Vavahara v21: Agam Suttani Satikam Part 21 Vyavahara (Jain eLibrary no. 003325)
Vyavahāravṛtti v21
- Language
- Sanskrit
Contents
- v21.p61 — 4 parts
Agam Suttani Satikam Part 21 Vyavahara (Jain eLibrary no. 003325)
v21.p1
namo namo nimmala daṃsaṇassa
āgamasutāmi
(saṭīkaṃ)
julda
saṃśodhaka sampādakaśca :
mani
w
v21.p2
|
-
RE
bālabrahmacārī śrī nemināthāya namaḥ
namo namo nimmala daṃsaṇassa śrī ānaṃda-kṣamā-lalita suśīla sudharmasāgara gurūbhyonamaḥ
āgama suttāṇi (saṭīka)
bhāga : 21 vyavahāra-chedasūtram-(1)
pīṭhikā evaṃ uddeśakaḥ 1...3
__ -: saṃśodhakaḥ sampādakaścaḥ :muni dīparatnasāgara
ravivāra 2056
caitra suda 11 |
mm
R
45- āgama suttāṇi-saṭīkaṃ
e
made
ndmmmmmarolemmmmcate
āgama śruta prakāśana ||
- saṃparka sthala :"āgama ārādhanā kendra'' śītalanātha sosāyaṭī vibhāga-1, phleṭa naṃ-13, 4-thī maṃjhila, vhāyasenṭara, khānapura,
ahamadābāda (gujarāta)
SEARCH
SAR
v21.p3
mūlāṅkaḥ
mūlāṅkaḥ
1-35
vyavahāra cheda sūtrasya viṣayānukramaḥ
bhāgaḥ 21, pīṭhikā evaṃ uddeśakaḥ 1... 3
viṣayaḥ
pīṭhikā
maṅgalaṃ prastāvanā
vyavahāra - śabdāthaḥ
prāyaścita-dvāraṃ
naya vyavahāraḥ
ālocanā, prati kramaṇa,
ādi prāyaścitāni
vinaya prarūpaṇā
prāyaścitdānavidhiḥ
viṣayaḥ
uddeśakaḥ-1
ālocanā prāyaścit
parihāra kalpasthitasya
vidhiḥ
gaṇa praveśa viṣayaka vidhānāni
punaḥ pravajyā vidhānaṃ ālocanā karaṇe vidhiḥ
pṛṣṭāṅkaḥ mūlāṅkaḥ
pṛṣṭhāṅkaḥ mūlāṅkaḥ
vyavahāra chedasūtram (1)
viṣayaḥ
uddeśakaḥ-2
prāyaścitakālaṃ kiñcit.
vaktavyatā
-
gaṇāvacchedakaraṇe niṣedhaḥ
gaṇāvacchedaka pada
ācārya upādhyāya pada
parihāra kalpasya āhāra
vyavahāra ādiḥ
sthavira- vaiyāvṛttyam
viṣayaḥ
uddeśaka:- 3 gaṇa- adhipati vidhiḥ
upādhyāya pada vidhānaṃ
ācārya upādhyāya padaṃ
uddeśaka :- 4.....10 āgāmī bhāge vartate
ācārya-upādhyāya
gaṇāvacchedaka padaṃ maithunasevī evaṃ mṛṣāvādī
pṛṣṭhāṅkaḥ
304
pṛṣṭhāṅkaḥ
v21.p4
pīṭhikā - [bhā. . ]
namo namo nimmaladasaṇassa pañcama gaṇadhara śrīsudharmāsvāmine namaḥ
-
36/1 vyavahāra-chedasūtraṃ-1
--
(saṭīka)
tṛtīyaṃ-chedasūtraṃ [bhadrabāhu svāmiracitaṃ mūlam + [svopayajña niyukti yuktaṃ] saṃghadāsa gaṇiviracitaṃbhāṣyaṃ
+malayagiri ācāryaviracitāṭīkā)
vyavahārasūtra-pīṭhikā) ||1|| praṇamata nemijineśvara-makhilapratyūhatimiraravibiṃbam|
darśanapathamavatīrṇaṃ, śaśīvadaṣṭeḥ prasattikaram || ||2|| natvā gurupadakamalaṃ, vyavahāramahaṃ vicitranipuṇārtham |
vivṛṇomi yathāśakti,prabodhahetoḍamatīnām || viṣamapadavivaraṇena, vyavaharttavyovyadhyāyi sādhūnām |
yenāyaṃ vyavahāraḥ,śrīcūrṇikṛte namastasmai || ||4|| bhāṣyaṃ kvacedaṃ viṣamārthagarbha, kva cāhameṣo'lpamatiprakarṣaḥ |
.. tathāpi samyagguruparyupāsti-prasādato jātaddhapratijñaḥ || vṛ- uktaṃkalpādhyayanam, idānīṃ vyavahārādhyayanamucyate, tasya cāyamabhisaṃbaṃdhaḥ, kalpādhyāyane ābhavat prāyaścittamuktaṃ, na tu dāna prāyaścitta dānaṃ, vyavahāre tu dānaprāyaścitamālocanāvidhiścābhidhāsyate.tadanena saṃbaṃdhenāyātasyā'syavyavahārādhyayanasyavyākhyā prastūyate | asyacamahāpurasyeva catvāri anuyogadvārāṇi bhavanti | tathāhi yathā nagaramakṛtadvāramanagaraṃ, kṛtaikadvāramapi ca duradhigamaṃ, kṛtacaturmūladvāraṃ tu pratidvārānugataṃ sukhādhigamamevaṃ vyavahārādhyayanapuramapyarthādhigamopāyaśūnyama. śakyādhigamamekadvārānugatamapi ca duradhigama, saprabhedacaturdārānugataṃ tu sukhādhigamamiti phalayān dvāropanyāsaḥ, anuyogadvārāṇi nāma adhyayanārthapraveśamukhāni, tāni ca amūni-upakramo, nikṣepo'nugamo, nayāitiḥ tatraupakramaṇamupakramaḥ,śāstrasyasamīpīkaraṇaṃ, nikṣepaṇaṃnikṣeponāmādinyāsaḥ
anugamanamanugamaḥ sūtrasyānurupamarthākhyānaṃ, nayā naigamādayo vastunaḥ paryāyāṇām yathāsaṃbhavamadhigamakāriṇaḥ, tatropakramo dvividhaḥ śāstrīyaitaraśca, itaraḥ ṣaṭprakāraḥ nāmasthāpanādravyakṣetrakālabhāvabhedāt,tatranāmasthāpanesupratīte; dravyopakramodvividhaḥ,āgamatonoāgamataca,āgamata upakramaśabdārthasyajñātā tatracānupayukto'nupayogodravyamitivacanāt | noāgamatastrividho,jñaśarīra bhavyaśarīra tadvyatiriktabhedāt | tatra yad upakrama śabdārthajñasya śarīraṃ jīvavipramuktaṃ siddhiśilātalādigaṃta, tadbhūtabhāvitvāt jñaśarīradravyopakramaḥ, yastubālakonedānī-mupakramaśabdārtha
v21.p5
vyavahāra - chedasūtram-1mavabudhyate, athacā'vaśyamāyatyāṃbhotsyate,saṃbhāvanābhāvinibaṃdhanatvād, bhavyaśarīdravyopakramaḥjñaśarīra bhavyaśarīra vyatirikta strividhaḥ sacittācittamiśrabhedāt | |
tatra sacittadravyopakramo dvipada catuḥ padāpadopādhibhedabhinnaḥ punarekaiko dvividhaḥ parikarmaṇi vastuvināśeca, tatradravyasyaguṇaviśeṣapariṇāmakaraṇaṃparikarmā,tasminsacitradvipadadravyopakramoyathā puruṣasyavarṇādikaraṇa,sacitracatuṣpadadravyopakramoyathāhamtyādeḥ śikṣādyāpādanaṃ,sacittāpadadravyopakramoyathā vṛkṣāde vṛkṣāyurvedopadeśād vṛddhādi guṇakaraṇaṃ vastuvināśe puruṣādīnāṃ khaṅgādibhirvināśakaraṇaṃ, acitadravyopakramaḥ parikarmaṇi yathā padmarāgamaṇekaḥ kṣāramṛtpuṭakādinā nairmalyāpādanaṃ; vastuvināśe vināśakaraṇaṃ. miśradravyopakramaḥ parikarmaṇi kaṭakādibhūṣitapuruṣādi dravyasyaguṇaviśeṣakaraṇaṃ, vastuvināśe vivakṣitaparyāyocchedaḥ kṣetramākāśaṃtaccāmūrta, nityaṃcetinatasyaparikarmalakṣaṇovāupakramo ghaṭate, tata upacārāt tadāśritasyekṣakṣetrādestau draṣṭavyau; kālasyopakramaḥ parikarmaṇi candroparāgādeyathāvasthitamarvāgevaparijñānakaraṇaṃ, vastuvināśevivajñitekāletaducitaprayojanasyāsaṃpādanaṃ,tadasaṃpādane hisakālo vināśitobhavati; bhāvopakramodvidhā āgamatonoāgamataśca,tatrāgamataupakramaśabdārthasya jñātā tatra copayukta upayogo bhāvanikṣepa iti vacanāt, noāgamato dvidhā, praśastā'praśastaśca tatrā'praśasto gaṇikādīnāṃ, gaṇikādyapraśastena saṃsārābhivarddhinā vyavasāyena parabhāvamupakrāmanti, praśastaṃśrutādinimittamācāryabhāvopakramaḥ anenehādhikāraḥ ||
atha vyākhyāṃgapratipādanādhikāre gurubhāvopakramābhidhānamanarthakamavyākhyāṃgatvāttadasamyak, tasyāpi vyākhyāṃgatvāt uktaṃca-gurvāyattā yasmāt śāstrāraṃbhā bhavaṃti, sarvepi tasmād gurvārādhanapareṇa hitakāṃkṣiṇābhāvyaṃ | āvaśyakabhāṣyakāreṇāpyabhyadhāyi| ||1|| gurucitāyattāīvakkhāṇaṃgāīṃjena savvāī ||
jenapunasuppasannaṃ,hoitayaṃtaṃtahā kajaṃ || ||2|| āgāriṃgiyakusalaṃ, jaiseyaṃ vāyasaṃvae pujjā |
taha viyasiṃna vikūḍe virahamiyakāraṇaṃpucche || vṛ- āha yadyevaṃ gurubhāvopakrama eva bhaṇanīyo. na śeṣā niḥprayojanatvāt na gurucittaprasādanārthaṃ teṣāmapyupayogitvāttathāca deśakālāvapekṣyaparikarmavināśau dravyāṇamudakaudanādīnāmāhārādikāryeṣu kuvanaṃtevāsī harati guruṇāṃ cetaḥ, athavā upakramasāmānyāt ye kecana saṃbhavina upakramabhedāste sarvepyuktāḥ; yenānupayogivyudāsenopayoginiṣpratipajñāpratipattirupajāyatetathācāprastutārthāpākaraṇaṃ prastutārthavyākaraṇaṃca,nāmādinyāsavyākhyāyāḥ phalamupavarṇayantimahādhiyaḥ; aprastutārthāpākaraṇāta prastutārthavyākaraṇāccanikṣepaḥsamavatāraititatrānupūrvīnāmasthāpanādravyajñetrakālagaṇanotkartinasaṃsthāna sāmācārībhāvabhedabhinnā daśaprakārā tasyāṃ yathā saṃbhavamavatāraṇīyamidamadhyayanaṃ, viśeṣatastūtkīrtanānupurtyāṃ gaṇānupūrvyā ca, utkīrtanā nāma saṃśabdanā yathā kalpādhyayanaṃ vyavahāradhyayanamiti, gaṇanaṃ parisaṃkhyānamekaṃ dve trīṇi ityādi, sāca gaṇanānupūrvī triprakārā pūrvānupūrvī paścānupūrvī anānupūrvīca tatrapūrvānupūrvyāmidaṃdvitīyaṃpaścādānupūvyāṃ prathama,dvayostva'nānupūrvīnāsti, aparetudaśabhirdaśādhyayanaiḥ sahedaṃgaṇayaṃti, tatrapūrvānupūrvyāmidaṃdvādaśaṃ, paścādānupū॰prathamamanānupūmikādayodvādaśaparyaṃtāaṃkāḥ śreṇyāṃvyavasthāpyante, teṣāmū ca parasparamabhyāse yāvān rāśiḥ saṃpadyate tāvaṃto dviruponā bhaṃgakāḥ teca
v21.p6
pīṭhikā - [bhā.
