Uttarajjhayana v29.p216

v29.p216

gṛhīto mahipa ivāraṇye, vasati hi kadācitkenacidanmocyetāpītyaraṇyagrahaṇam 5 |
'manasaḥ' cetaso bhāvaḥ-abhiprāya: sa ceha smṛtigocarastaṃ 'grahaṇaṃ' grāhyaṃ vadantīndriyāviṣayatvāttasya, ‘manojñaṃ' manojñarūpādiviṣayam 'amanojñaṃ' tadviparītaviṣayam, evamuttaragrantho'pi bhāvaviṣayarūpādyapekṣayā vyākhyeyaḥ, yadvā svapnākāmadaśādiṣubhāvopasthāpito rūpādirapi bhāva uktaḥ, sa manaso grāhyaḥ, svapnakāmadaśādiṣu hi manasa eva kevalasya vyāpāra iti, 'kāmaguṇeṣu' manojñarūpādiṣu ‘gṛddhaḥ' āsaktaḥ 'kareṇumaggāvahie va nāge' iti ivārthasya caya bhinnakramatvāt kareṇvākariṇyā mārgeṇa nijapathenāpahṛtaḥ - ākṛṣṭaḥ kareṇumārgāpahṛtaḥ 'nāga iva' hastīva sa hi madāndho'pyadūravarttinīkareṇumupadarśya tadrūpādimohitastanmārgānugāmitayā ca gṛhyate saṃgrāmādiṣu ca praveśyate tathā ca vināśamāpnotīti dṛṣṭāntatvenoktaḥ, āha
213
eva cakṣurādīndriyavaśādeva gajasya pravṛttiriti kathamasyātra dṛṣṭāntatvenābhīdhānam ?, ucyate, evametat, manaḥ prādhānyavivakṣayā tvetanneyaṃ, yadivā tathāvidhakāmadaśāyāṃ cakṣurādīndriyavyāpārābhāve manasaḥ pravṛttiriti na doṣa:, iha cānānupūvyapi nirdeśāṅgamitīndriyāṇāmitthamupanyāsa ityaṣṭasaptatisūtrāvayavārthaḥ || uktamevārthaṃ saṅkṣepata upasaṃhāravyājenāha
mū. (1346 )eviṃdiyatthā ya manassa atthā, dukkhassa heḍaṃ manuyassa rāgiṇo | te ceva thevaṃpi kayāi dukkhaṃ, na vīyarāgassa karriti kiṃci ||
vṛ.‘evam' uktanyāyena 'indriyārthāḥ ' cakṣurādiviṣayā rūpādayaḥ caśabdo bhinnakramastato manaso'rthāśca-uktarūpā upalakṣaṇatvādindriyamanāṃsi ca duḥkhasya 'heuṃ 'tti hetavo manujasya rāgiṇaḥ, upalakṣaṇatvād dveṣiṇaśca, viparyaye guṇamāha-'te ceva' indriyamano'rthāḥ 'stokamapi' svalpamapi kadācidduḥkhaṃ 'na' caiva vītarāgasya upalakṣaṇatvādvītadveṣasya kurvanti 'kiñcidi 'ti śārīraṃ mānasaṃ ceti sūtrārthaḥ ||
nanu kaścana kāmabhogeṣu satsu (na) vītarāgaḥ saṃbhavati, tatkathamasya duḥkhābhāva ?, ucyatemū. (1347 ) na kāmabhogā samayaṃ uviṃti, na yāvi bhogā vigaī urviti |

-
je tappaosī ya pariggahī ya, so tesu mohā vigaiṃ uvei ||
vṛ. 'na' naiva 'kāmabhogāḥ' uktarūpāḥ 'samatāṃ' rāgadveṣābhāvarūpām 'upayānti' upagacchanti hetutveneti gamyate, taddhetutve hi teṣāṃ na kaścidrāgadveṣavān bhavet, na cāpi 'bhogāḥ ' bhujyamānatayā sāmānyena śabdādayaḥ ‘vikṛti' krodhādirūpām, ihāpi hetutvenopayantītyanyathā na kaścana rāgadveṣarahitaḥ syāt, ko'nayostarhi hetuḥ ?, ityāha-ya: 'tatpradoṣī ca ' teṣu viṣayeṣu pradveṣavān 'parigrahī ca' parigrahabuddhimān, teṣveva rāgītyuktaṃ bhavati, sa 'teṣu' viṣayeṣu 'mohāt' rāgadveṣātmakāt mohanīyāt vikṛtimupaiti, rāgadveṣarahitastu samatāmityarthāduktam, uktaṃ hi pūrva - 'satoreva rāgadveṣayorudīrakatvena śabdādayo hetava' iti, āha- "samo ya jo tesu sa vīyarāgo" ityanena gatārthametat, satyaṃ, tasyaiva tvayaṃ prapañcaḥ, uktaṃ hi 'ta eva vidhayaḥ susaṃgṛhītā bhavantī yeṣāṃ lakṣaṇaṃ prapañcaścocyate' iti sūtrārthaḥ | kiṃsvarūpāḥ punarasau vikṛtiryāṃ rāgadveṣāśādupaitītvāhamū. ( 1348 ) kohaṃ ca mānaṃ ca taheva māyaṃ, lobhaṃ durguchaṃ araī raī ca | hāsaṃ bhayaṃ sogapumitthiveyaṃ, napuṃsaveyaṃ vivihe ya bhāve ||