Pramāṇa · Search · About · API

Pramanamimamsa 2.1.69

Pramāṇamīmāṃsāvṛtti 2.1.69

Language
Sanskrit

2.1.69.1

tatra sādharmyeṇa pratyavasthānaṃ sādharmyasamā jātiḥ . yathā anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāt ghaṭavaditi prayoge kṛte sādharmyaprayogeṇaiva pratyavasthānam--nityaḥ śabdo niravayavatvādākāśavat . na cāsti viśeṣaheturghaṭasādharmyāt kṛtakatvādanityaḥ śabdo na punarākāśasādharmyānniravayavatvānnitya iti 1 . vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ vaidharmyasamā jātiḥ . yathā anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvādityatraiva prayoge sa eva pratiheturvaidharmyeṇa prayujyate-nityaḥ śabdo niravayavatvāt; anityaṃ hi sāvayavaṃ dṛṣṭaṃ ghaṭādīti . na cāsti viśeṣaheturghaṭasādharmyātkṛtakatvādanityaḥ śabdo na punastadvaidharmyānniravayavatvānnitya iti 2 . utkarṣāpakarṣābhyāṃ pratyavasthānamutkarṣāpakarṣasame jātī . tatraiva prayoge dṛṣṭāntadharmaṃ kañcit sādhyadharmiṇyāpādayannutkarṣasamāṃ jātiṃ prayuṅkte--yadi ghaṭavat kṛtakatvādanityaḥ śabdo ghaṭavadeva mūrto'pi bhavatu . na cenmūrto ghaṭavadanityo'pi mā bhūditi śabde dharmāntarotkarṣamāpādayati 3 . apakarṣastu ghaṭaḥ kṛtakaḥ sannaśrāvaṇo dṛṣṭa evaṃ śabdopyastu . no ced ghaṭavadanityo'pi mābhūditi śabde śrāvaṇatvadharmamapakarṣatīti 4 . varṇyāvarṇyābhyāṃ pratyavasthānaṃ varṇyāvarṇyasame jātī . khyāpanīyo varṇyastadviparīto'varṇyaḥ . tāvetau varṇyāvarṇyau sādhyadṛṣṭāntadharmau viparyasyan varṇyāvarṇyasame jātī prayuṅkte--yathāvidhaḥ śabdadharmaḥ kṛtakatvādirna tādṛgghaṭadharmo yādṛgghaṭadharmo na tādṛk śabdadharma iti 5--6 . dharmāntaravikalpena pratyavasthānaṃ vikalpasamā jātiḥ .

2.1.69.2

yathā kṛtakaṃ kiñcinmṛdu dṛṣṭaṃ rāṅkavaśayyādi, kiñcitkaṭhinaṃ kuṭhārādi, evaṃ kṛtakaṃ kiñcidanityaṃ bhaviṣyati ghaṭādi kiñcinnityaṃ śabdādīti 7 . sādhyasāmyāpādanena pratyavasthānaṃ sādhyasamā jātiḥ . yathā--yadi yathā ghaṭastathā śabdaḥ, prāptaṃ tarhi yathā śabdastathā ghaṭa iti . śabdaśca sādhya iti ghaṭo'pi sādhyo bhavatu . tataśca na sādhyaḥ sādhyasya dṛṣṭāntaḥ syāt . na cedevaṃ tathāpi vailakṣaṇyātsutarāmadṛṣṭānta iti 8 . prāptyaprāptivikalpābhyāṃ pratyavasthānaṃ prāptyaprāptisame jātī . yathā yadetat kṛtakatvaṃ tvayā sādhanamupanyastaṃ tatkiṃ prāpya sādhayatyaprāpya vā ? . prāpya cet; dvayorvidyamānayoreva prāptirbhavati, na sadasatoriti . dvayośca sattvāt kiṃ kasya sādhyaṃ sādhanaṃ vā ? 9 . aprāpya tu sādhanatvamayuktamatiprasaṅgāditi 10 . atiprasaṅgāpādanena pratyavasthānaṃ prasaṅgasamā jātiḥ . yathā yadyanityatve kṛtakatvaṃ sādhanaṃ kṛtakatva idānīṃ kiṃ sādhanam ? . tatsādhane'pi kiṃ sādhanamiti ? 11 . pratidṛṣṭāntena pratyavasthānaṃ pratidṛṣṭāntasamā jātiḥ . yathā anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvāt ghaṭavadityukte jātivādyāha--yathā ghaṭaḥ prayatnānantarīyako'nityo dṛṣṭa evaṃ pratidṛṣṭānta ākāśaṃ nityamapi prayatnānantarīyakaṃ dṛṣṭam, kūpakhananaprayatnānantaramupalambhāditi . na cedamanaikāntikatvodbhāvanam, bhaṅgyantareṇa pratya vasthānāt 12 . anutpattyā pratyavasthānamanutpattisamā jātiḥ . yathā anutpanne śabdākhye dharmiṇi kṛtakatvaṃ dharmaḥ kva vartate ? . tadevaṃ hetvabhāvādasiddhiranityatvasyeti 13 .

