Biha Kappa v18.p84

v18.p84

ityaupamye | drugatau, dravati-gacchati agha upariceti drumaḥ, auṇādiko makpratyayaḥ, tasya drumasya| puṣpa vikasane, puṣpanti-vikasantīti puṣpāṇi, ac, teṣu| bhramaanavasthāne, bhrāmyati nirantaramiti bhramaraḥ, auṇādikoaraḥpratyayaḥ | pāpāne,āṅa maryādāyāmabhividhauvā, tasya tipiāpibatīti rūpam | rasa āsvādane, rasyate-āsvādayata iti rasaḥ, karmaṇyauṇādikaḥ akārapratyayaḥ, tam | atravyastapadatvādvigrahābhāvaḥ, tathācāha-“tadatyaheū aviggahoceva" teṣāṃ-padānāmarthasya hetuḥ 'avigraha eva' na vigrahadvāreṇātra padārtha ityarthaḥ | atra cālanā-nodaka āha-'kaḥ' kīglakṣaṇo druma uktaḥ? | sūrirāha-bhaṇyate, patrādyupetaḥ' patra-puṣpa-phalādisamanvitaḥ | uktañcha
patra puṣpa-phalopeto, mūla-skandhasamanvitaḥ |
eṣa vṛkṣa iti jñeyo, viparītamato'nyathā || [bhā.308] tadabhāve na dumutti ya, tadabhāve vi sa dumutti ya painnā |
tagguṇaladdhī heū, diṭuṃto hoi rahakāro|| vṛ- yadi patrādyupeto drumastarhi yadā pariśaṭitapāṇḍupatrādidrumo bhavati tadā tasyādrumatvaṃ prāpnoti, eṣācālanā|atra pratyasthānam-'tadabhāve'pisa drumaḥ' iti pratijñā, 'tadguṇalabdhitvāt' iti hetuḥ, dṛṣṭānto rathakāraḥ; yathā hi rathakārasya rathakaraṇe prayatnamakurvāṇasyāpi rathakartṛtvaṃ tadguṇalabdhitvāt, evaṃ pariśaṭitapāṇḍupatrasyāpi drumasya tadguṇalabdheranivṛttatvādavyāhataṃ drumatvamiti | samprati matāntareṇānyathā vyākhyālakṣaṇamāha[bhā.309] suttaṃ payaṃ payattho, payanikkhevo ya ninnayapasiddhī |
paṃca vigappā ee, do sutte tinni atthammi| vṛ-prathamato'skhalitādiguṇopetaṃsūtramuccāraṇīyam|tataḥ padaṃ' padacchedo vidheyaḥ | tadanantaraṃ padārtha kathanīyaḥ| tataḥ ‘padanikṣepaḥ' padārthanodanā| tadanantaraṃ nirṇayaprasiddhiḥ' nirṇayavidhānam| padavigrahaḥ padārthe'ntarbhūtaḥ | evamete pañca 'vikalpāḥ' prakārā vyākhyāyāṃ bhavanti | atra sūtraṃ padamiti dvau vikalpa sūtre praviṣṭau | 'trayaḥ' padārtha-tadākṣepa-nirṇayaprasidhyātmakā artha iti || yaduktamadhastāt “sūtraniruktamupari vakṣyāmi" iti taddvaktukāma āha[bhā.310] suttaṃ tu suttameva u, ahavā suttaṃ tu taṃ bhave leso|
atthassa sūyaṇā vā, suvuttamii vā bhave suttaṃ || vṛ-arthena abodhitaṃsuptamiva suptaprākṛtaśailyā suttaṃ | athavā sūtranāmatadbhavati 'śleṣaḥ' tanturūpamityarthaḥ, tathā (yathā) tantunā dve trīṇi bahūni vā vastūni ekatra saṃhanyante evamekenāpi sūtreṇa bahavo'rthā saṅghātyanta iti sūtramiva sūtram | arthasya sūcanādvā sūtram | suṣṭhu uktamiti vā sūktam, prākṛtaśailyā tu suttamiti || samprati sūtraśabdasyaiva niruktānyāha[bhā.311] neruttiyā tassa u, sūyai sivvai taheva suvai tti |
anusarati tti ya bheyā, tassa u nāmā imā huti|| vṛ-'tasya' sūtrasya niruktānyamūni-sūcayatīti sūtram, athavā sīvyatīti sūtrama, yadi vāsuvatīti sūtram, athavā'nusaratīti sūtram iti niruktasya bhedāḥ| nāmāni punastasya ‘imāni' | 186