Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 5.67

Nyāyāgamānusāriṇī 5.67

Language
Sanskrit

5.67

na kevalaṃ dravyārthatyāga eva doṣaḥ, kiṃ tarhi ? prāgvyākhyātaviśeṣagrahaṇaprayojanatulyadoṣānubandhaṃ cedam . kathamiti cet, ucyate --yathā tatretyādi grantha upasaṃhṛte doṣāsaktyā codyameva uttaratvena samarthayati . bhāṣyakāreṇa kārakavatyāḥ phaloddeśinyāḥ kriyātvaṃ pratipādya upasaṃhṛtaṃ tasmāt pravṛttiviśeṣaḥ kriyā, na pravṛttisāmānyamiti, tatra doṣa āsajyate--yadi pravṛttiviśeṣaḥ kriyā pravartate, īhate, ceṣṭate ityādīnāṃ dhātusaṃjñā na prāpnoti, kriyāvacanānāmeva dhātutvāt teṣāṃ cākriyātvāt pravṛttiviśeṣakriyātvādityeṣa doṣo yathā tatra pravṛttisāmānyanivṛttyarthe viśeṣagrahaṇe tathehāpi devadattādidhātutvanivṛttyarthe viśeṣagrahaṇe vṛtādīnāṃ dhātusaṃjñā naiva prāpnoti akriyāvacanatvād devadattavat, asvaśabdopādānasādhyabhāvādilakṣaṇavacanaṃ cānarthakaṃ syāt . yathā ca tatrocyate— naiṣa doṣaḥ, viśeṣa iti bhavataḥ kva sampratyayaḥ ? ya upādīyamāno'nyaṃ nivartayati . yadyevaṃ vṛtādayo'pyupādīyamānā viśeṣān nivartayanti, tathā coktam--sāmānyamapi yathā viśeṣastadvat pā॰ ma॰ bhā॰ 2 . 2 . 24, tataścaiṣāṃ siddhā dhātusaṃjñā . evamihāpi pratyu- viśeṣagrahaṇe vṛtādīnāṃ dhātusaṃjñā naiva prāpnoti . kiṃ kāraṇam ? akriyāvacanatvād devadattavat, tadarthasyākriyātvādakriyāvacanatvam, tadarthasyākriyātvaṃ sarvabhedasambandhānuguṇyāt . sa vā devadattaḥ kriyā syāt sarvabhedasambandhānuguṇatvāt vṛtādivat, aniṣṭaṃ caitaditi . kiñcānyat, pravṛttisāmānyanivṛttyarthe devadattādidravyanivṛttyarthe ca viśeṣagrahaṇe dvidhāpi asvaśabdopādānasādhyabhāvādilakṣaṇavacanaṃ cānarthakaṃ syāt . yaduktam asvaśabdopādānasādhyabhāvo bhāvaḥ iti bhāvalakṣaṇam, bhāvādigrahaṇāt svaśabdopādānasiddhabhāvaṃ sattvam iti dravyalakṣaṇamuktita eva pṛthagiti, vastuto'pi liṅgasaṅkhyādimadaliṅgasaṅkhyatvaṃ ca dvayoḥ pṛthaktvaṃ tathā trikālātrikālaviṣayatvaṃ bhūtābhūtabheda ityādi pṛthaktvalakṣaṇavacanamanarthakaṃ dvayorapi kriyātvāditi .

Linked texts (1)