]
koṭisaṃkhyākāsteṣu ca kvacitprathamaṃ kvacit dvitīyamityādi, nāma eka nāmādi daśa nāmaparyataṃ yathānuyogadvāreṣu ṣaṭ nāmni tvavatāraḥ
tatra ṣaṭ bhāvā audayikādayo nirūpyante, tatrāsya jñāyopaśamike bhāve avatāraḥ sarvaśrutasya jñāyopaśamikatvāt; pramāṇaṃ caturddhā dravyapramāṇaṃ kṣetrarpamāṇaṃ kāla pramāṇaṃ bhāvapramāṇaṃ ca taṃtra vyavahārādhyayanaṃ bhāva ātmakatvād bhāvapramāṇaviṣayaṃ, tadapi bhāvapramāṇaṃ tridhā tadyathā guṇapramāṇaṃ nayapramāṇaṃ saṃkhyāpramāṇaṃ ca, guṇapramāṇamapi dvidhā | jīvaguṇapramāṇama'jīvaguṇamāṇaṃ, tatra jīvādapṛthagbhūtavyavahārādhyayanasya jñānaguṇapramāṇe samavatāraḥ tadapi jīvaguṇapramāṇaṃ tridhā jñānadarśanacāritrabhedāt, tatra bodhātmakatvāt vyavahārādhyayanasya jñānaguṇapramāṇe samavatāraḥ tatra jñānaguṇapramāṇaṃ pratyujñānumānāgamopamānabhedāt catuṣprakāraṃ, tatra vyavahārādhyayanasya prāyaḥ paropadeśasavyāpekṣatvādāgame samavatāraḥ, āgamo'pi laukikalokottaramedāt dvidhā tatredaṃ vyavahārādhyayanaṃ paramarṣipraṇītatvāt lokottare samavatarati, sopi dvidhā āvaśyakamāvaśyakavyatiriktaśca tatredamāvaśyakavyatiriktaāvaśyakavyatiriktopi dvidhā aṃga praviṣṭo anaṃgapraviṣṭaśca tatredamanaṃgapraviṣṭaḥ sopi dvidhā kālikotkālikabhedāt tatredaṃ kālike, sopi sūtrārthobhayātmānaṃtaraparaṃparabhedabhinnaḥ, tatredaṃ sūtrārtha rupatvāttadubhaye, tathedaṃ gaṇabhṛtāṃ gautamādīnāṃ sūtratra ātmāgamastacchiṣyāṇām jaṃbūsvāmi prabhṛtīnāmanaṃtarāgamaḥ praśiṣyāṇām tu prabhavādīnāṃ paraṃparāgamaḥ arthato bhagavatāmarhatāmātmāgamo gaṇadharāṇāmanaṃtarāgamaḥ tacchiṣyāṇāṃ paraṃparāgamaḥ |
nayapramāṇe tu nāsya saṃpratyavatāro mūḍhanayatvāt uktaṃ ca mūḍhanaiyaṃ suyaṃkāliyaṃ ca ityādi, saṃkhyānāmasthāpanādravyajñetrakālopamaparimāṇabhāvabhedāt aṣṭa prakāśa yathānuyogadvāreṣu tathā vaktavyā, tatra kālika śrutaparimāṇa saṃkhyā'pi dvidhā sūtrato'rthataśca tatrārthato'naṃtaparyāyatvādaparimitaparimāṇaṃ sūtrataḥ parimitapramāṇaṃ akṣarapadapādaślokagāthādīnāṃ saṃkhyātatvāt, saṃprati vaktavyatā sāca tridhā svasamayavaktavyatā parasamayavaktavyatā ubhayasamayavaktavyatāca, svasamaya svasiddhāṃtavaktavyatā padārthavicāraḥ tatra prāyeṇa sarvāṇyapi adhyayanāni svasamayavaktavyatāyāṃ samavataraṃtītyasyāpi svasamayavaktavyatāyāṃ samavatāraḥ ||
idānīmarthādhikāraḥ sacehadāna prāyaścittamābhavat prāyaścittamālocanā vidhiśca; saṃprati samavatāraḥ, sa ca lādhavārthaṃ pratidvāraṃ samavatāraṇādvāreṇa pradarśita eva, uktaḥ upakramaḥ, idānīṃ nikṣepaḥ sa ca tridhā oghaniṣpanno nāmaniṣpannaḥ sūtrālāpakaniṣpannaśra tatraughonāma yatsāmānyaśāstrābhidhānaṃ tacca caturddhā adhyayanamakṣīṇamāyaḥ kṣapaṇā ca, ekaikaṃ nāma sthāpanā dravyabhāvabhedena caturbhedamanuyogadvārataḥ prapaṃcenābhidhāya bhāvādhyayanabhāvakṣīṇabhāvāya bhāvakṣapaṇāsvaitadadhyayanamāyojyaṃ, nāmaniṣpanne nikṣepe vyavahāraḥ iti, vyavahniyate yat yasya prāyaścittamābhavati sa taddānaviṣayīkriyate'neneti vyavahāraḥ; nṛstrobhāvāt samaśca hala iti karaṇe ghañpratyayaḥ tatra vyavahāragrahaṇena vyavahārī vyavahartavyaṃ ceti dvitayasūcitameva tadvyatirekeṇa vyavahārasyāsaṃbhavāt na khalu karaṇaṃ sakarmmakakriyāsādhakatamarupaṃ karmmakarttāraṃ ca vinā kvacitsaṃbhavadupalabdhamiti, tato yathā vyavahārasya prarūpaṇā karttavyā tathā vyavahārī vyavaharttavyayorapīti, trayāṇāmapi prarūpaṇāṃ cikīrṣurbhāṣyakṛdetadāha.
vavahāro vavahārī vavahariyavvā ya je jahā purisā |
v21.p7
vyavahāra - chedasūtram-1eesiṃtupayāṇaṃ, patteyaṃparuvaṇaṃvocchaṃ || vṛ-vyavahāra uktaśabdārthaḥ,vyavaharatītyevaṃśīlovyavahārīvyavahārakriyāpravartakaḥ,prāyaścittadāyīti yāvat, tathā ye puruṣā puruṣagrahaṇaṃ puruṣottamo dharma iti khyāpanārthamanyathāstriyopidṛṣṭavyāstāsāmapi prāyaścittadānaviṣayatayā pratipādayiṣyamāṇatvāt, yathā yena vakṣyamāṇena prakāreṇa vyavahartavyā vyavahārakriyāviṣayīkartavyaḥ, pāṭhāṃtaraṃ je jahā kāle asyāyamarthaḥ, ye yathā yasmin kāle vyavahartavyāstadyathā yadā āgama vyavahāriṇaḥ saṃti, tadā tadupadeśenaiva vyavaharttavyāsteṣu vyavicchinneṣu śrutajñānavyavahāryupadeśena tadevacājñayāpi tadeva dhāraṇayā tadevatu jītavyavahāreṇāpi vyavaharttavyā iti, eteṣāṃ vyavahāravyavahārivyavahartavyarupāṇāṃ trayāṇāṃ padānāṃ tu viśeṣaṇe sa caitadviśinaṣṭi, saṃkṣepaprarupaṇārthamidamāha || [bhā.2] vavahārī khalukattāvavahāro hoikaraṇabhūto u |
vavahariyavva kajjakuṃbhāditiyassajaha siddhī || vṛ-vavahārī khalukattativyavahārasya kartāvyavahārasyachettābhidhīyateitiśeṣaḥ,vyavahāraḥ punarbhavati karaṇabhūtaḥ vyavahāra cchedakriyā pratikaraṇaṃtva prāptaḥ, tu śabdaḥ punararthe vyavaharitasaṃbaṃdhaśca, sa ca yathā sthānayojita eva sa ca vyavahāraḥ karaṇabhūtaḥ paṃcadhā 1 āgamaḥ 2 śrutamā 3 dhāraṇā 5 jītaśca āha cūrṇikṛt, paṃcavidho vyavahāraḥ karaṇamiti, tena ca paṃcavidhena vyavahāreṇa karaṇabhūtena vyavaharan kartā yanniṣpādayati kārya, tad vyavaharttavyamitsucyate, tathā cāha vavahariyavvāya je jahā purisā iti, atha kathaṃ vyavahāragrahaṇena vyavahārī vyavaharttavyaśca sūcyate, nakhalu devadattagrahaṇena yajñadattasya sūcā bhavatīti tata āhakuṃbhāditiyasya jaha siddhi kuṃbha ādireṣāmiti kuṃbhādayasteṣāṃ trikaṃ kuṃbhāditrikaṃ, tasya yathā siddhiḥkuṃbhagrahaṇenatathākuṃbhaityuktesakṛtakaititasyakartākulālaḥ karaṇaṃmṛccakrādisāmarthyāttanyate, kṛtakasyāsataḥ kartṛkaraṇa vyatirekaṇāsaṃbhavāt evamatrāpi, vyavahāra ityuktevyavahāri vyavaharttavyaśca sūcyate karaṇasyāpi sakarmakakriyā sādhakatamarupasya karmakartṛvyatirekeṇāsaṃbhavāditi tritayasiddhiḥ tadevamekagrahaṇe sāmarthyāditarasya dvayasya grahaṇaṃ bhavatyetat sāmānyena sanidarśanamuktaṃ, saṃpratikaraṇagrahaṇe'vaśyakartukarmagrahaṇaṃbhavatītyarthe nidarśanamāha || [bhā.3]
nāṇaṃnāṇīneyaṃ, annā vāmaggaṇā bhavetitae |
vivihaṃvā vihiṇā vā, vavaṇaharaṇaṃcavavahāro || vṛ- mārgaṇā bhavati tāmevāha, nāṇīnāṇaṃ neyamiti, tatra jñāyate vastu paricchidyate aneneti jñānaṃ, tatrayathājñānamitsuktejñāninojñānakriyākartujñeyasya cajñānakriyāviṣayasya paricchedasyasiddhirbhavati, tadvitayasiddhimaṃtareṇa jñānasya jñānatvasyaivāsaṃbhavādevamatrāpivyavahāra grahaṇena vyavahārī vyavahavyaśca sūcyate iti bhavati tritayasyāpyupajñepaḥ ekā tāvanmārgaṇā tritayaviṣayā kuṃbhāditrikasiddhidṛṣṭāṃte prāgabhihitā, vā śabda prakārāṃtare athavā iyamanyā tritayā viṣayā tadeva saṃjñepato vyavahārādipadatrayasya prarupaṇā kṛtā,saṃprati yathākramavistareṇatāṃcikīrṣuḥ prathamatovyavahārapadasya niruktaṃvaktukāma idamāha vivihaṃ vā ityādi vividhaṃ tadyogyatānusāreṇa vicitra vidhinā vā sarvajñoktena prakāreṇa vapanaṃ tapaḥ prabhṛtyanuṣṭānaviśeṣasya dānaṃṭuvabījataṃtusaṃtāne iti vacanāt haraṇamatīcāradoṣajātasya athavā saṃbhūya dvitryādisādhunāṃkvacitprayojanepravṛttīyat yasminvā bhavati tasya tasmin vapanamitarasmāccaharaṇamiti
v21.p8
pīṭhikā - [bhā. 3] vyavahāraḥ kimuktaṃ bhavati? vividho vidhinā vā hāro vyavahāraḥ, pṛṣodarādaya iti vivāpaśabdayorvyava ādeśaḥ; saṃprativapanaharaṇaśabdayorartha vaktukāmastadekārthikānyāha || [bhā.4] vavaṇaṃti rovaṇaṃtiya, pakiraṇa parisāḍaṇāya egaṭuṃ |
