Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 8.11

Nyāyāgamānusāriṇī 8.11

Language
Sanskrit

8.11

itiśabdasya hetvarthatvādetasmāt kāraṇādevamavasthite katarat kathaṃ niyatamityubhayaniyama ucyate, tadyathā --bhavat pradhānaṃ kartṛsādhanaṃ pratyayārthaḥ . bhāva upasarjanaṃ bhāvasādhanaṃ prakṛtyarthaḥ . ko bhavatīti cet, ucyate --bhavati viśeṣaḥ, sa eva bhavati iti bhāvaḥ ṇapratyayāntena kartṛvācinā śabdenocyate pūrvanayavyākhyāvyutpattivat . arthataḥ prakṛtyarthavivakṣāyāmapi kartrarthaprādhānyād bhāvasādhanatve'pi kartrartha evocyate, atastatpradarśanārthamāha --yat tena bhūyate, kimuktaṃ bhavatīti cet, ucyate --yadasau bhavati bhavanamāpadyate bhavanakriyāmanubhavati svarūpapratilambhe guṇabhūtaṃ kriyātvaṃ pratipadyamāno'rtho viparivartata ityuktaṃ yat tena bhūyate yadasau bhavati naṭaparamārthanṛpatvavat . bhavitrā bhūyate, na bhavanena . tena bhūyate cet khapuṣpamapi bhavet bhavanasya dravyatvāpatteḥ . na tu bhavanamaviśeṣaṃ kvacidapi bhavad dṛṣṭam, viśeṣeṇa tu bhavitrā vaśīkṛtaṃ dṛṣṭam, kriyā-ghaṭa-vrīhi-devadattādau kāraka-rūpādi-mūlādi-bālādibhedaṃ dṛśyata eva . ityubhayaṃ niyamyate . iha viśeṣaḥ pradhānaṃ bhāvaḥ, sāmānyamupasarjanam, śibikāvāhakayāneśvarayānavat, viśeṣabhavanameva bhāvabhavanam . bhavati . kimiva ? naṭaparamārthanṛpatvavat, yathā naṭaḥ paramārthato naṭa eva san rājaveṣadhārī rājakriyāsvājñāpanādiṣu ca vartamāno naṭatvapradhānastadviśeṣaparamārtha evaṃ ghaṭākhyo viśeṣo jaladhāraṇādibhavaneṣu vartamāno ghaṭatvapradhānastadviśeṣaparamārtho bhavatīti bhavitā ghaṭaḥ kartā, tena kartrā bhavitrā bhūyate sa eva bhavanībhavati na bhavanena na kartrā bhūyate, na bhavanaṃ ghaṭo bhavati, upasarjanatvāt kartṛ bhavituṃ na śaknoti . tena bhavanena bhūyate cet khapuṣpamapi bhavet, yadyabhavad bhavet abhavitrā bhavanamanubhūyeta khapuṣpeṇāpyanubhūyeta . na hyabhavitṛtvāt khapuṣpaṃ bhavanamanubhavati tathā bhavanamabhavitṛtvād nānubhavatītyarthaḥ . kasmād nānubhavati bhavanaṃ bhavanamiti cet, ucyate --bhavanasya dravyatvāpatteḥ, dravyaśabdasya kartṛpratyayāntatvād bhavati iti dravyaṃ bhavyaṃ kṛtyalyuṭo bahulaṃ kartari iti lakṣaṇād yadi bhavati dravyaṃ syāt . aniṣṭaṃ caitaditi .

Linked texts (1)