Nalacampu 4
Viṣamapadaprakāśa 4
- Language
- Sanskrit
Contents
4.1
dhanyā iti || prollasantyaścitraśālikā ālekhyabhūmikā yeṣu | pakṣe citrā bahuvidhāḥ śālayaḥ | strīsakhā ityubhayatra yojyam |
4.2
kutaḥ strīsakhā ityāha—namitā iti || hi yasmātkāraṇāt | dāreṣu ke niḥspṛhāḥ syuḥ | kiṃ kurvantaḥ | phalabhāreṇa namitā vakritā na mitāḥ stokāḥ kedāreṣu kṣetreṣu śālimañjarīḥ paśyantaḥ | taddarśanaṃ uddīpanavibhāvaḥ |
4.3
prāvṛṣamiti || ramaṇīyatvāt | bahudhā punaḥ punarvilokya prāvṛṣamākāśasya vyomnastirodhāyinīṃ nīrajasaṃ niḥpāṃśuṃ gatāmatikrāntāṃ śaradaṃ ca kāśapuṣparamyām | tathā nīrajaiḥ padmaḥ saṃgatāmanvitām |
anena ślokatrayeṇa priyāgrahavimukho'pyuccaiḥ śṛṅgāragiriśikharaṃ nīyamānastadeva vanaṃ gantumārebhe ||
tata īdṛgvidhena vāyunā romāñcitatanuḥ devetyācāmantrya tavāristrīmukhe vane cedamiti bhaṅgaśleṣoktidakṣayā vanarakṣikayā kathyamānāni vanakautukasthānāni nalo vyalokayat | āndolanavegetyādāvāndolanaṃ taroreva pavanakṛtam | tvadaristrīmukhe aramaṭyarthaṃ gatasaundarye kapolaphalakālaṅkāriṇyo lodhrasya vilepanākhyasya latā maṇḍanavallaryo na bhānti | agarudraveṇa citāścandanadravyasya patrabhaṅgāḥ patravallayaḥ | alikaṃ lalāṭaṃ tilakaṃ puṇḍram | vā samuccaye | ghanaṃ sāndramañjanaṃ tasya yaṣṭiḥ śalākā | abhiramyā saṃskṛtā | prakarṣeṇa nīlāḥ kuṭilakeśāḥ adharo'syāstītyadharī oṣṭhavān | tāmbūlarāga oṣṭhasaṃbaddhaḥ kṛta iti bhāvaḥ | sarvatra nansaṃbandhaḥ | avataratīti tu saṃnihitameva yojyaṃ na pratyekam | pallavitaśabdo lakṣaṇayā pravṛddhārthaḥ | śokātsaṃpralāpamanodaurbalyājjātaṃ śokajam | alamatyartham | vane ca nāraṅgatadgabhiḥ kṛtaśobhe sahajacyutasthūlapāṣāṇasthalībhūṣaṇā lodhrasya taruviśeṣasya latāḥ śākhā bhānti | nāgebhyo rucitāścandanataroḥ pattrāṇāṃ bhaṅgā viśeṣāḥ | tilako vṛkṣo nālikeraistarubhirvyāptaḥ | navā navīnā | añjanasya śākhino yaṣṭiḥ prakāṇḍaḥ | tamālakā iti hrasve kaḥ | ataeva nābhiramyā nāmidṛṣṭā iti bhāvaḥ | nādharīkṛto na hīnīkṛtaḥ | tāmbūlī vallī | rāgaḥ saktiḥ | kisalayitamaśokānāṃ jālaṃ khaṇḍaḥ | itaśca suṣṭhu racitaḥ suraiścito vyāptaśca | prabālāḥ pallavāḥ| pakṣe akhaṇḍitāḥ ata eva pravṛddhā bālāḥ keśā yatra | anekavidhairbakulaiḥ saṃkulam | pakṣe anekā vidhavā mṛtabhartṛkā yeṣu kuleṣu taiḥ kulairgotraiḥ saṃkulam | puṃnāgamagaḥ | anyatra pumānnāgo vāsukiḥ | kṛtā utpāditā aśvatthāḥ pippalī yasyām | tayā mahitā cārvī | pakṣe kṛtamaśvātthāmne droṇasutāya hitaṃ yayā ||
caladiti || sañcārayogyena mārgeṇa kiyadapi vyavadhānamatikrāntaḥ punarapi tayaivaṃ babhāṣe ||
deveti || deva, nandaspardhino'sya kiṃ varṇyate ||
yatreti || rāvaṇaṃ taravo hasanti | trijaṭā rāvaṇasvasā | jaṭā mūlāni puṣpakaṃ vimānaṃ kusumaṃ ca | rāmo dāśarathiḥ | rāmāḥ striyaḥ | anekajaṭā ityekaśabdena saṃkhyopalakṣyate | tato'nekaśabdo'saṃkhyātavacanaḥ ||
