Pramāṇa · Search · About · API

Biha Kappa v18.p8

Bṛhatkalpavṛtti v18.p8

Language
Sanskrit

v18.p8

pīṭhikā - [bhā. 2]
vṛ-malayagiriprabhṛtivyākaraṇapraṇītena lakṣaṇena saṃskāramāpāditaṃ vacanaṃ saṃskṛtam, prakṛtau bhavaṃ prākṛtaṃ svabhāvasiddhamityarthaḥ, teṣāṃ saṃskṛta-prākṛtavacanānāṃ vibhāṣā' vaiviktyena bhāṣaṇaṃ kartavyam | taccaivam
e-okāraparāī, aṃkāraparaṃ ca pāyae natthi|
va-sagāramajjhimāṇi ya, ka-cavagga-tavagganihaṇāī|| asyā iyamakṣaragamanikā-ekārapara aikāraḥ, okārapara aukāraḥ, aṃkārapara aḥ iti visarjanīyākhyamakṣaram, tathā vakāra-sakārayormadhyageyeakṣareśa-ṣāviti, yānicakavarga-cavargatavarganidhanāni ṅa-a-nā iti, etānyakṣarāṇi prākṛte na santi || tata etairakṣarairvihīnaṃ yad vacanaṃ tat prākṛtamavasātavyam | ebhireva ai au aḥ śa ṣa ṅaña na ityevaṃrūpapairupetaṃ saṃskṛtam | eṣāṃ saṃskṛta-prākṛtavacanānāṃ vibhāṣā “jattha jujjate jaṃtu" 'yatra' prākṛte saṃskṛte vā 'yad' vacanamekavacana-dvivacanādi 'yujyate' ghaṭāmaṭati tad vaktavyam| tatra saṃskṛte ekavacana dvivacanaṃ bahuvacanaṃ ca bhavati, yathā-vṛkṣaḥ vṛkṣāḥ; prākṛte tvekavacanaṃ bahuvacanaṃ vā, na tu dvivacanam, tasya bahuvacananābhidhānāt, “bahuvayaṇeṇa duvayaṇa"miti vacanāt| tataḥ 'kappavvavahārāṇa' mityadoṣaḥ|
athaḥ lpaśabdasya vyavahāraśabdasya ca ko'rthaḥ? ko vā tayoḥ kalpa-vyavahārādhyayanayoḥ prativiśeṣaḥ? tata āha-'adhyayananiruktānica vaktavyāni, niścitamuktaṃ niruktam, akṣarārtha ityarthaḥ, adhyayanayoḥ niruktāni adhyayananiruktāni, tāni ca vaktavyāni | tadyathākalpaśabdo'nekārthābhidhāyī-kvacit sāmarthya, yathā-varṣāṣṭapramāṇaścaraṇaparipālane kalpaḥ, samartha ityarthaḥ| kvacivarṇanāyām, yathā-adhyayanabhidamanena kalpitam, varṇitamityarthaḥ | kvacicchedane, yathā-keśāna kartaryā kalpayati, chinattītyarthaḥ | kvacit karaṇe kriyāyāma, yathākalpitā mayā'syā''jīvikā, kṛtā ityarthaḥ | kvacidaupamye, yathā-saumyena tejasā ca yathākramamindusūryakalpāḥ sādhavaḥ | kvacidadhivāse, yathā-saudharmakalpavāsī śakraḥ sureśvaraḥ | saktaṃca
sāmarthya varṇanāyāṃ ca, chedane karaṇe tathā||
__ aupamye cā'dhivāse ca, kalpaśabdaṃ vidurbudhāḥ || iha sarveṣvaṣyartheṣu gṛhyate, sarvatrāpi ghaṭamānatvāt | tathāhi-sāmarthya tāvadevam-kalpādhyayanamadhīsyātīcāramalinasya sādhoḥ samartha prāyaścittena viśodhomāpādayitum | varṇane'piyāvantaḥ prāyaścittaprakārāstān varṇayatīdamadhyayanam; athavā mūlaguṇān uttaraguṇāṃśca kalpayati varṇayatīti kalpaḥ | uktaṃca
kappammi kappiyā khalu, mūlaguṇā ceva uttaraguṇā ya|
vavahāre vavahariyā, pāyacchittā-''bhavaṃte ya || chedane'pi-tapaḥśodhimatikrāntasya pañcākādicchedanena paryāyaṃ chinatti | karaṇe'pi-yad dattaṃ prāyaścittaṃ tatra tathā prayatnaṃ karoti kalpādhyayavettā yathā tat pāraṃ nayati; athavā kalpayati janayatyācāryakamiti kasmaḥ, tathāhi-karotyācāryakaṃ kalpādhyayanavettā samyagiti | aupamye'pikalpādhyayanavedanād bhavati pūrvadharāṇāṃ kalpaḥ sadṛśa iti kalpaḥ, tathāhikalpādhyayane'dhītebhavatipūrvadharasadhśaḥ prāyaścittavidhāvācārya | adhivāse'pi-kalpādhyayanavettā