hārottiyaharaṇaṃ, tiya egaṭhaṃhīraevati || vṛ-ṭuvapbījataṃtusaṃtāne upyate iti vapanaṃ, itiśabdaḥ śabdasvarupaparisamāptidyotakaḥ evamuttarepi, ropaṇamitiruhajanmanirohati kaścittamanyaḥ prayukta prayoktṛvyāpārenivaheḥ povāitihakārasyapakāraḥ ropyate iti parimāḍaṇā iti, śaṭa rujāyāṃ paripūrva pariśaṭati paribhraśyati tamanyaḥ prayukte pūrvavat ṇic pariśāṭayate iti pariśāṭanāni vetyādi anaṭ pratya yaḥ āpa casamuccaye, egaṭhamiti etat śabdacatuṣyayamekārtha ekārthapravṛttāḥ parasparamete paryāyā iti bhāvastena yaduktaṃ bhavati ropaṇamiti prakaraṇamiti pariśāṭaneti vā taduktaṃ bhavati vapanamiti etāvatā vapanaśabdasya pradānalakṣaṇo'rthaḥ samarthitaḥ; hāroti cetyādigrahaṇaṃ hāra iharharaṇaṃ hriyate iti vā ekārthaṃ trayopyete śabdā ekārthikā ityarthaḥ tadeva vāpaśabdasya hāraśabdasya ca pratyekamartho'mihitaḥ,saṃprati tayoreva samuditayorarthaṃ jijñāpayiṣuridamāha || [bhā.5] atthīpañcatthīṇaṃhāuṃ ekassavavaiviiyassa |
eeṇauvavahāro ahigāro ettha uvihīe || vṛ-arthī yācako yaḥ parasmātmamedaṃlabhyamitiyācate, pratyarthī arthinaḥ pratikulaḥ, kimuktaṃbhavati, yaḥ parasya gṛhītvā na kimapi tasmai prayacchati tayorarthipratyarthino vivadamānayorvyavahārārthastheyapuruṣamupasthitayoḥ sa vyavahāraparicchedakuśalo vyavahāravidhāpanasamarthaśca stheyo yasmāt hāuṃ ekassattisūtreṣaṣṭī paṃcamyarthe prākṛte hi vibhaktivyatyayo'pibhavati, yadāha, pāṇiniḥsvaprākṛtalakṣaṇe vyatyayopyāsāmiti, yasya yannābhavati, tasmāt tat hṛtvā ādāya yasyā bhavati tasmai dvitīyāya vapati prayacchati, eeṇauvavahāro itietena anaṃtaroditena kāraṇenasastheyavyāpāro vyavahāraḥ, kimuktaṃbhavati yasmādeṣastheyapuruṣo vivādanirṇayāya ekasmāddharati, anyasmai prayacchati, tasmāttvyāpāro vapanaharaṇātmakatvātvyavahāraitietāvatāsamudāyārthakathanaṃkṛtaṃ,sacavyavahārovidhivyavahāroavidhi vyavahāraścaadhikāraḥ prayojanaṃvyavahāreṇa vidhinaiva vidhipūrvakaṇaiva tuśabda evakārārthe bhinnakramaśca, nā vidhinā, avidhirmokṣa pratipaṃthitvāt tadevamuktaṃ, vyavahāraśabdasya nirvacanaṃ tacca kriyāmātramapekṣayoktamadhikṛtagraṃthayojanāyāṃtukaraṇavyutpattirāśrayaṇīyā, vidhinā hriyatecayenasavyavahāra iti, saṃprativyavahārasya nāmādibhedadarśanārthamāha || [bhā.6] vavahāraṃmi caukkaṃdavve pattāiloiyādī vā |
noāgamato panagaṃ, bhāve egaṭhiyā tassa || vṛ- vyavahāre vyavahāraviṣaye catuṣkaṃ, kimuktaṃ bhavati caturddhā vyavahārastadyathā-nāmavyavahāraḥ sthāpanāvyavahārodravyavyavahārobhāvavyavahāraścatatranāmasthāpanesupratīte,dravyavyavahārodvidhā, āgamato noāgamataśca, āgamato vyavahārapadajñātā tatra cānupayukto, noāgamata stridhā-jñaśarīrabhavyaśarīra tadvyatiriktabhedāttatrajñaśarīrabhavyaśarīvyavahārogatau,jñaśarīrabhavyaśarīrayoranyatrānekaśobhihitatvāt tadvyatiriktamāha; davvepattāi loiyādīvā dravye dravyaviṣaye vyavahāro noāgamato
v21.p9
vyavahāra - chedasūtram-1jñaśarīrabhavyaśarīkhyatiriktaḥ patrādirādhārādheyayorabhedavivajñaṇādayaṃnirdeśastatoyamarthaḥjñaśarīrabhavyaśarīra vyatirikto dravyavyavahāraḥ khalveṣa eva graṃthaḥ pustaka patralikhita ādi śabdāt kāṣṭasaṃpuṭaphalakapaṭṭikādiparigrahaḥ, tatrāpye tadgraṃthasya lekhanasaṃbhavāt, laukikādi veti, yadi vā jñaśarīrabhavyaśarīrayorvyatiriktodravyavyavahārastrividhastadyathā, laukikaḥkuprāvacanikolokocarikaścatatralaukiko yathā ānaṃdapure khaḍgādāvuhīnurupakāṇāmaśīti sahastra daṃḍo māritepi tāvāneva, prahāre tu patite yadi kathamapinamṛtastarhirupakapaṃcakaṃdaṃḍaḥ, utkuṣṭetukalahepravṛttearddhatrayodaśarupakodaṃḍaḥ; kuprāvacaniko yathā yatkarbhayona karoti, na tataḥ karmaṇastasya kiṃciditi; lokottariko yathā ete pāṃḍurapaṭaprāvaraṇā jinānāmanājñayāsvacchaṃdaṃvyavaharaṃtaḥ parasparamaśanapānādipradānarupavyavahāraṃkurvati,bhāvavyavahārodvidhā āgamatonoāgamataśca,āgamatovyavahārapadārthajñātātatracopayuktaḥupayogobhāvanikṣepaitivacanāt noāgamataḥpaṃcavidhovyavahārastathācāha; noāgamato paṇagaṃbhāve iti, bhāve vicāryamāṇenoāgamato vyavahārovyavahārapaṃcakaṃāgamaḥ śrutamājñādhāraṇājitamitinośabdodeśavacanāttasyapaṃcavidhasyāpi noāgamatobhāvavyavahārasyasāmānyena ekārthikānyamanitānyevāha || [bhā.7]
sutteatthejīekappemagetahevanāeya|
tattoya icchiyavve āyarie ceva vavahāro || vṛ-tattadarthasūcanāt sūtraṃ, ūṇādikī śabdavyutpattiḥ, tacca pūrvāṇicchedasūtrāṇi vā, tathā arthyate mokṣamabhilaṣadbhiḥ ityarthaḥsūtrasyābhidheyaṃ,tathājītanāmaprabhūtānekagītārthakṛtamaryādā; tatpratipādako graṃthopyupacārātjītaṃ, tathākalpatesamarthābhavaṃtisaṃyamādhvanipravarttamānāaneneti kalpaḥmṛjūṣaśuddhau mṛjaṃtiśuddhibhavatyanenāticārakalpaṣaprajñālanāditimārgaḥ ubhayatravyaṃjanātdhajitidhapratyayaḥ tathā iṇ gatau, nipūrvaḥ nitarāmīyate gamyate mojñā'neneti nyāyaḥ tathā sarvairapi mumukṣubhirīṣyate prāptumiṣyate ipsitavyaḥ ācaryatesma, bṛhatpuruṣai rapyācaritaṃ, vyavahāra iti pūrvavat uktānyekārthikāni saṃpratyatraivājñepaparihārāvabhidhitsurāha || [bhā.8] egaṭhiyā abhihiyā, na yavavahārapanagaṃiha diṭhaṃ |
bhaṇaietyeva tayaṃ daṭṭavvaṃaṃtagayameva || vṛ-nanvabhihitānyekārthikāniparameteṣvekā'rthikaṣuvyavahārapaṃcakamāgamaśrutājñādhāraṇājītalakṣaṇaṃ na dṛṣṭaṃ nopāttaṃ; jītasyaiva kevalasyopāttatvāda'trasūrirāha bhaṇyate, atrottaraṃ dīyate, atraiva eteṣveva ekārthikeṣutatvyavahārapaṃcakamaṃtargatameva dṛṣṭavyaṃ, kathamityāha || [bhā.9] āgamasuyāusutteṇa,suiyā atthato uticautthā |
bahujanamāiṇaṃpunajīyaṃu ciyaṃtiegaṭṭaṃ || vṛ-sūtreṇasūtraśabdena sūciteāgamaśruta āgamaśrutavyavahārau,tathāhi āgamavyavahāriṇaḥ ṣaṭtadyathā kevalajñānī manaḥparyāyajñānī avadhijñānī caturdaśapūrvī daśapūrvī ca, śrutavyavahāriṇo'vaśeṣapūrvadharā ekādaśāṃgadhārikalpavyavahārādisūtrārthatadubhayavidaścatatobhavatisūtragrahaṇenāgamaśrutavyavahārayorgrahaṇaṃ caturdaśapūrvādīnāṃ kalpavyavahārādicchegraṃthānāmapi casūtrātmakatvāt; tathā arthataḥ arthaśabdena sūcito tricaturthau tṛtīyacaturthāvā jñādhāraṇalajñaṇī vyavahārau tathāhi ājñāvyavahāro nāma yadādvāvapyācāryāvā''sektisūtrārthatayātigītāthaujñakṣīṇajaṃdhābalauvyavahārakramānurodhataḥprakṛṣṭadeśāṃtaranivāsinā
v21.p10
pīṭhikā - [bhā. 9]. ca to evānyonyasya samīpaṃ gaṃtumasamarthāvabhūtāṃ, tadānyatarasmin prāyaścitte samāpatite sati tathāvidhayogyagītārthaśiṣyābhāvesatidhāraṇākuśalamagītārthamapiśiṣyagūḍhārthānyaticārāsevanapadānikathayitvā preṣayati, yathā
paḍhamassaya kajassaya paḍhameṇapaeṇaseviyaṃjaṃtu |
paḍhame chakke abhiṃttaraṃtu paḍhamabhaveṭhṭhāṇaṃ || atraprathamaṃkāryadarpaḥ,tatraprathamaṃ padaṃdapastannimittaṃprathamaṃṣaṭkaṃvrataṣaṭkaṃtatrābhyaṃtaramaṃtargataṃprathama sthānaṃ prāṇātipāttaḥ|
paḍhamassaya kajassaya, paṭhameṇapaeṇaseviyaṃ jaṃtu |
paḍhame chakke abhiṃtaraṃtubīyaṃ bhaveṭhāṇe || atra dvitīyaṃsthānaṃ mṛpāvādaḥ, evamadattādānādiṣvapibhāvanīyaṃ |
___ paḍhamassaya kajjassaya paḍhameṇapaeṇaseviyaṃjatuṃ |
biie chakke abhiṃtaraṃ, tupaḍhamaṃbhaveṭhāṇaṃ || vṛ- atra dvitīyaṃ ṣaṭkaṃ kāyaṣaṭkamityadi evaṃ tena kathitena ācāryo dravyakṣetrakālabhāvasaṃhananadhṛtibalādikaṃ paribhāvyasvayaṃ vāgamanaṃ karoti, śiṣyaṃ vā tathāvidhaṃ yogyaṃ gītārthaṃ prajñāpya preṣayati, tadabhāve tasyaiva preṣitasya gūḍhārthāmaticāraviśuddhiṃ kathayati, dhāraṇāvyavahāro nāma gītārthena saṃvignenācāryeṇa dravyajñetrakālabhāvapuruṣān pratisevanāścāvalokya yasminnaparādhe yat prāyaścittam adāyi,tatsarvamanyo dṛṣṭvā teṣveva dravyādiṣu tādṛśa evāparādhe tadeva prāyaścitaṃ dadāti, eṣa dhāraṇāvyavahāraḥ, athavā vaiyāvṛttyakarasya gacchopagrāhiṇaḥ sparddhakasvāmino vādeśadarśanasahāyasya vāsaṃvignasyocitaprāyaścittadānaṃ dhāraṇameṣa ko'rthaḥ ityata āha bahujaṇetyādibahubhirjana gītārtheścīrṇa bahujanācīrṇabhiti,vāucitamitivājītamitivāekārthaṃ kimuktaṃbhavatibahujanācīrṇanāmajītamiti tamevajītavyavahāradarśayati || [bhā.10] duramādisukallāṇagaṃtu vigaliṃdiesubhattaṭṭo |
pariyāvaṇā etesiṃcautthamāyaṃbilā huṃti || vṛ- darduro maṃḍūkastadādiṣu tatprabhṛtiṣu makārālājñaṇikaḥ prākṛtatvāt tiryakpaṃceṃdriyeṣujīvitāvyaparopiteṣvitiśeṣaḥ kalpāṇakaṃ tviti tuśabdo viśeṣaṇārthaḥ, sa caitat viśinaṣṭi, paṃcakalpāṇakaṃ prāyaścittaṃ, vigaliṃdiesu bhattaṭṭhī iti vikalānyasaṃpūrnāni iṃdriyāṇi yeṣāṃ te vikaleṃdriyāekadvitricaturiṃdriyāstatravyākhyānato viśeṣapratipattirityekeṃdriyā anaṃtavanaspatikāyikā dṛṣṭavyāprāyaścittaṃ bhavataḥ, iyamatrabhāvanā yadi dardurādīn tiryakrapaṃceṃdriyān gāḍhaṃ paritāpayati tato'bhaktārthaprāyaścitamatha vikaleṃdriyān anaṃtavanaspatikāprabhṛtīn gāḍh paritāpayati, tata ācāmlaṃ, upalakṣaṇametat, tenaitadapijītavyavahārānugamatamavaseyaṃ, yadi darduraprabhṛtīna tiryapaṃceṃdriyān manāk saṃghaṭṭayati tata ekāśanakamathānāgāḍhaṃparitāpayati,tataācāmlaṃ,tathā anaṃtavanaspatikāyikadvitricaturiyāṇāṃsaṃghaṭṭane pūrvārddhameteṣāmevānāgāḍhaparitāpane ekāśanaṃ, tathā pṛthivyaptejovāyupratyekavanaspatīnāṃ saṃghaṭṭane nirvikṛtikamanāgāḍhaparitāpane purimārdū, anāḍhaparitāpaneekāśanaṃjīvitādvyaparopaṇeācāmlamiti, idamapijītamevetidarśayati |
v21.p11
vyavahāra -chedasūtram-1bhā.11 apariṇākālāisa, apaḍikaṃtassa nivvigaiyaṃta |
nivvītiyaṃ purimaḍḍo aṃbilakhavaṇāya āvāse || vṛ-aparijñā-pratyākhyānaparijñāyā agrahaṇaṃgṛhītāyāvābhaṃgaḥ,tataḥ sūtre vibhaktilopaārṣatvāt tathā kālādiṣu apratikrāmato avyāvartamānasya prāyaścittaṃ nirvikṛtikaṃ, kimuktaṃ bhavati, yadi namaskārapauruṣyādidivasapratyākhyānaṃ vaikālikaṃcapānāhārapratyākhyānaṃna gṛhṇāti,gṛhitvā virādhayati, tathā svādhyāyaṃ prasthāpya yadi kālasya na pratikrāmati, na kālapratikramaṇanimittaṃ kāyotsarga karātī, ādiśabdāt yeṣu sthāneṣvīryāpathikayā pratikrametavyaṃ, teṣu cet tathā na pratikrāmati, tarhi prāyaścittaṃ nirvikṛtamiti, tathā nivvītiya ityādi āvāse āvaśyake ekādikāyotsarge sarvāvaśyakākaraṇeca yathāsaṃkhyaṃ nirvikṛtikapūrvārdhācāmlakṣapaṇāni, iyamatrabhāvanā āvaśyake yadyekaṃ kāyotsarganakaroti tataḥ prāyaścittaṃnirvikṛtikaṃ, kāyotsargadvāyākaraṇepūrvārddhaṃ, trayāṇāmapikāyotsargāṇāmakaraṇeācāmlaṃ, sarvasyāpivāvaśyakasyākaraṇe abhaktārthamiti; [bhā.12] jaṃjassaca pacchitaṃ āyariyaparaṃparāe aviruddhaṃ |
jogāya bahu vigappāesokhalu jīyakappo|| vṛ- yatprāyaścittaṃ yasyācāryasya gacche ācāryaparaṃparāgatatvenāviruddhaṃ, na pūrvapuruṣamaryādātikramaṇa virodhabhāk, yathānyeṣāmācāryāṇāṃ namaskārapauruṣyādipratyākhyānasyākaraṇe kṛtasya vā bhaṃge prāyaścittamācāmlaṃ, tathā āvaśyakagatekakāyotsargākaraṇe pūrvārddha kāyotsarga dvayākaraṇe ekāśanaka mityādī tathāyeyogāupadhānānibahuvikalpāgacchabhedena bahubhedāācāryaparaṃparāgatatvenacāviruddhāyathā nāgilakulavaṃśavartināṃsādhūnāmācārādārabhyayāvadanuttaropapātikadaśāḥ, tāvannāstiācāmlaṃ, kevalaṃ nirvikṛtikena te paṭhaṃti ācāryānujñātāśca vidhinā kāyotsarga kṛtvā vikṛtīḥ paribhuṃjate, tathā kalpavyavahārayoḥ caṃdraprajñaptisūryaprajñaptyośca kecidāgāḍhaṃ yogaṃ pratipannā apara tvanāgāḍhamiti, esa khalu jīyakappo uiti eṣa sarvopikhalu gacchabhedena prāyaścittabhado yogabhedaścācāryaparaṃparāgato jītakalpo jītavyavahāro veditavyaḥ ukto vyavahāraḥ saṃprati vyavahāriṇaḥ iti dvitīyaṃ dvāramabhidhitsurāha[bhā.13] davvaṃmi loiyākhanu, laṃcillā bhāvato umajjhatthā |
uttaradavvaagīyāgīyāvālaṃcapakkhehiṃ || vṛ- vyavahāriṇaścaturdā tadyathā nāmavyavahāriṇaḥ, sthāpanāvyavahāriṇaḥ, dravyavyavahāriṇī, bhāvavyavahāriṇaśca,tatranāmasthāpanesujñātedravyavyavahāriṇo dvidhāāgamatonoāgamataśca, tatrāgamato vyavahāriśabdārthajñāste cānupayuktā, noāgamatastrividhājñaśarīrabhavyaśarīratadvyatiriktabhedāt, tatra jñaśarīrabhavyaśarīra dravyavyavahāriṇaḥ pratītāḥ, tad vyatiriktā dvividhā laukikā lokottarikāśca, bhāvavyavahāriṇo'pi dvidhā āgamato noāgamatañca āgamato vyavahāriśabdārthajñāstatraivopayuktāḥ noāgamato dvidhā laukikā lokottarikāśca tatra pūrvārddhana nāṃāgamato dravyabhāva lokikavyavahāriṇaḥ pratipādayati, dravye vicāryamāṇe noāgamatā jñaśarībhavyaśarīvyatiriktālaukikāvyavahāriṇaḥ khalu laṃcillāiti, laṃcāutkoca ityanāṃtaraṃ tadvantaḥ kimuktaṃ bhavati ? paralaṃcāmupajīvya ye sāpekṣāḥ saṃto vyavahāraparicchedakāriṇaste dravyato laukikā vyavahāriṇaḥ, bhāvato u majjhatthāiti bhāvataḥ punarno
āgamato vyavahāriṇo madhyasthā madhya rāgadveṣayorapāṃtarāle tiṣṭhaṃtīti madhyasthāḥ ye
v21.p12
. pīṭhikā - [bhā. 13] paralaṃcopacāramaṃtareṇāraktādviṣṭāḥ saṃtonyāyaikaniṣṭhatayā vyavahāraparicchettāraste noāgamato laukikabhāvavyavahāriṇa iti bhāvaḥ, adhunā lokottarikān noāgamato dravyavyavahāriṇaḥ pratipādayati, utaradavvaagīyā ityādi uttare lokottare dravye vicāryamāṇā noāgamato dravyavyavahāriṇī'gītā agītārthāḥ te hiyathāvasthitaṃ vyavahāraṃ na kartumavabudhyaṃte, tatastaddravyavyavahāro dravyavyahāra evaṃ bhāvasya yathāvasthitaparijñānalakṣaṇasyābhāvāt dravyaśabdo'trāpradhānavācī, apradhānavyavahāriṇaste ityarthaḥ, gīyāvālaṃcapakkhehiṃ iti, yadivāgītārthā api saṃto ye paralaṃcāmupajīvya vyavahāraṃ paricchidaṃti, te'pi dravyavyavahāriṇo'thavā vinā laṃcāṃ gītārthā api ye mamāyaṃ bhrātā mamāyaṃ nijaka iti pajñeṇa pajñapātena vyavahārakāriṇastepi dravyavyavahāriṇaḥ madhyastharupasya bhāvasyāsaṃbhavāt saṃprati noāgamatī lokottarikāna bhāvavyavahāriṇaḥ prāha ||
piyadhammādaḍhadhammā, saṃviggā ceva vajrabhīrua | suttatthatadubhayaviū anissiyavavahārakārī ya ||
vṛ-priyo dhamrmmo yeṣāṃ te priyadharmāṇaḥ, dharme dṛḍhā dṛḍhadharmāḥ, rājataṃtāditvāt dṛḍhaśabdasya pūrvanipātaḥ, atra caturbhagikā priyadharmāṇo nāmaikeno dṛḍhadharmmā iti prathamo bhaṃgaḥ, no priyadharmāṇo dṛḍhadharmmā iti dvitīyaḥ, apare priyadharmāṇo dṛḍhadharmmāśceti tṛtīyaḥ, anye no priyadharmāṇo no dṛḍhadarmā iti carturthaḥ, atra tṛtīyobhaṃgo'dhikṛto na śeṣā itipratipattyarthaṃ viśeṣaṇāṃtaramāha, saṃvignaḥ saṃvigna nāmottrastāsteca dvidhā, dravyato bhāvataśca, dravyataḥ saṃvignā mṛgāsteṣāṃ yatastato vā bibhyatāṃprāyaḥ sadaivottrastamānasatvāt, bhāvasaṃvignā ye saṃsārāduttrastamānasatayā sadaiva pūrvarātrādiṣvecciṃtayaṃti, kiṃ me kaḍaṃ kiṃ ca mamātthisesaṃ, kiṃsakkaṇijjaṃ na samāyarāmi ityādi, atra bhāvasaṃvignairadhikāraḥ bhāvasaṃvignapratipatyarthameva viśeṣaṇāṃtaramāha, vajrabhīruavadyaṃ pāpaṃ, tasya bhīravaḥ ye cāvadyabhīravaste bhāvasaṃvignā eveti, vajjabhīrugrahaṇena bhāva saṃvignaḥ pratipattiḥ ete ca yathoktaviśeṣaṇena viśiṣṭā api na gītārthatvamṛte bhāvavyavahārakāriṇo bhavatīti, gītārthatvapratipattyarthamāha; sutatthatadubhayaviūsūtraṃca arthaśca tadubhayaṃ cetitacca tat sūtrārthalajñaṇaṃ, ubhayaṃca tadubhayaṃ ca sūtrārthatadubhayānitāni vidaṃtīti sūtrārthatadubhayavidaḥ,
kimuktaṃ bhavati ? sūtraciṃtāyāṃ sūtramarthaciṃtāyāmarthaṃ, tadubhayaciṃtāyāṃ ca tadubhayaṃ, ye vidaṃti, te sūtrārthatadubhayavida iha sūtrārthavedane caturbhagikā, sūtravido nāmaiko no arthavidaḥ, no sūtravido'rthavidaḥ 2 apare sūtravido arthavidopi, 3 anye no sūtravidonāpyarthavidaḥ atra tṛtībhaṃgenādhikārastatrāpi sūtravelāyāṃ sūtravidbhirarthavelāyāmarthavidbhistadubhayavelāyāṃ tadubhayavidbhiriti, sūtrārthatadubhayagrahaṇaṃ || anissiyavavahārakārī ya iti niśrārāgaḥ niśrā saṃjātā asyetiniśrito, naniśrito'niśritaḥ sacāsau vyavahāraśca aniśritavyavahārastaktaraṇaśīlā aniśritavyavahārakāriṇa na rāgeṇa vyavahārakāriṇa iti bhāvaḥ ekagrahaṇe tajjātīyasyāpi grahaṇamitinyāyādanupacitavyavahārakāriṇa ityapidraṣṭavyaṃ tatra upaśrā nāma dveṣaḥ upaśrā saṃjātā asyeti upanito na upanito'nupaśritaḥ sa cāsau vyavahāraśca tatkaraṇaśīlā anupaśritavyavahārakāriṇaḥ na dveṣeṇa vyavahārakāriṇa ityarthaḥ athavā eṣo'nuvarttitaḥ sa na mahyamāhārādikamānīya dāsyatītyapejñā niśrā eṣa madīyaḥ śiṣyo yadi vā pratīcchako'thavāmadīyaṃ mātrādikulametat madīyā vā ete śrāvakā ityapejñā upaśrāśeṣaṃ tathaiva, atrāniśritavyavahārakāriṇa iti diyuktaṃ bhavati ? laṃcopacāranirapejñāvyavahārakāriṇaḥ na rāgeṇa vyavahārakāriṇa iti kimuktaṃ bhavati
v21.p13
pakṣapātanirapekṣavyavahāraparicchettā iti, atha priyadharmmadṛḍhadharmmasaṃvignasūtrārthatadubhayavidgrahaṇe kiṃ
phalamityata āha || [ bhā. 15)
12
piyadhamme dṛḍhadhammaṃya, paccao hoi gīyasaṃvigge | rāgo u hoi nissā uvassito dosasaṃjutto ||
- priyadharmmaṇi dharme ca samuccayebhinnakramaśca, gītegītārthe sūtrārthatadabhayavidisaṃvineca prāyaścitaṃ dadatipratyayo viśvāsāṃ bhavati yathāyaṃ priyadhamrmī dṛḍhadharmogītārthaḥ saṃvignaśceti nānyathā prāyaścittavyavahārakārīti, priyadharmmādipadānāmupanyāsaḥ; tathā aniśritavyavahārakāriṇa ityatra yoni śrāśadvastadarthamācaṣṭe, rāgastu bhavati niśrā, anupavitavyavahārakāriṇa ityatropacitaśadvasya vyākhyānamāha, upaśritodveṣasaṃyuktaḥ, upaścā dveṣa ityanarthātaramitibhāvaḥ dvitīyaṃ vyākhyānaṃ niśropaśrāśadvayordarśayati || bhā. [16]
ahavā āhārādī dāhīi majjha tu esa nissāo | sīso paḍicchao vā hoi uvassākulādī vā ||
bū- athaveti vyākhyānāṃtaropadarśane, eṣo'nuvarttitaḥ san mahyamāhārādikaṃ dāsyatītyepāpejñā laṃcopajīvanasvabhāvā, niśrā tathā eṣa me śiṣya epa mepratīcchaka idaṃ me mātṛkulamidaṃ pitṛkulamādiśabdāt ime mama sahadeśanivāsino bhaktā vā ime sadaiva mametyapejñābhyupagamasvarupā bhavatyupaśrā, asyāṃ hi vyavahāriṇo dravyavyavahāriṇo bhavaṃti, gīyāvālaṃcapakkhehiṃ iti vacanā teta etayoḥ pratiṣedhaḥ uktā vyavahāriṇaḥ, saṃprati vyavaharttavyāsteca nāmādibhedāccaturddhāstadyathānāmavyavaharttavyā sthāpanāvyavaharttavyā dravyavyavaharttavyā bhāvavyavaharttavyāśca, tatra nāmasthāpane pratīte, dravya vyavaharttavyā api dvidhā āgamatī noāgamataśca, tatrāgamato vyavahartavyaśadvārthajñāste cānupayuktā noāgamatopi tridhā, jñaśarīrabhavyaśarīrarūpāḥ pratītāḥ tadvyatiriktastu dvidhā, laukikā, lokottarikāśca, bhāvavyavaharttavyā dvidhā, āgamanoāgamabhedāt tatra āgamato vyavaharttavyapadārthajñāḥ sūtre copayuktāḥ, noāgamato laukikā lokottarikāśca tatra laukikadravyabhāvavyavahartavya pratipādanārthamāha
loe corāīyā, davve bhāve visohikāmāo | jāmasūtakādisu, nijūḍhā pāyakahayāo ||
vṛ- loke lokaviṣayā vyavaharttavyādvidhā, tadyathā dravyavyavaharttavyā bhāvavyavaharttavyāśca tatra dravye dravyavyavaharttavyaścaurādayaḥ cauraḥ taskara: ādiśadvātpāradārikaghātakaherikādiparigrahaḥ, te hi cauryādikaṃ kṛtvāpi na samyak pratipadyaṃte, balātpratipadyamānāapi ca na bhāvato viśodhimicchaṃti, tataste dravyavyavaharttavyā, bhāve bhāvavipayā vyavaharttavyā viśodhikāmā eva, tuśabdasya evakārārthatvāt viśodhī kāmo'bhilāṣo yeṣāṃ te viśāṃdhikāmāḥ kathamasmākametatkukarmmaviṣayā viśuddhirbhaviṣyatīti viśuddhipratipattyamyudgatā bhāvavyavahartavyā itibhāvaḥ, na kevalaṃ dravyavyahartavyāścaurādayaḥ, kiṃtu jāyamayasūcagāisu nijūḍhā ityādi sūtakaśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate, jātasūtakaṃ mṛtasūtakaṃca, sūtakaṃ nāma janmānaṃtaraṃ daśāhāni yāvat, mṛtakasūtakaṃ nāma mṛtānaṃtaraṃ daśadivasān yāvat, tatra jātakasūtake mṛtakasūtakevā ādiśabdāt tadādyeṣu śudragṛhāhiṣu ye kṛtabhojanāḥ saṃto dhigjātīyairnirvyūḍhā asaṃbhāṣyāḥ kṛtāstathā ye pātakahatāścapātakena brahmahatyālakṣaṇena mātāpitādighātakalakṣaṇena vā hatāḥ pātakahatāḥ
v21.p14
ete hi dvaye'piyadā na svadoṣaṃ pratipadyaṃte pratipadyamānāvā na samyagālocayaṃti, kiṃtu vyājāṃtareṇa kathayaṃti tadā dravyavyavaharttavyā draṣṭavyāḥ, tathāhiego dhijjāito urālāeṇḍusāe caṃḍālīe vā ajjho vavaṇo tato taṃ kāraṇa phāsittā pāyacchittanimittaṃcauvveyamuvaṭṭhitto bhaṇati sumiṇephusaṃ caṃḍāliṃvāgatomi iti, evamādayo dravyavyahartavyā tathā cāha | -
( bhā. 18) phāseūṇa agammaṃ, bhaṇei sumiṇe gao agammati | evamādiloyadavve ujju punahoi bhāvaṃbhi ||
vṛ- spṛṣṭvā kāyenetigamyate agamyāṃsnuṣāṃ cāṃḍālyādikāṃ vā striyamiti śeṣaḥ, bhaṇati prāyaścittanimittaṃ caturvedapupasthitaḥ san yathā svapne apeyapānaṃ kṛtavānahamityādiparigrahaḥ, loyadavveti, laukikā dravyavyavarhatavyāḥ ujju puna hoi bhāvaṃmi, atra sāmānyavivakṣāyāmekavacanaṃ, tato'yamarthaḥ ta eva jātamṛtakasūtakādinirvyūḍhādaya rujavaḥ saṃto yadāsamyagālocayaṃti, tadā bhāve bhāvaviṣayā laukikā vyavahartavyā bhavaṃti uktā laukikadravyabhāvavyavahartavyāḥ, saṃprati lokottarikadravyabhāvavyavahartavyapratipādanārthamāha | | [ bhā. 19 ]
parapaccaeṇa sohī davyuttario u hoiemādī | gīto va agīto vā sambhāvauvaṭhṭhio bhāve ||
vṛ- yasya śodhiḥ parapratyeyena paraācāryādikaḥ sa eva pratyayaḥ kāraṇaṃ tadā parapratyayastena kimuktaṃ bhavati, nūnamahaṃ pratisevamāna ācāryeṇa upādhyāyenā'nyena vā sādhunā jñāto'smi, tataḥ samyagālocayāmītyevaṃ parapratyayena yasya śodhipratipattirevamādiśabdāt yo gurudoṣaṃ sevitvā alpaṃ kathayati, svakṛtaṃ cānyakṛtaṃ bravīti tadādiparigrahaḥ, lokottariko dravyavyavahartavyo bhavati. bhāve bhāvaviṣayaḥ punaḥ lokottariko vyavahartavyogīto vā gītārtho vā agīto veti agītārtho vā prāyaścittapratipattayarthaṃ sadbhāvenopasthitaḥ sa ca vakṣyamāṇaguṇairupetaḥ san bhavatīti, tāneva guṇānupadarśayati
[bhā. 20 ] avaṃke akuṭile yāvi kāraṇapaḍisevi tahaya āhacca | piyadhamme bahusue, biiyaṃ uvadesi pacchittaṃ ||
vṛ-vakro'saṃyato, navakro'vakraḥ, saṃyato virata ityarthaḥ, akuṭilo amāyī caśabdādakrodhī amānī alobhīścetiparigrahaḥ, api padārthasaṃbhāvane, sa cāmūn padārthān saṃbhāvayati, kāraṇe samāpatite sati nāmaiko yatanayā pratisevate ityeko bhaṃgaḥ | kāraṇe ayatanayeti dvitīyaḥ, akāraṇeyatanayeti tṛtīyaḥ, akāraṇe'yatanayeti caturthaḥ, atra prathamabhaṃgaśuddha iti tatpratipādanārthamāha | | kāraṇapratisevīkāraṇe aśivādilakṣaṇe viśuddhenālaṃbanena bahuśo vicārya śulkādipariśuddhalābhākāṃkṣivaṇigdṛṣṭāṃtenākṛtyaṃ yatanayā pratisevate ityevaṃ śīlaṃ kāraṇapratisevī, tahaya ācceti tathā ceti samuccaye kāraṇepyakṛtyapratisevī, na yadā tadā vā, kiṃtu ācca kadācit anyathā kadācit anyathā vādīrdhasaṃyamasphātimanupalakṣamāṇo athavā āhacceti kadācidakāraṇe pi pratisevī piyadhamme ya bahusue iti ādyaṃtayorgrahaṇemadhyasyāpigrahaṇamitinyāyatpriyadharmmādṛḍhadharmmā saṃvigno'vadyabhīruḥ sūtrārthatadubhayavida ityapi dṛṣṭavyaṃ ete sarve'pi vyavaharttavyā, viiyaṃti atradvitiyaṃ matāṃtaraṃ kecidāharavakrādīnāmapi pratipakṣā vyavaharttavyā iti, uvadeva pacchittaṃ iha dvividhaḥ sādhu gītārtho'gītārthaśca tatrayogītārthaḥ sa
v21.p15
vyavahāra - chaṃdasūtram-1
gītārthatvādevānābhāvyaṃ na gṛhṇātīti na tasyopadeśaḥ yaḥ punaragītārthastasyānābhāvyaṃ gṛhyata upadeśī dīyate, yathā na yuktaṃ tavānābhavāt gṛhītuṃ yadi punaranābhavat grahīṣyasi tatastannimittaṃ prāyaścitaṃ bhaviṣyatītyupadeśadānaṃ, tata evamupadeśe datte sati dānaprāyaścitaṃ dīyate iti gāthāsamāsārthaḥ, atra śiṣyaḥ prāha kāraṇapratisevī bhāvavyavaharttavyaṃ uktaḥ sa kathamupapadyate, pratiṣiddhaṃ hi yatanayāpi sevamāno jinājñāpradveṣakārī nanu saduṣṭabhāva itikathaṃ bhāvavyavaharttavyaḥ ? naiṣa doṣo, jinājñāpradveṣakāritvābhāvāt satikāraṇe pratisevāyāmapi varttate, jinājñāmavalaṃbyaiva yathāsyāmavasthāyāṃ dīrdhasaṃyamasphātinimittamakṛtyapratisevāyāmapi pravarttitavyamiti, tato na kaściddoṣaḥ, api ca bhagavaṃto vītarāgā na mithyā kadācanāpi bruvate, vītarāgatayā teṣāṃ mithyāvacana kāraṇabhāvāt; uktaṃca -
rāgādvā dveṣādvā mohādvāvākyamucyate hyanṛtam | yasyatu naite doṣāstasyā'nṛtakāraṇaṃkiṃ syāt ||
bhagavatā vā yatanayāpi kāraṇe pratisevino bhāvavyavaharttavyā uktāstadyadi bhagavadvacanād dvitīyabhaṃgavarttinopi bhāvavyavaharttavyāstataḥ prathamabhaṃgavarttinaḥ sutarāṃ bhāvavyavaharttavyā bhaveyuḥ tathā cāha [ bhā. 21] ācca kāraṇami, sevaṃtī ajayaṇaṃ siyā kujjā | esovi hoi bhāve, kiṃ puna jayaṇāe sevaṃtī ||
vṛ- āhcca kadācit gatyā kāraṇe aśivādilakṣaṇe akṛtyaṃ sevamānaḥ syātkadācit ayatanāṃ kuryāt ayatanayā pratisevetetibhāvaḥ eṣopi bhavadvacanādbhavati bhāve vyavaharttavya kiṃ punaryatanayāpratisevamānaḥ prathamabhaṃgavarttī sasutarāṃbhavedbhāvevyavarhatavya ityarthaḥ, na tu kevalaṃ prathamabhaṃgavartī vā bhagavadvacanād bhāve vyavahartavyaḥ, kiṃtu tṛtīyabhaṃgavartyapi tathā cāha
paḍisaviyaṃmiṃ sohiṃ kāhaṃ ālaṃbaṇaṃ kuṇai jo u |
14
-
sevaṃtovi akiccaṃ, vavahariyavvo sa khalubhāve ||
vṛ- kāraṇamaṃtareṇā'pi yatanayā pratisevite akṛtye paścāt śodhi prāyaścittamahaṃ kariṣyāmītyevaṃrupamālaṃbanaṃyaḥ karoti, kimuktaṃ bhavati, evaṃrupeṇālaṃbanenākṛtye yaḥ pravṛttiṃ cikīrṣati, sa tathā rupamālaṃbanaṃ kṛtvā pratisevamāno 'pya kṛtyaṃ khalu niścitaṃ bhāve vyavaharttavyaḥ aṃtaḥkaraṇaviśuddhipurassaraṃ yatanayā pravartamānatvena bhāvato vyavahārayogyatvātḥ kimuktaṃbhavati ? akāraṇe yatanayeti tṛtīyabhaṃgavartyapi bhagavadvacanādya vyavahartavyo veditavya iti, tadevaṃ caturbhāgikāyāmādyabhaṃgatrayavartino bhāvavyavahartavya uktāḥ saṃprati cutarbhagikāmanapaikṣyānyathaiva bhāvavyavahartavyalakṣaṇamāhaahavā kajjākaje jatājato vāvi seviuṃ sāha | sabbhāvasamāuṭṭo, vavahariyavvo havaibhāve ||
vṛ- athaveti prakārāṃtare tacca prakārāṃtaramidaṃ prākcaturbhaṃgikāṃ prarupya bhāvavyavaharttavyā uktāḥ saṃprati tu tāmanapekṣyaiva bhāvavyavaharttavyo'midhīyate, kathamiticedata āha, kajākajja kārye'śivādinistaraṇalakṣaṇe prayojane akārya tathāvidhapuṣṭa prayojanābhāve jayājayoveti yatamāno vā ayatamāno vā sādhurakṛtyuṃ sevitvā sadbhāve punakaraṇalakṣaṇayā tātvikyā vṛttyāsamāvṛtto'kṛtyakaraṇāt prattyāvṛttaḥ san guroḥ samīpe yaḥ ālocayatītiśeṣaḥ, sa bhāve bhavati vyavaharttavyaḥ, bhāvato'kṛtyakaraṇataḥ prattyāvṛtatvāt saṃprati prākprarupitāyāṃ caturbhīgikāyāṃ yaścaturtho bhaṃgastatprarūpaṇārthamāha
v21.p16
pīṭhikā - [bhā. 24] . [bhā.24] nikkāraṇaṃpaḍisevī kaje niddhaṃdhasoaṇavekyo |
desaṃvāsavvaṃ vāguhissaṃdavvaoese || vṛ-yo niṣkāraṇe kāraṇamaṃtareṇa pratisevī, akṛtyapratisevanaśīlaḥ, kajjeniddhaṃdhasotti atra apiśabdo'nukto'pi gamyate sāmarthyāt, tato'yamarthaḥ kārye'pi tathāvidhe samutpanne niddhaṃdhaso deśīvacanametat akṛtyaṃpratisevamānonāraṃbhādhikatāraṃbhavirādhyamāna prāṇyanukaṃpāpara ityarthaḥcasamuccaye sacabhinnakramo'napekṣaścetyevaṃ yojanīyaḥna vidyate'pekṣāvairānubaṃdhomevirādhyamānajaṃtubhiḥsahabhaviṣyati saṃsāro vādīrdhatara ityevaṃrupāyasyā'sāvanapekṣaḥ hā duṣṭukṛtaṃmayeti paścādanutāparahitaitibhāvaḥ tathāyaḥ pratisevitvādeśaṃ gṛhayiṣyāmi kiṃcin mātramālocayiṣyāmi na sarvamiti bhāvaḥ savvaṃvatti sarvaṃ vā gṛhayiṣyāmi na kiṃcidālocayiṣyāmītyartha iti ciṃtayati, ciṃtayitvā ca tathaiva karoti eṣa dravyato veditavyaḥ kiṃvānetyataāha - [bhā.25] so vihuvavahariyavvo, anavatthāvāraṇaṃtadanneya |
ghaḍagāratullasīlo anuvaraosannamajhatti || . vṛ-so'pyanaṃtaroktasvarupo dravyavyavahartavyo, vyavaharttavyameva kiṃ kāraṇamata āha, anavatthā vāraṇaṃtadanneya iti tasmin vyavahriyamāṇe anavasthāvāraṇaṃ bhavati, tadanye ca niṣiddhā jāyaṃte kimuktaṃ bhavatisopyanavasthāyāmāpunarakṛtyaṃkārṣīt,tadanyecataṃtathāpravartamānaṃdṛṣṭvāmātathāpravṛtikāpuriti, saca vyavahartumiṣyamāṇaḥ pūrvameva vaktavyo, yathā ālocaya mahābhāga svakṛtamaparādhamanālocitā'pratikrāṃto hi dīrdhasaṃsārabhāgbhavatīti, evaṃ ca bhaṇyatā yo jñāyate pratipatsyate śikṣāvacanaṃ pratipadya cākṛtyakaraṇāt virato viramya canabhūyaḥ pratisevīti, yastu tathā bhaṇyamānopinasamyagakṛtyakaraṇāduparamate,so'nuparatoghaṭakāratulyaśīlaḥ kuṃbhakārasaśasvabhāvo'vasannamadhyodraṣṭavyo natuvyavaharttavyaḥ, athako'sau kuṃbhakāro yatsaśasvabhāvaḥ sannavyavahartavyaḥ ? ucyate, kuṃbhakārasālāe sāhū ṭhiyā tattha āyarieṇa sāhū vuttā ajo ? esukaṃbhagārabhāyaṇesu appamādī bhavejjāha, mā bhaṃjihaha tatya pamādī cellagokuṃbhagāramāyaṇaṃbhaṃjiūṇamichāmidukkaḍaṃbhaṇaievamabhikkhaṇaṃ dine dine,tatosokuṃbhagāroruṭho, taṃcellagaṃ kiyāḍiyāeghetuṃsīsekhaḍukokko nāmaṭollato micchāmi dukkaḍaṃbhaṇai cellaobhaṇada, kiṃmamaṃ niravarāhaṃ piṭṭesi ? kuṃbhagārobhaṇai, bhāṇagāṇitaebhaṃgāṇicennaobhaṇai, micchādukkaḍaṃ kayaṃ kuṃbhakāro bhaṇaimaevi micchādukkaḍaṃkayaṃ, natthikammabaṃdhomamatava pahāraṃdeṃtassa, eso kuṃbhagāramicchādukkaḍasarisa micchādukkaḍo avyavahariyavyo, tadevaṃ tahaya āhacceti vyākhyātaṃ saṃprati piyadhamme ya bahusue ityasya vyākhyānamāha - [bhā.26] piyadhammojāvasuryavavahāranā ujesamakkhāyā|
savvevi jahādiṭhṭhā vavahariyavvā yatehoti || . . vṛ- ihādyaṃtagrahaṇe madhyasyāpi grahaṇamiti nyāyāt, piyadharmabahuśrutagrahaṇe tadaṃtarālavartināmapi dṛḍhadharmādīnāṃgrahaṇaṃ, tataḥ priyadharmaṇaārabhyayāvat śrutaṃsūtrārthatadubhayavidaitipadaṃtāvatyevyavahārajñā vyavahāraparichedakartāraḥ prāksamākhyātāste sarve'pi yathodṛiṣṭā yathoktasvarupā vyavahartavyā bhāvavyavahartavyā bhavaṃti, pratyetavyā iti śeṣaḥ, priyadharmāditayā sūtrārthatadubhayavittayā ca teṣāṃ prajñāpanīyatvātaitivyavahāraḥ prāyaścisvyavahāra ābhavatsacittādivyavahāraścatatradvividhe'pivyavahāre
v21.p17
.