yasmiṃśceti || vai sphuṭamiyaṃ tālī tāladrumaḥ | iyaṃ jātirmāṃlatī dṛśyate | dve api kīdṛśyau | mālā asyāmasti | tathā śikharayuktā kusumitāgrabhāgā ca | kigviśiṣṭe vane mattaimayūrai ramye | tathā bhadraṃ manojñaṃ bhujaṅgānāmahīnāṃ viṭānāṃ ca prayātaṃ yatra | krauñcaḥ pakṣī | pakṣe mattamayūraṃ bhujaṅgaprayātaṃ krauñcapadā vaitālīya mālinī śikhariṇī puṣpitāgrā ca chandonāmāni | jātiśca uktādirutkṛtyantā ||
yasmiṃśceti || vane vīrudho latāḥ kuruvīrātna gauravayanti | ākrāntā aneke bahavo bhīmā amlavetasā arjunāśca yābhiḥ | yadviśvaprakāśaḥ—'bhīmo'mlavetase śaṃbhau ghore vāpi vṛkodare' | nakulā jīvāḥ | sahadevāstaravaḥ | kuruvīrapakṣe bhīmārjunanakulasahadevāḥ pāṇḍavāḥ ||
4.5
āmyeti | śilīmukhāḥ śarāḥ | iheṣṭyudyānasyoddopanavibhāvātiśayoktyā kāmasyasthitiruhyate | etāvatā surabhikusumasaṃpaduktā |
4.6
haritīti || hariti śādvale yūthikāsamūhasyādhaḥ pradeśe madhubindusaṃdohasaṃbandhāt spṛhaṇīye'pi gītarasikatayā mṛgāṇāṃ dūrvāṅkurāgragrahaṇamuktam |
4.7
so'yamiti || he bhavya, he lobhena vyasanaiśca vivarjita, so'yaṃ krīḍāgiriḥ | yasminnirāvāsannamṛgā kiṃnarī sāramutkṛṣṭaṃ gāyati | gītaprakarṣākṛṣṭatvātsāraṅgāṇāmāsannatā |
4.8
rājata iti || ayaṃ sānunāyako girī rajatanirmitena sānunā taṭena rājate | yasmingāyantaṃ kiṃnaraṃ niśamya śrutvā na kiṃ raṃsyate | raṃsyata eva |
4.10
gaureti || gauro vaṃśo'nvayo yasya tasya te | parvatasthale giristhale | parvato gacchataḥ | ataeva bhrameṇa dehavaikalyena bhramisaṃjñena khinnasya sato'kutsitarutena bhramarī bhṛṅgī gauravaṃ pratipattiviśeṣaṃ kurute |
4.11
iheti || kaṃ jalam | dhayanti pibanti |
4.12
iheti || raṇantīti śatrantaṃ ṣaṭpadakulaviśeṣaṇam | tasya bhṛṅgaruditasyānuguṇāmanugāminīm |
4.13
vahatīti || kusumajakaṇā makarandalavāstaiḥ śāraḥ śabalaḥ śāradi bhavāni mudgādīni vidyante yeṣāṃ te śāradinaḥ kṛṣīvalāsteṣāminaḥ svāmī | tattatsasyasaṃpattihetutvāt |
tataśceti || bhṛṅgamukhanakharetyādau bhṛṅgo dhūrmyāṭaḥ pakṣī ||
tatra ceti | śakaloditeti || śakalaḥ khaṇḍaśaśī haṃsasadṛśo bhavati | mandaragirireva parikṣepo manthāḥ ||
tatheti || śobhāyamānalocanetyatra śobhāśabdāttaddhati vartamānādupamānātkartṛvācakādācāre'rthe kyaṅ | evaṃ vibhramāyamāṇetyādayo'pi vyākhyātāḥ ||
te ceti || kṛṣṇaiścaraṇānanairhaṃsā dhārtarāṣṭrāḥ | kṛtaḥ pāṇḍupakṣāṇāṃ śubhrapakṣatīnāṃ pāto nyāso yaiḥ | tathā dvijātayaḥ pakṣiṇaḥ suṣṭhu rājitāśca| virodhe dhārtarāṣṭrāḥ kuravaḥ pāṇḍurnṛpaḥ | pakṣapātastadgṛhītatvam | dvijātayo viprāḥ | surayā jitāḥ | galanāliḥ kaṇṭhakāṇḍam ||
rājeti || salayaścaraṇanyāsaścārī ||
utkṣipta iti || pāṇipallavasya padmarāgaśuktiḥ śoṇamāṇikyaśilā copamānam | haṃsasya tu pāṇḍupadma induśca ||
4.14
pāṇḍviti || śvetasarojalīnāliśreṇinibhaṃ kaṇṭhaṃ yo dhārayati sa nā puruṣaḥ kapālī kapālamālī | arthātśivastava maṃgalaṃ kriyāt |
4.15
