Uttarajjhayana v29.p215
Uttarādhyayanaśiṣyahitā v29.p215
- Language
- Sanskrit
v29.p215
uttarādhyayana- mūlasūtram - 2-32/1345 vārthaṃ nigamayitumāha-rūpānuraktasya narasya 'evam' anantarasūtrakadambakoktaprakāreṇa kutaḥ sukhaṃ bhavet ? kadācitkiñcit, sarvadā duḥkhameveti bhāvaḥ, kimityevaṃ ?, yataḥ 'tatra' rūpānurāge 'upabhoge'pi' upabhogāvasthāyāmapi 'kleśaduḥkham' atṛptalābhatālakṣaṇabādhājanitamasātam upabhogameva viśinaṣṭi-nirvarttayati' utpādayati yasya- ityupabhogasya kṛte yadarthaṃ 'na' iti vākyālaṅkāre 'duḥkhaṃ' kṛcchramātmana iti gamyate, upobhagārthaṃ hi jantuḥ kliśyati - tatra sukhaṃ syāditi yadā ca tadā'pi duḥkhaṃ tadā kuto'nyadā sukhasambhavaḥ ? iti bhāvaḥ |
itthaṃ rāgasyānarthahetutāmabhidhāya dveṣasyāpi tāmatideṣṭumāha- 'evameva' yathā'nuraktasthaiva rūpe gataḥ pradopaṃ-dveṣam 'upaiti' prāpnoti ihaiveti śeṣa: 'duḥkhaudhaparamparāḥ ' uttarottaraduḥkhasamūharūpāḥ, tathā praduṣṭaṃ prakarṣeṇa dviṣṭaṃ cittaṃ yasya tathāvidhaḥ, casya bhinnakramatvāt 'cinoti vā' bandhāti karma, tat śubhamapi saṃbhavatyata āha-yat 'se' tasya punarbhavati 'duḥkhaṃ' duḥkhahetuḥ 'vipāke ' anubhavakāle iha paratra ceti bhāvaḥ, punargrahaṇamaihikaduḥkhāpekṣam, aśubhakarmopacayaśca hiṃsādyāśravāvinābhāvīti taddhetutvamanenākṣipyate |
-
itthaṃ rāgadvepayoruddharaṇārhatāṃ khyāpayituṃ tadanuddharaṇe doṣamabhidhāya taduddharaṇe guṇamāha-i-rūpe virakta upalakṣaṇatvādadviṣṭaśca 'manujaḥ' manuṣyaḥ 'viśoka : ' śokarahitaḥ saṃstannibandhanayo rāgadveṣayorabhāvāt ‘etena’ anantaramupadarśitena 'dukkhoharapaṃpareṇaṃ' ti duḥkhānām- asātānāmodhāḥ-saṅghātāsteṣāṃ paramparā - santatirduḥkhaudhaparamparā tayā 'na lipyate' na spṛśyate bhavamadhye'pi ‘san’ bhavan, saṃsāravatrtyapītyarthaḥ || dṛṣṭāntamāha- jaleneva vāśabdasyopamārthatvāt 'puṣkariṇīpalāsa' padminīpatraṃ jalamadhye'pi saditi śeṣaḥ |
itthaṃ cakṣurāśritya trayodaśa sūtrāṇi vyākhyātāni, etadanusāreṇaiva śeṣendriyāṇāṃ manasaśca svaviṣayapravṛttau rāgadveṣānuddharaṇadoṣābhidhāyakāni trayodaśa sūtrāṇi vyākhyeyāni, navaraṃ ' śrotrasye 'ti śrotrendriyasya śabdyata iti śabdo- dhvanistaṃ 'manojñaṃ' kākalīgītādi 'amanojñaṃ' kharakarkaśādi, tathā 'hariṇamiyavva muddhe' tti, mṛgaḥ sarvo'pi paśurucyate, yaduktam- "mṛgaśīrṣ hastijātau, mṛga: paśukuṅgayoḥ" iti, hariṇastu kuraṅga eveti tena viśeṣyate, hariṇaścāsau mṛgaśca hariṇamṛgaḥ 'mugdha:' anabhijñaḥ san 'śabde' gaurigītātmake'tṛptaḥ - tadākṛṣṭacittatayā tatrātṛptimān |
'ghrāṇasya' iti ghrāṇendriyasya gandhyate-ghrāyata iti gandhastaṃ 'manojñaṃ' sūrabhim 'amanojñam' asurabhi, tathauṣadhayo-nāgadamanyādikāstāsāṃ gandhastatra gṛddho-gṛddhimānauṣadhigandhagṛddhaḥ san 'sappabilāo viva'tti ivaśabdasya bhinnakramatvātsarpa iva bilānniṣkraman, sa hyatyantapri(tatpriyatayā tadgandhaṃ soḍhumaśaknuvan bilānniṣkrāmati 3 |
'jihvayāḥ' jihvendriyasya rasyate - āsvādyata iti rasastaṃ 'manojñaṃ' madhurādi 'amanojñaṃ' kaṭukādi tathā baḍiśaṃ - prāntanyastāmiṣo lohakīlakastena vibhinnakāyo - vidāritaśarīro baḍiśavibhinnakāya: 'matsya:' mīno yathā''miṣasya- māṃsāderbhogaḥ - abhyavahārastatra gṛddha āmiṣabhogagṛddhaḥ 4 | kāya ihasparśanendriyaṃ sarvaśarīragatatvakhyāpanārthaṃ cāsyaivamuktaṃ, tasya spṛśyata iti sparśastaṃ 'manojñaṃ' mṛduprabhṛti 'amanojñaṃ' karkaśādi śītaṃ śītasparśavajjalaṃpānīyaṃ tatrāvasannaḥ-avamagnaḥ śītajalāsanno grāhai: - jalacaraviśeṣairgṛhītaḥ - kroḍīkṛto grāha
Linked texts (1)
- Uttarajjhayaṇa — Ardhamāgadhī Prakrit