Pramāṇa · Search · About · API

Uttarajjhayana v28.p34

Uttarādhyayanaśiṣyahitā v28.p34

Language
Sanskrit

v28.p34

catridhā sambhavati, tatraiko'bhilāpasyābhilāpyena dvitīyo'bhilāpyasyābhilāpyāntareṇa tṛtīyo varṇasya varṇāntareṇa | tatrādyo'bhilāpyasya dravyādibhedena caturvidhatvāt 'dravye' iti dravyaviṣayaḥ, sacārthād ghaṭādiśabdasya pṛthubudhnodarādyākārapariṇatadravyeṇa vācyavācakabhāvalakṣaṇa: sambandhaḥ, evaṃ 'kṣetre ca' kṣetraviṣayaḥ, ākāśadhvaneravagāhadānalakṣaṇakṣetreṇa 'kālabhāve' iti samāhāradvandvaḥ, tataḥ ‘kāle' kālaviṣayaḥ samayādiśrutervartanādivyaṅgayena kālapadārthena, 'bhāve ca' bhāvaviṣayaaudayikādivacaso manuṣyatvādiparyāyeṇa, caśabdo'tra pūrvatra ca samuccaye |
dvitīyamāha-dvikasya saṃyogo dvikasaṃyogaḥ sa ādiryasya trikasaṃyogādeḥ so'yaṃ dvikasaṃyogādikaḥ, ihābhilāpasaṃyogasya trividhatvāt tatra cādyasyānantaramevoktatvāt tṛtīyasya cābhidhāsyamānatvād arthād dvikagrahaṇenābhilāpyadvayameva gṛhyate, tatra dvikasaṃyogo yathā sa ca sa ca tau, trikasaṃyogo yathā sa ca tau ca te, atra tau ca te cetyukte sa ca sa ca tathā sa ca tau cetyanuktāvapyekatrābhilāpyārthadvayamanyatra cābhilāpyārthatrayaṃ saha pratīyate, abhilāpasaṃyogatvaṃ cāsyābhilāpadvārakatvādabhilāpyena saha pratīteḥ |
tṛtīyamāha- akṣare ca akṣarāṇi ca akṣarāṇi teṣāṃ saṃyogaḥ akṣarasaṃyogaḥ sa ādiryasyo - dāttādyaśeṣavarṇadharmasaṃyogasya so'yamakṣarasaṃyogādikaḥ, makāro'lākṣaṇikaḥ, tatrākṣarayoḥ saṃyogo yathā - ka iti, akṣarāṇāṃ saṃyogaḥ yathā śrīriti, udāttādivarṇadharmasaṃyogāstu svadhiyā bhāvanīyāḥ, asyāpyabhilā', saṃyogatvaṃ varṇādīnāṃ kathañcidabhilāpānanyatvena tadātmakatvāt, yadvā'kṣarasaṃyoga ityanena sarvo'pi vyañjanasaṃyoga uktaḥ, ādiśabdena tvarthasaṃyogaḥ, etadviśeṣaṇaṃ ca dvikasaṃyogādiriti yojanīyam, anyat prāgvat, dravyasaṃyogatvaṃ cāsyābhilāpasya dravyatvāt, dravyatvaṃ cāsya sparśavattvena guṇāśrayatvāt, vakṣyati hi - " guṇāṇamāsaodavvaṃ "ti, na ca sparśavattvamasiddhaṃ, pratighātajanakatvāt, tathāhi yat pratighātajanakaṃ tatsparśavat dṛṣṭaṃ, yathā loṣṭādi, pratighātajanakaśca śabdaḥ anyathā tathāvidhaśabdaśrutāvanubhavasiddha śrotrāntaḥ pīḍāyā asambhavāditi gāthārthaḥ || ukto'bhilāpaviṣaya itaretarasaṃyogaḥ, samprati sambandhanasaṃyogarūpasya tasyāvasaraḥ, so'pi dravyakṣetrakālabhāvabhedataścaturdhā, tatra dravyasaṃyogasambandhanamāha

saṃbaṃdhaṇasaṃjogo saccittācittamīsao ceva |
dupāra hirannāī rahaturagāī a bahuhā u ||
vṛ. sambadhyate prāyo mamedamityādibuddhito'nenāsmin vā''tmā'ṣyavidhena karmaṇā saheti sambandhanaḥ sa cāsau saṃyogaśca sambandhanasaṃyogaḥ, 'saccittācittamīsao ceva'tti prāgvat supo luki sacitto'citto miśrakaḥ, caḥ samuccaye, evaḥ bhedāvadhāraṇe, yathākramamudāharaṇānyāha dvipadetyādinā, sacitte dvipadādiḥ, ādiśabdāccatuṣpadāpadaparigrahaḥ, tatra ca dvipadasaṃyogo yathā - putrī, catuṣpadasaṃyogo yathā - gomān apadasaṃyogo yathā - panasavān | acitte hiraṇyādiḥ, ādiśabdānmaṇimuktādigrahaḥ, sa ca hiraṇyavānityādi | miśre rathayojitasturagaḥ madhyapadalope rathaturagastadādiḥ, ādiśabdācchakaṭavṛṣabhādiparigrahaḥ, sa ca rathika ityādi, 'ca: ' samuccaye, 'bahudhā tu' iti bahuprakāra eva, tuśabdasyaivakārārthatvāt, iha ca sacittaviṣayatvāt sambandhanasaṃyogo'pi sacita ityādi sarvatra bhāvanīyam |

Linked texts (1)