Biha Kappa v18.p9
Bṛhatkalpavṛtti v18.p9
- Language
- Sanskrit
v18.p9
kalpe māsakalpe varṣākalpe vā kāraṇamantareṇa paripūrṇa kāraṇavaśata ūnamatiriktaṃ vā, athavā kalpe sthavirakalpe jinakalpe vā'dhivasatīti kalpaḥ | tathā vidhivad avaharaṇād vyavahāraḥ, yadi vā vidhivadvapāda haraṇācca vyavahāraḥ; yasya nā''bhavati tasya hāyapati, yasyā''bhavati tasmai dadāti vyavahārādhyayanavetteti vyavahāra ityarthaḥ uktaṃca
atthiya-paccatthīṇaṃ, hāuṃ ekassa vavati bīyassa|
eeṇa u vavahāro, ahigāro ettha u vihīe | tadevaṃ kalpasya vyavahārasya va pṛthaga vibhinnaṃ niruktamiti mahān prativiśeṣaḥ || "vakkhāṇavihi" ityasya vyākhyānam anuyoga iti||
tatra tameva vyākhyānavidhimabhidhātukāma idamāha[bhā.3] naṃdī ya maṃgalaṭṭhā, paṃcaga kuga tiga dugeya coisae|
aṃgagayamanaṃgagae, kāyavva parūvaṇā pagayaṃ || anuyogārambhāyapraśamatomaṅgalārthanandirvaktavyaḥ|sattu "paṃcaga"ttijñānapaccakātmānaḥ| jñānapamakaṃdvikena bhedena vyavasthitam, tadyathā-pratyakṣaṃca parokṣaṃca | pratyakṣasya triko bhedo'vadhinmaparyāya-kevalamedāt, parokṣasya dvika bhedaḥ ābhinibodhikaśrutabhedāt | tatra śrutasya caturdaśako bhedaḥ | tathā kuto'pi viśeṣāt śrutaṃ 'aṅgagatamanaṅgagataṃ' aṅgapraviṣṭamaṅgabāhayaṃ cetyarthaḥ | eteṣāṃ padānāṃprarūpaṇākartavyā| tataḥ prakṛtamabhidhātavyam||tatra "naṃdīyamaṃgalaṭṭhā" ityasya bhāvanārthamāha[bhā.4] naṃdī maṃgalaheḍaṃ, na yāvi sā maṃgalāhi vairittā|
kajjābhilappaneyā, apuḍho ya puḍho ya jaha siddhā || vṛ-'nandi' jñānapañcakarūpaḥ maṅgalahetoḥ' maṅgalanimittaṃ vaktavyaḥ |āha yadi maṅgalanimittaṃ nandirvaktavyaḥ tataḥ sa maṅgalādekāntena bhinnaḥprāptaḥ, anyathā tadutpādananimittaṃtasyopādāna miti vyavahārānupapatteḥ; upādānaṃ hi tasya siddhasya sato bhavaṃti, utpādyaṃ cādyāpyasiddham, tataḥ kathamanayorabhedaḥ? kintubheda eva; tataāha-nacāpi saḥ' nandirmaṅgalādvyatiriktaḥ, apiśabdād vyatirikto'pi syādavyatirikta ityarthaḥ | kathametacchraddheyam ? iti cet, ata āha- “kajje" tyādi | yathā kāryā-'bhilāpya-jñeyāni kāraṇā-'bhilāpa-jñānebhyaḥ pṛthaktvā-'pṛthaktvasiddhāni tathā nandermaṅgalamapi|tathāhi-kāryapaṭaḥ, kāraṇaṃtantavaḥ, tatratantavaevapuruṣavyāpārama-pekṣyā''tānavitānabhāvena pariṇamamānāḥ paṭakāryarūpatayā pariṇamante, teṣu ca tathāpariṇateṣusatsu nakāryakāraṇayorbhedaḥ kintu abhedaḥ; evamihāpi nandinipañcakābhidhānarūpa uttarattaraśubhādhyavasāyaviśeṣasambhavasavyapekṣatara-tamabhāvena pariṇamamāno vāñchitādhigatilakṣaṇamaṅgalarūpatayā parimamata iti nandi-maṅgalayorabhedaḥ | prācīnāṃtvavasthāmapekṣyabhedaḥ, yathātantubhyaḥ paṭasya | tathā'bhilāpaśabdena kadācidamilāpyasyābhilāpyamānatā ucyate, 'abhilapanamabhilāpaḥ' iti vyutpatteḥ; kadācit tadvācakaśabdaḥ, abhilāpyatevastvabhilāpyamanene tivyutpādanāt| tatrayadhā'bhilāpyamānatocyate tadā'bhilāpā-'bhilāpyayosbhedaḥ, dharma-dharmibhāvāt; yadā tu tadvācakaśabdastadā bhedaḥ, śabdā'rthayobhinnadeśasthatvād bhinnasvarūpatvācca | jñānaśabdenāpi kvacid jñeyasya jñānamattocyate, 'jñātini miti bhāve vyutpādanāt; kadācidātmadharma, 'jñāyate'neneti jñāna miti karaṇe