhātmikā, tāṃ darśayati ṣaṣṭhīti . athavā tadanyagatiriti tasmiṃścānyasmiṃśca niyamena gatirvicalanam, śeṣaṃ pūrvavat . pūrvasmin vyākhyāne bhedo'nayoḥ--gatirdeśāntaraprāptiḥ, calanaṃ svakṣetre'pi vyāpṛtateti . iha punarabheda iti viśeṣaḥ . tasmād vyutpattāvavyutpattau ca yadi dravyaṃ tataḥ avasthā iti virudhyate . athāvasthā tataḥ dravyam iti virudhyate . ādigrahaṇād loke tathā dṛṣṭatvāt pratyakṣavirodhaḥ . tathānumeyatvādanumānavirodhaḥ . tadrūḍheśca rūḍhivirodhaḥ . evaṃ dravyāvasthāviśeṣaḥ iti kriyālakṣaṇamabhyupagamādivirodhādayuktam . kālasādhanayogī bhāva ityetayoḥ krādiṣvavyāpteralakṣaṇamiti taireva nirākṛtamiti .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit