Pramāṇa · Search · About · API

Vavahara v21.p72

Vyavahāravṛtti v21.p72

Language
Sanskrit

v21.p72

saṃyametapaḥ pradhāna saṃyamevarttamānastapasvītapo'syāstītitapasvītivyūtpatteḥ bhavaṃ nārakādi bhavaṃ kṣapayan bhavāntaḥbhavamaṃtayati bhavasyāṃtaṃ karotītivyutpatteḥ anena ca noāgamato bhāvabhikṣuṇādhikāraḥ bhikṣuriti gatamidānīṃ māsikamityatrayomāsaśabdastannipaprarūpaṇārthamāha -

nāmaṃṭhavaṇādavie khittekāletahevabhāveya māsassaparuvaṇayā pagayaṃpunakālamāseṇa ||
vṛ- nāmaṃti māsaśabdasaṃbaṃdhāt nāmamāsaḥ evaṃsthāpanāmāsaḥ davietti dravyamāsaḥ evaṃ kṣetramāsaḥ kālamāsobhāvamāsaśca eṣāṣaḍvidhā māsasyaprarūpaṇatā prarupaṇasya prarūpaṇā śabdasyabhāvaḥ pravṛttinimittaṃ prarupaṇatāprarupaṇetyarthaḥ | prakṛtamadhikāraḥ punastrakālamāsena eṣagāthā saṃkṣepārthaḥ | sāṃpratamenāmevagāthāṃ vivarīṣurnāmasthāpanesupratītatvādanādṛtyadravyākhyānārthamāha -

davvebhavenivvattioyakhetaṃmi jamivaenanayā | kālejahi vaṇijainakkhattādīvapaṃcaviho ||
vṛ- dravyamāsodvidhā āgamato noāgamataśca tatrāgamatomāsaśabdārthajñātātatracānupayuktaḥ | no āgamatastrividhastadyathā jñaśarīrabhavyaśarīra tadavyatiriktaśca tatra jñaśarīrabhavyaśarīreprāgvat | tadvyatiriktamāha davvebhavonivvattiotti dravyemāso, bhavyaiti bhāvi ekabhavikādi ihamāsa itirupaṃ prākṛteṣaśabdasyāpibhavati, tataekabhavikādistramāṣodraṣṭavyaḥ tatra ekabhaviko nāma yodevomanuṣyastiryaṅgavāanaṃtaramudhdhṛtyamāṣobhaviṣyati, baddhāyuṣkoyenamāṣabhavāyurbaddhaṃ | abhimukhanāmagotroyo māṣabāvaṃsamutpattukāmaḥ samavahataḥ svadeśān tatravikṣipanvarttate | athavātadhvyatiriktodravyamāṣodvidhā nivattioyatti mūlaguṇa nivartanānivartitaḥ uttaraguṇanirvarttanānirvattiṃtaścatatramūlaguṇanirvartitā nāmayena jīvenatatprathamatayāmāṣabhavānugatanāmagotrakarmmodayatomāṣadravyaprāyogyāni dravyāṇigṛhītāni uttaraguṇanirvarttanānirvarttitomāṣastaṃbaścitrakarmmaṇilikhitaḥ, khettaṃmītyādi yasmin kṣetre māsasyavarṇanāsamāsakṣetraprādhānyavivakṣāyāṃtatkṣetramāsaityapidraṣṭavyaṃ | tathāyatrakāleyomāsovarṇyatesakālapradānatāvivakṣaṇāttatkālamāsaḥ | athavāmāsaḥ śrāvaṇabhādrapadādikaḥ | yadivā svalakṣaṇaniṣpannonākṣatrādikaḥ paṃcavidhaḥ paṃcabhedaḥ kālamāsaḥ tānevabhedānupadarśayati| [ bhā. 198 | nakkhate caṃdeyāu u ādicceya hoi bodhavvo. abhivahnieyatatto paṃcavidho kālamāsouṃ ||
vṛ- nakṣatreṣubhavānākṣatraḥ kimuktaṃbhavati caṃdraścāraṃcaranyāvatākālenābhijitaṃ ārabhyottaraṣāḍhānakṣatraparyaṃtaṃ gacchati | tatkālapramāṇonākṣatromāsaḥ | yadivā caṃdrasya nakṣatramaṃḍaleparivarttanato niṣpanna ityupacāratomāsopinakṣatram, tathācaṃdeyāiti caṃdrebhavaścāṃdraḥ yugādau śrāvaṇemāsebahulapakṣapratipadaārabhyayāvatpaurṇamāsī parisamāptistāvatkālapramāṇaścāṃdromāsaḥ ekapaurṇamāsī parāvarttaścāṃdramāsa iti yāvat athavā caṃdracāraniṣpannatvādupacārato māsopi caṃdraḥ | caḥ samuccaye, dīrghatvamārṣatvāt uuitiṛtuṛḥ sacakila lokaruḍhyāṣaṣṭyahorātrapramāṇodvimāsātmakastasyāddhamapimāso'vayavesamudāyopacārātaṛturevārthātparipūrnatriṃśadahorātrapramāṇaḥ eṣaevaṛtumāsaḥ | karmmamāsaitivā sāvanamāsaitivā vyavahriyate, uktaṃca esaceva uumāsī kammamāsosāvaṇamāsī bhannaiiti | ādityasyāyamādityaḥ | patyuttarapadayamādityaditerṇyo'ṇapavādo vetiṇyapratyayaḥ, vyaṃjanātyamyantasya

Linked texts (1)