16
vyavahāra - chedasūtram-1vyavahartavyaṃ prāyogītārthena saha-nāgītārthena tathācāha - [bhā.27] agīeṇaṃsaddhiṃ, vavahariyavvaṃ na cevapurisena |
jamhā sovavahāre kayaṃmisammanasaddahati || vṛ-ihayaḥ svayaṃvyavahārabhavabudhyatepratipādyamānojñāpratipadyatevyavahāra,sagītārthaitarastvagītārthaḥ, tatrāgītenāgītārthenasārddhanaivapuruṣeṇavyavaharttavyaṃ kasmādityāha, yasmātso'gītārthovyavahārekṛte'pi nasamyak śraddhatena paripūrnamapivyavahāraṃkṛtaṃ,tathetipratipadyate, ititasmādgītārthena sahavyavaharttavyaṃ, yataāha[bhā.28] duvihaṃmi vavahāre gīyatyo paṇavijaī jaṃtu |
taṃsammapaḍivāigīyatyaṃmī guṇāceva || vṛ- dvividhe'pi prāyaśtittalakṣaṇe ābhavatsacittādivyavahāralakṣaṇe ca vyavahāre gītārtho yatpratyākhyāpyate, pāṭhāṃtaraṃ paṇavijai prajñāpyate tatsamyak pratipadyate gītārthatvāttathā cāha gīyatthaṃmī guṇāceva,gītārtheguṇāevanā'guṇāḥ aguṇavatogītārthatvāyogāt, yathācagītārthaḥ saṃpratipādyamānaḥ, samyak pratipadyate, tathā pratipādayannāha. [bhā.29] sacitāduppanne, gīyatthā saiduveṇhagīyāṇaṃ |
egayareuniutte, sammaṃvavahārasahahaṇā || vṛ-doṇijanāgīyatthāviṇaovasaṃpayāiva viharatitesiṃsacitāikiṃciuppaṇaṃ, tannimittaṃvavahāro jātoegobhaṇaimamabhavatibiiomamabhavai, tatthayasamīveannogīyatthonatthi,jassasagāsegacchaṃti; tato egena biiubhaṇīto ajjo tumaṃcevamamaṃ pamāṇaṃ me bhaṇāhikassā bhavatitato soevaṃ niutto ciṃtei titthayarānaṃtare saṃghe ahaṃ ṭhavito, tā kahamahaṃ titthayarānaṃtaraṃ saṃghamaikkamāmiti bhaṇai tumaṃcevābhavatina mamaṃti eṣa bhāvārthaḥ, akṣarayojanātvevaṃ sacittādhutpanne ādiśabdādacittamiśraparigrahaḥ, samāsaśca karmadhārayastato'yamarthaḥsacittaśiṣye'cittevastrādau miśresopakaraṇe śiṣyeutpannesatidvayoḥ gītārthayoḥ parasparaṃ vivadamānayoḥ anyasmin samīpe vyavahāraparicchedakartari gītārthe'sati kathamapyekatarasmin gītārthatayā nivṛtte vivādāt pratyāvṛte prāguktanītyāvyavahāraśraddhānaṃ bhavati, samyakvyavahārapratipattirupajāyate, kathamityata āhagīyoṇāiyaṃto ityādi| . [bhā.30] gīto āṇāiyaṃto, chiṃdatumaṃceva cheditosaṃto|
, kahamaṃtaramivāveti, titthayarānaṃtarasaṃgha || vṛ-gītogītārtho anatikrāman yat vivādādanatikrāman dvitīyena gītārthena sacitādyutpādanasahavarttinā vyavahāramamuṃtvameva chinddhi, na hitvamagītārtho, nāpi yuktamayuktaṃvā tvaṃ na jānāsi ityeva cchiṃdito nimaṃtritaḥ saciṃtayati,ahamanenāsmin vyavahārepramāṇīkurvatātīrthakarānaṃtarasaṃghamadhyavartī sthāpitaḥ saṃghaścabhagavadājñāvartitayā yathāvasthitārthavaktā anyathā tīrthaṃkarānaṃtaratvāyogāt, tadyadilobhāditayākathamapivyavahāraṃvilopsyāmi? tatomayaiva tīrthakarānaṃtaraḥ saṃgho'taritaḥ kṛtobhavet, tatevaṃjānanvyavahāravilopanena kathamahaṃtīrthakarānaṃtarasaṃghamaṃtaresthāpayāmiaṃtarayāmīticiṃtayitvā so'vādīt tavaivedamābhavati na mameti, tasmāt dvividho vyavahāro gītārthena saha kartavyo, nāgītārthenagītārthaśca priyadhādiguṇopeta iti priyadharmādayo bhāvavyavaharttavyāḥ, nanu ye priyadharmādayaste
v21.p18
17 priyadharmatvādiguṇairebākalpyaṃna kimapipratiseviṣyaṃti, iti,kathaṃvyavaharttavyā nirdiśyaṃte,vyavahārahetvakalpyaṃpratisevanāsaṃbhavāt, naiṣa doṣaḥ,pramādavaśatasteṣāmapikadācidakalpyapratisevanopapatteḥ, anyacca pramādābhāvepi kadācidaśivādyutpattau gurulādhavaṃ paryālocya dīrghasaṃyamasphātinimittamakalpyamatipratisevaṃte, tato bhavati teṣāmapi vyavahārayogyatetivyavaharttavyā nirdiṣṭāḥ atha ye piyadharmādiguṇopetā apipramādinaste kathaṃ vyavahriyaṃte, rpamāditayā teṣāṃ vyavahāra yogyatāyā abhāvāttata āha || [bhā.31] piyadhamme dṛḍhadhamme, saṃvigece je upaḍivakkhā |
tevi huvavahariyavvā kiṃpuna je tasiṃpaḍivakkhā || vṛ- priyadharmaṇi dṛḍhadharme saṃvigne ca ye pratipakṣā apriyadhā aḍhadhā asaṃvignāśca tepyanavasthāvāraṇāya tadanyaniṣedhāya vahu niścitaṃ vyavaharttavya bhagabhiruktāḥ kiṃ punarye teṣāmapriyadharmādīnāṃ pratipakṣāḥ priyadharmadṛḍhadharmasaṃvignāstesutarāṃ vyavahartavyā priyadharmāditathā teṣāṃ bhāvato vyavahārapravṛtteḥ, tadevaṃ piyadhammeya bahusue ityetadvyākhyātaṃ; saṃprati dvitīyamityavayavaṃ vyācikhyāsurāha [bhā.32] biiyamuvaesa avaṃkāiyāṇaje hoti upaḍivakkhā |
tevi huvavahariyavvā, pāyacchittābhavaṃteya || vṛ-dvitīya upadeśa ādeśo makāro'lākṣaṇikaḥ, dvitīyaṃ matāṃtaramityarthaḥ, avakrādīnāṃ ye bhavaṃti pratipakṣāḥ vakra: kuṭiloniṣkāraṇapratisevī, tathāsatatapratisaṃvanāśīlo'priyadharmāyāvadabahuśrutaste'pi kecidvyavahārayogyatayāapare'navasthāvāraṇāyatadanyaniṣedhāyavā ābhavati prāyaścitte vyavaharttavyāḥ, saṃpratiuvadesapacchittamityetat vyācikhyāsurāha[bhā.33 upadeso uagīe dijjai biio usodhivavahāro |
gahievianābhavye, dijjai biiyaṃ tupacchitaṃ || vṛ-sādhuddhividhogītārtho'gītārthaśca, tatrayogītārtha;sa svayamevajānīte, jānānasya canopadeśaḥ, yastva'gītārthaḥ sa yuktāyuktaparijñānavikalatayā'nābhāvyamapi gṛhṇāti tatastasmai agītāya agītārthāya upadeśo dīyate, yathā na yuktaṃ tavānābhāvyaṃ grahītuṃyo hyanābhāvyaṃ gṛhṇāti tasya tannamittaṃ prāyaścittamābhavati, evamupadiśya tasyānābhāvyaṃ grahaṇapravṛttinimittaṃ dānaprāyaścittaṃ dīyate, tathā cāha biio u sohivavahāro śodhiḥ prāyaścittaṃ anābhāvyaṃ gṛhṇāti, prathamata upadeśo dīyate, dvitīyaśodhidānavyavahāraḥ tadetadanābhāvyaṃ gṛhṇataṃ pratyuktaṃ; saṃprati gṛhītānābhāvyaṃ pratyāha gahie vītyādi apiśabdaḥ samuccaye na kevalamanābhāvye gṛhyamāṇe, kiṃtugṛhīte'pyanābhāvye dīyate, prathamata upadeśaiti gamyaṃ,tadanaṃtaraṃsūtramuccārya prāyaścittaṃ yathāvasthitaṃ kathayitvāetattavābhavatiprāyaścittamitiprathamaṃ,tato tadānaprāyaścittaṃ dīyata iti dvitīyaṃ. atha prāyaścittamiti kaḥ śabdārthaḥ katividhaṃ prāyaścittamiti praśnamupajīvya prāyaścittaniruktādidvārakalāpapratipādanāya dvāragāthāmāha |[bhā.34] pāyacchittaniruttaṃ, bheyā jatto paruvaṇabahulaṃ |
___ajayaṇāṇa viseso, tadarihaparisā ya suttattho || vṛ- prathamataḥ prāyaścittaśabdārtho vaktavyaḥ, tataḥ prāyaścittasya bhedāḥ pratisevanādayo vaktavyāḥ, mā
v21.p19
