Pramāṇa · Search · About · API

Vavahara v21.p56

Vyavahāravṛtti v21.p56

Language
Sanskrit

v21.p56

pīṭhikā - [bhā. 154] tadanaikāṃtikamitidarśayati - [bhā.155] nāṇattaṃ dissae atthe, abhinnevaṃjaṇammivi |
vaṃjaṇassayabhedaṃmikoiattho na bhijjae || vṛ-vyajyateprakaṭīkriyateartho'nena pradīpenevaghaṭaitivyaṃjanaṃśabdastasmin apiśabdo bhinnakramaḥ sa caivaṃ yojanīyo'bhinnepi ekarupepi ekaarthe arthaviṣaye nānātvaṃ dṛśyate yathā saiṃdhava ityukte tattatprastāvādinā aścalavaṇavastrādyarthanānātvaṃ, tathā vyaṃjanasya śabdasya bhedepica śabdo'piśabdārtho bhinnakramaścetyatra saṃbadhyate kaścidarthona bhidyate, yathā khaṃ, vyoma, ākāśamiti kasamādevaṃ śabdābhedepi arthanānātvamiticet ? ucyate,śabdārthayorbhedāvedaviṣayecaturbhagikāyābhāvāttadhāhiarthasthāpyabhedaḥ śabdasthāpyabheda iti prathamobhaṃga: arthasyābhedaḥ śabdasyabheda iti dvitīyaḥ, arthasyābhedaḥ śabdasyābhedaḥ ititṛtīyaḥ arthasyabheda: śabdasyabhedaḥ iticaturthaḥ eteṣveva caturthabhaṃgakeṣukrameṇodāharaṇānyupadarśayati[bhā.156] paḍhamo iṃdotti biiyao hoiiṃdasakotti |
taiogobhūpapasūrassiṇotticaramoghaḍapaḍotti ||| vṛ- prathamo bhaṃgo'rthābhedaḥ śabdo'bhedaḥ ityevaṃrupo yathā iṃdra iṃdra iti | tathā kenāpi iṃdra ityuktaṃ dvitīyenāpi iṃdra iti atraca dvitīyenāpi iṃdra iti | atraca dvayorapiśabdayoḥ svarupābhede'bheidaśca | dvitīyorthābhedaḥ śabdasya bheda iti rupo yathā iṃdraśakra iti atra hi śabdasya nānātvamarthastvabhinna eva dvayorapyekārthikatvāt tṛtīyo'rthasyabhedaḥ śabdasyābheda ityevaṃlakṣaṇo yatā bhūpa paśu raśmiṣupuruṣabhedena kālabhedena vā prayujyamānā gośabdāḥ | atra hi gauriti sarvatrāpyabhinna iti, caramo yathā ghaṭa paṭa iti atra hi dvayorapiśabdayoḥ rupabhedopyasti aryabhedopitata upapadyateśabdābhedepiarthanānātvamarthābhedepi śabdanānātvaṃ tena yaducyate abhidhānābhedato nāsti viśeṣa iti | tadanekāṃtikamupadarśitaṃ bhūpapaśuraśmivācināṃ | gośabdānāmabhidhānābhedepyarthaviśeṣadarśanātsacārthaviśeṣotrī'pyasti,yathoktaṃ prākabhidhānābhedataitiyaktaṃtatpratyakṣaviruddhaṃbyaṃjanabhedasyasākṣādupalabhyamānatvāt,tathā katra kalpa iti-aparatra vyavahāra iti || athārthagatyābhidhānā'bheda ucyate na svarupatastadapyasata arthaviśeṣasyāpyubhayatrabhāvāttathācāha - [bhā.157] vaṃjaṇena ya nāṇattaṃ atthato avikappiyaṃ |
dissaekappanāmassa vavahārassatahevaya|| vṛ- kalpanāmnodhyayanasya tathaiva vyavahārasya vyavahārādhyayanasya śyate vyaṃjanena vyaṃjanabhedena nānātvaṃ, pratyakṣataḥ va pṛthagvibhinnānāṃ vyaṃjanānāmupalabhyamānatvāt | tathā'rthato'rthamāśrityāsti nānātvaṃ, avikalpitaṃ niścitaṃ prāyaścittabhedānāṃ pratisevanāsayojanādīnāṃ prāyaścittārhapuruṣajātānāṃ cakalpādhyayanānuktānāmihavyavahārābhidhānāttadarihaparisāyaityetatdvāraṃvyācikhyāsurihahaṃbhaṇiyā purisajāyā ityavayavaṃ vyākhyānayannāha - [bhā.158] vasa॒tassa akappepacchittaṃ tassa vaṇiyā bhedā |
je punapurīsajāyā tassarihā teime hoti || vṛ- iha kalpe vartamānasya sūtroktavidhināyatanayā pravṛtteḥ prāyaścittaviṣayataiva nopajāyate, ityakalpagṛhaṇamakalpedāṃdīvartamānasya yatprāyaścittaṃ tasyayabhedāḥ pratisevanāsaṃyojanādayastevarṇitā