Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 5.66

Nyāyāgamānusāriṇī 5.66

Language
Sanskrit

5.66

evaṃ tāvat pravṛttisāmānyakriyātvanivṛttyarthaviśeṣagrahaṇaprayojane doṣābhidhānaṃ kṛtam, adhunedamapi viśeṣagrahaṇaprayojanaṃ dūṣyate --yadapi ca dvitīyaṃ viśeṣagrahaṇaprayojanamabhidhīyate sarvadetyādi . sarvadā iti pravṛttyanivṛttiṃ darśayati . sarvabhāvānāmiti vyāptiḥ . kutaḥ ? pravṛttisamanvayāddhetoḥ devadatta ityapi nāpravṛttikaṃ nākriyaṃ vastu tena śabdenābhidhīyate, kiṃ tarhi ? sapravṛttikamevocyate, yathā pacatyādīnāṃ kriyāvacanatvamevaṃ devadattādīnāṃ dravyavācitvābhimatānāmapi vācyasyārthasya pravṛttyā sattayā gatyādisarvabhavanātmikayā samanvitatvam . tataḥ pacatyādivad devadattādayo'pi śabdāḥ kriyāvacanāḥ, tasmāt kriyāvacano dhātuḥ pā॰ vā॰ 1 . 3 . 1 iti dhātusaṃjñāste'pi syuḥ, viśeṣagrahaṇasāmarththāt punarviśeṣo na bhavatīti nivartyate . kasmāt punardevadattādayo viśeṣā na bhavantītyucyate --sarvabhedasambandhānuguṇyāt tu nāyaṃ viśeṣaḥ, sarvairhasipaṭhigamyādibhirbhedairdevadattabhavanapravṛtteḥ sambandhenānuguṇatvāt pravṛttisāmānyamevedaṃ bhavanavat satyapi bhavadbhavanabhāvaviśeṣe tuśabdasya viśeṣārthatvāt . tasmād na kriyeti devadattāderakriyātvamupasaṃharati itiśabdasya samāptyarthatvāt, evamarthaṃ viśeṣagrahaṇamiti prakṛtopasaṃhāraḥ, pravṛttiviśeṣaḥ kriyā na pravṛttisāmānyamiti na bhavanamātraṃ nāpi devadatta ityupasaṃhārārthaḥ . asyāpi viśeṣagrahaṇasya sadoṣatvamucyate --idamapi tyaktadravyārthotthānam, idaṃ hi viśeṣagrahaṇaprayojanavyākhyānamutthāna eva dravyārthatyāgaṃ kurute . apiśabdāt prāguktabhavanasāmānyakriyātvanivṛttyarthaṃ viśeṣagrahaṇamante kriyāmeva tyajatīti smārayati . sarvadā sarvabhāvānāṃ pravṛttisamanvayāt iti hetuvacanena devadatta iti nāpravṛttikam iti nāmavācyārthasvarūpavacanena ca pravṛttimātramevedaṃ na dravyaṃ nāmeti dravyārthasya prāgabhyupagatasya tyāgaḥ kṛto bhavati anenāpi viśeṣagrahaṇaprayojanavacanena dvitīyeneti .

Linked texts (1)