vyavahāra - chedasūtram-1tadanaṃtaraṃ yato nimittātprarupaṇātapṛthaktvaprarupaṇābāhulyaṃ kimuktaṃbhavati yato nimittātpratisevanātaḥ saṃyojana prāyaścittamāropaṇā prāyaścittaṃ parikuṃcanā prāyaścittaṃ ca pṛthagupapadyate tad vaktavyaṃ tato'nayoḥ kalpādhyayanavyavahārādhyayanayorviśepo nānātvaṃ vaktavyaṃ, tadanaṃtaraṃ tadarhā prāyaścittārhā parṣada vācyā tataḥsūtrārthaḥ eva dvāragāthāsaṃkṣepārthaḥ, vyāsārthaṃtupratidvāraṃvakṣyati, tatraniruktadvārapratipādanārthamāha | [bhā.35] pāvaṃ chiṃdaijamhā, pāyacchittaṃtubhannaetenaṃ |
pāeṇa vā vicittaṃ, visohaetenapacchittaṃ || vṛ- yasmāt śodhirupovyavahāro'parādhasaṃcitaṃ pāpaṃ chinatti vināśayati, tena kāraṇena saprāyaścittaṃ bhaṇyate, pṛṣodarāditvādiṣṭarupasiddhiḥ, athavā prāyo'parādhamalinaṃ cittaṃ jīvamatra cittaśabdena cittacittavatora'bhedopacārāt jīvo'bhidhīyate, tathā cāha cūrṇikṛt citta iti jīvasyākhyeti viśodhayatyaparādhamalarahitakotitene kāraṇenaprāyaścittaṃ,prāyaḥprāyaṇacittaṃyathāvasthitaṃbhavatyasmāditi prāyaścittamitivyuptatteḥ, gataṃ niruktadvārabhidānīṃ bhedadvāra pratipādanārthamāha || bhā.36] paḍisevaṇāya saṃjoyaṇāya ārovaṇā yabodhavvā |
paliuṃcaṇā cautthī pāyacchittaṃcauddhā u || vṛ- pratipiddhasya sevanā pratisevanā, akalpyasamācaraṇamiti bhāvaḥ, ca samuccaye, saṃyojanā śayyātararājapiṃḍādibhedabhinnā'parādhajanitaprāyaścittānāṃ saṃkalanākaraṇaṃ, āropyate iti āropaṇā prāyaścitānāmuparyuparyāropaṇaṃ, yāvat ṣaṇmāsāḥ, parato varddhamānasvāmitīrthe āropaṇāyāḥ pratiṣedhāt, parikuṃcanaṃ parikuṃcanā gurudoṣasya māyayā laghudoṣasya kathanaṃ yathā sacittaṃ pratipevya mayā acittaṃ pratiṣevitamityāhati eṣāpratisevanād ārabhya gaṇyamānācaturthī, evametat prāyaścittaṃ caturddhā bhavati, tatra yathoddeśaṃ nirdeśa iti nyāyatprathamataḥ pratiṣevaṇocyate, pratiṣekṇā pratiṣevakapratiṣevyavyatirekeṇa nopapadyate, sakarmakakriyāyāḥ kartukarmavyatirekeṇāsaṃbhavāttatastrayāṇāmapiprarupaṇāṃ cikīrṣuridamāha [bhā.37 paḍisevaoyapaḍisevaṇāya paḍiseviyavvayaṃceva |
eesiṃtupayāṇaṃpatteyaparuvaṇaṃvocchaṃ || vṛ- pratiṣiddhaṃ sevate iti pratiṣevakaḥ, pratiṣevakaḥ pratiṣevaṇakriyākārī, ca samuccaye pratiṣevaṇā akalpyasamācaraṇaṃ, pratiṣevita vyamakalpyanīyameteṣāṃ trayāṇāmapi padānāṃ pratyekaṃ prarupaṇāṃ vakṣye pratijñāmeva nirvāhayati || [bhā.38] paḍisevao sevaṃto, paḍisevaṇamūlauttaraguṇeya |
paḍiseviyavvadavvaṃruvivva siyā aruvivva || vṛ-pratiṣevakonāmākalpaṃsevamānaḥpratiṣevanā akalpyasamācaraṇaṃsācadvidhā mūlauttaraguṇeya iti guṇaśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate, mūlaguṇaviṣayā uttaraguṇaviṣayā ca, yacca kārya samācaryamāṇaṃ mūlaguṇapratighāti uttaraguṇapratighāti vā tat pratiṣevitavyaṃ tacca dravyaṃ paryāyā vā, tatra paryāyā dravya evāṃtarbhūtāvivakṣitābhedābhāvāditi dravyaṃdraṣṭavyaṃ, tathā cāha, dravyaṃ tacca syāt kadācit rupi ādhākāṃdyodanādi vā vikalpa arupi vā ākāśādi tadapi hi mṛṣāvādādiviṣayatayā bhavati, kadācita pratipevanīyaṃ, iha pratiṣevaṇāmaṃtareṇa na pratiṣevakasya siddhi napi pratiṣevanīyasya, tataḥ pratipevaṇāyā viśeṣaṇaḥ prarupaṇāmāha ||
v21.p20
pīṭhikā - [bhā. 39] bhā.39] paḍisevaṇā ubhāvo so puna kusalo yahojakusalo vā|
kasaleṇa hoikappo,akasalapariṇāmato dappo || vṛ-pratiṣevaṇā dvividhā dravyarupābhāvarupāca pratiṣevaṇakriyāyāḥ kartukarmagatatvāt tatrayātasya tasya vastunaḥ pratipevya mānatāsā dravyarupā pratiṣevaṇā, yastujīvasya tathā pratiṣevakatvapariṇāmaḥ,sā bhāvarūpāpratiṣevaṇāsaivacehargahyā,jīvapariṇāmānurupataḥprāyaścittavidhipravṛtteḥ, tathācāhapaḍisevaṇā ubhāvo pratiṣevaṇā nāma turevakārārtho bhinnakramañca, bhāva eva jīvasyādhyavasāya eva nānya, saca bhāvā dvidhākuśalo'kuśalañca,tatrakuśalojñānādirūpo'kuśalo'viratyādirūpaḥ,tatrayā kuśalena pariṇāmena bāhyavastupratisevanāsākalpaḥ padaikadeśopadasamudāyopacārāt kalpyaḥpratiṣevaṇākalpikā itibhāvaḥ, yā punarakuśalapariṇāmataḥ pratiṣevaṇā sā darpaḥ, darpa pratiṣevaṇā darpikā ityarthaḥ, āha kimeṣāṃ trayāṇāmapi parasparamekatvaṃ nānātvaṃ, vā ucyate, ubhayamapi, kathamityata āha -
nāṇī na viṇā nāṇaṃneyaṃ punate saṇannamannaṃca |
iya doṇamanāṇattaṃbhaiyaṃ punaseviyavveṇa || vṛ-yathājñānaṃ vinā aṃtaraṇajñānīnabhavati,jñānapariṇāmapariṇatatayaiva jñānitvavyapadeśabhāvāditi tayorjñānajñāninorekatvaṃ, iha doṇhamanāṇataṃti iti evaṃ jñānijñānagatena prakāreṇa dvayoḥ pratisevakapratisevanayoranānātvamekatvaṃ,pratiṣevanāmaṃtareṇapratiṣevakasyāpyabhāvāt,pratisevanāpariṇāmapariṇatāveva pratisevakatvavyapadeśapravṛtteḥ, neyaṃ punaṃ tesaṇanna mannaṃ ca iti, punaḥśabdo viśeṣadyotane sa cāmuṃ viśeṣaṃ dyotayati, najñānajñāninoḥ parasparamavijñeyenāpisahāya ekatvaṃkiṃtujñeyaṃtaryojñānajñāninorananyat anyacca, kimuktaṃ bhavati jñāninojñānācca jñeyaṃ kiṃcidanyat kiṃcidananyat tathāhi yadā jñānī ātmālaṃbanajñānapariṇāmapariṇatastadā jñānajñāninorekatvaṃ yadātvātmavyatirikta-ghaṭādyālaṃbanajñānapariṇāmapariṇatastadā nyatvamātmano ghaṭādīnāmanyatvāt jñānamapi yadābhinibodhikādisvarupālaṃbanaṃ tadā jñānajñeyayorekatvaṃ, yadā tu svavyatiriktaghaṭādyālaṃbanaṃ tadānyatvaṃ. ghaṭādīnāṃ jñānāt mūrtīmūtatayā pṛthagdeśāditayā ca bhinnatvāt bhaiyaṃ puna seviyavveṇa atrāpītītyanuvartate, iti uktena prakāreṇa pratipevakapratiṣevaṇīyoranānātvaṃ bhaktaṃ vikalpitaṃ, puna nānātvaṃ sevitavyena pratiṣevitavyena kadācinnānātvamityarthaḥ tathāhi yadā pratisevate, nānātvaṃ kīṭakādisatvānāṃ sādhoḥ pṛthagbhūtatvāt pratisevanāt yadā pratisevanā pratisevakasyādhyavasāyaḥ sa tarhi yadātmavyāpādanaviṣayastadā pratisevanāpratisevanayorekatvaṃ yadā tu bāhyastryādipratisevanāviṣayaḥ tadānānātvaṃ styādipratisevakādanyatvātsaṃpratiyatprāgamūlottaraguṇaviṣayatayā pratisevanāyā dvaividhyamuktaṃ, tadvibhāvayiṣurāha || bhā.41] mūlaguṇeuttaraguṇe, duvihā paḍisevaṇā samāsena |
mūlaguṇe paṃcavihāta piṃḍavisohāiyā iyarā || vṛ- pratisevanāsamāsenasaṃkṣepeṇadvividhā, tadyathāmūlaguṇemūlaguṇaviṣayāuttaraguṇeuttaraguṇaviṣayā, tatra mūlaguṇa viṣayā paṃcavidhā prāṇatipātamṛṣāvādādattādānamaithunaparigraharupā itara uttara guṇaviṣayā piṃḍaviśudhyādiviṣayā anekavidhā, atrādiśabdātsamityādiparigrahaḥ kimuktaṃ bhavati mulaguṇeṣu prāṇātipātaviratyādipu uttaraguṇeṣu piṃḍaviśudhyādiṣu yathākramaṃ pratisevanā prāṇatipātādilakṣaṇā paṃcavidhā ādhākarmopabhogādilakṣaṇā anekavidheti, tatra mūlaguṇapratisevanāsaṃraṃbhādibhedaścitrā
First 20 of 487 passages. Read on