2.1.69.3

sādharmyasamā vaidharmyasamā vā yā jātiḥ pūrvamudāhṛtā saiva saṃśayenopasaṃhiyamāṇā saṃśayasamā jātirbhavati . yathā kiṃ ghaṭasādharmyāt kṛtakatvādanityaḥ śabda uta tadvaidharmyādākāśasādharmyādvā niravayavatvānnitya iti ? 14 . dvitīyapakṣotthāpanabuddhyā prayujyamānā saiva sādharmyasamā vaidharmyasamā vā jātiḥ prakaraṇasamā bhavati . tatraiva anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavaditi prayoge--nityaḥ śabdaḥ śrāvaṇatvācchabdatvavaditi udbhāvanaprakārabhedamātre sati nānātvaṃ draṣṭavyam 15 . traikālyānupapattyā hetoḥ pratyavasthānamahetusamā jātiḥ . yathā hetuḥ sādhanam . tat sādhyātpūrvaṃ paścāt saha vā bhavet ? . yadi pūrvam; asati sādhye tat kasya sādhanam ? . atha paścātsādhanam; pūrvaṃ tarhi sādhyam, tasmiṃśca pūrvasiddhe kiṃ sādhanena ? . atha yugapatsādhyasādhane; tarhi tayoḥ savyetaragoviṣāṇayoriva sādhyasādhanabhāva eva na bhavediti 16 . arthāpattyā pratyavasthānamarthāpattisamā jātiḥ . yadyanityasādharmyātkṛtakatvādanityaḥ śabdaḥ, arthādāpadyate nityasādharmyānnitya iti . asti cāsya nityenākāśādinā sādharmyaṃ niravayavatvamityudbhāvanaprakārabheda evāyamiti 17 . aviśeṣāpādanena pratyavasthānamaviśeṣasamā jātiḥ . yathā yadi śabdaghaṭayoreko dharmaḥ kṛtakatvamiṣyate tarhi samānadharmayogāttayoraviśeṣe tadvadeva sarvapadārthānāmaviśeṣaḥ prasajyata iti 18 . upapattyā pratyavasthānamupapattisamā jātiḥ . yathā yadi kṛtakatvopapattyā śabdasyānityatvam, niravayavatvopapattyā nityatvamapi kasmānna bhavati ? .

2.1.69.4

pakṣadvayopapattyā'nadhyavasāyaparyavasānatvaṃ vivakṣitamityudbhāvanaprakārabheda evāyam 19 . upalabdhyā pratyavasthānamupalabdhisamā jātiḥ . yathā anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvāditi prayukte pratyavatiṣṭhate--na khalu prayatnānantarīyakatvamanityatve sādhanam; sādhanaṃ hi taducyate yena vinā na sādhyamupalabhyate . upalabhyate ca prayatnānantarīyakatvena vinā'pi vidyudādāvanityatvam . śabde'pi kvacidvāyuvegabhajyamānavanaspatyādijanye tathaiveti 20 . anupalabdhyā pratyavasthānamanupalabdhisamā jātiḥ . yathā tatraiva prayatnānantarīyakatvahetāvupanyaste satyāha jātivādī--na prayatnakāryaḥ śabdaḥ prāguccāraṇādastyevāsāvāvaraṇayogāttu nopalabhyate . āvaraṇānupalambhe'pyanupalambhānnāstyeva śabda iti cet; na, āvaraṇānupalambhepyanupalambhasadbhāvāt . āvaraṇānupalabdheścānupalambhādabhāvaḥ . tadabhāve cāvaraṇopalabdherbhāvo bhavati . tataśca mṛdantaritamūlakīlodakādivadāvaraṇopalabdhikṛtameva śabdasya prāguccāraṇādagrahaṇamiti prayatnakāryatvābhāvānnityaḥ śabda iti 21 . sādhya dharmanityānityatvavikalpena śabdanityatvāpādanaṃ nityasamā jātiḥ . yathā anityaḥ śabda iti pratijñāte jātivādī vikalpayati--yeyamanityatā śabdasyocyate sā kimanityā nityā veti ? . yadyanityā; tadiyamavaśyamapāyinītyanityatāyā apāyānnityaḥ śabdaḥ . athānityatā nityaiva; tathāpi dharmasya nityatvāttasya ca nirāśrayasyānupapattestadāśrayabhūtaḥ śabdo'pi nityo bhavet, tadanityatve taddharmanityatvāyogādityubhayathāpi nityaḥ śabda iti 22 . sarvabhāvānityatvopapādanena pratyavasthānamanityasamā jātiḥ .

2.1.69.5

yathā ghaṭena sādharmyamanityena śabdasyāstīti tasyānityatvaṃ yadi pratipādyate, tad ghaṭena sarvapadārthānāmastyeva kimapi sādharmyamiti teṣāmapyanityatvaṃ syāt . atha padārthāntarāṇāṃ tathābhāve'pi nānityatvam; tarhi śabdasyāpi tanmā bhūditi . anityatvamātrāpādanapūrvakaviśeṣodbhāvanāccāviśeṣasamāto bhinneyaṃ jātiḥ 23 . prayatnakāryanānātvopanyāsena pratyavasthānaṃ kāryasamā jātiḥ . yathā anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvādityukte jātivādyāha-prayatnasya dvairūpyaṃ dṛṣṭam--kiñcidasadeva tena janyate yathā ghaṭādi, kiñcitsadevāvaraṇavyudāsādinā'bhivyajyate yathā mṛdantaritamūlakīlādi, evaṃ prayatnakāryanānātvādeṣa prayatnena śabdo vyajyate janyate veti saṃśaya iti . saṃśayāpādanaprakārabhedācca saṃśayasamātaḥ kāryasamā jātirbhidyate 24 .

Linked texts (1)