saraleti || saralā akuṭilāḥ priyā yasya | tathā guṇāḍhyaṃ śauryādyāḍhyam | tathā lambitasrak | yathā vividhapuṇḍraṃ tava vapurjanasyāvanaṃ rakṣakambhūt | vanamiva tadā saralapriyaṃguṇeti samāhāradvandvaḥ | tathā lambanaḥ pralambāstamālā yantra tathā viśi ṣṭāścitrakāyāstilakavṛkṣāśca yatra | nṛpetyāmantraṇe | kathamiti virodhe | avanaśabdasya vanapratiṣedhārthatvāt |
4.16
vareti || varāḥ sahakārakāḥ sacivādyo yasya | tathā rañjayatīti rañjakaḥ | tathā vīrāṇāṃ śūdrakādīnāmiva taro balaṃ javo vā yasyeti saṃbuddhau na dīrghaḥ| na śoko yasya etena dhīratvoktiḥ| madana iva madanaḥ kāmaḥ| puṃnāga iti nāgaśabdaḥ praśaṃsāyām| ityāmantraṇaiḥ prakṛto'rthaḥ| vividhadrumamayetipadād drumāryo'pyūhyaḥ| tadyathā | sahakāra-āmraḥ, karañjako naktamālaḥ, vīratarurnadīsarjaḥ| yadamaraḥ—‘nadīsarjo vīratarurindradruḥ kakubho'rjunaḥ | aśokaḥ kaṃkelliḥ, madanaḥ śalyaḥ, yatphalaṃ vivāhe vadhūvarapāṇau badhyate| puṃnāgaḥ suraparṇikā| kathamiti virodhe| vibhītakasyākṣārthatvāt prakṛte tu bibhītako viśeṣeṇa bhīta iti kutsāyāmanukampāyāṃ vā kan |
4.17
bāṇeti || bāṇaḥ karavīro damanakaḥ śatapatraṃ bandhujīvakaṃ jātiśceti viṭapāḥ| etanmayastvamasi śabdataḥ| arthatastu bāṇāḥ kare yasya| vīrāndamayasi | śatasaṃkhyaṃ patraṃ vāhanaṃ yasya śeṣāditi kap| bandhūn jīvayasyupakaroṣi| śobhanā jātiḥ kṣatriyākhyāyasya| ubhayathāpyetāni nṛpeti ca sambodhanāni| asīti tvanyayaṃ tvamityarthe | tvaṃ na viṭānyātīti viṭapaḥ| apātrabhartā netyarthaḥ| tathāpi kathamiti virodhodbhāvane viṭapaśabdasyaḥ vīrudarthatvāt |
rājeti || kāmacārī vidyādharādiḥ ||
atreti || śākhoddhāramanyāyapūtkāracihnaṃ śākhāprahaṇam ||
4.18
eketi || asyāpatyamiḥ| hariva dṛḥ kaṃdarpapratimaḥ| tataḥ saṃbuddhau e iti deva iti copacchandayituṃ saṃbodhya sumocayiṣuḥ patiṃ haṃsī nṛpamāha | muktāhāro mauktikahārastadvatparicchadau pakṣatī yasya śubhratvāt | sa tathoktaḥ | kasya jalasyānte vartamānamagaṃ drumaṃ yaḥ sevate| mokṣasya mocanasya yogyo'pi sa haṃso vārdhaṃstvayā bhavatā kiṃ kimarthaṃ badhyate itthaiko'rthaḥ | athavā ekānta iti samastaṃ vijanārtham | atha ca
rājeti || śleṣaślāghinā śleṣaprakāśanaśīlena | etena ekānta ityādivacasāṃ śliṣṭārthatvamabhihitam ||
4.20.1
aneketi || he haṃsike, yaḥ sadā jagato'pi sarvasyāpi sadambho dāmbhikaḥ | tathānekadhokto'pi praṇatipratyupakārādinā pakṣapātaṃ mamatvaṃ karoti | tathā dārakrīḍārato'brahmacārī | tathā bahujñāśakyevaṃvidhaḥ kuntaḥ prāso yasyeti hiṃsāpāparataḥ | sa kathaṃ na badhyate | saṃsārakārāyāmiti śeṣaḥ | iti haṃsīvacanaprativacanaucityena samapakṣe vyākhyā || athavā yo dāmbhikaḥ sadā jagato'pi pakṣasya mitravargasya pātaṃ nāśaṃ karoti | tathā jagato'pi dāreṣu krīḍāparaḥ | tathā bahughātikuntākhyaḥ | sa mahāparādhī badhyata eva | nirmaṇeva haṃsīvacaso'nyathātvam | tattvatastu prāmāṇyam | tadyathā | he haṃsi | kiṃ bahunā kiṃ bahūktyā | sadambhojaṃ satpadmaṃ, san yaḥ pakṣatipātaṃ karoti kedāravihāraṃ ca śīlaryāta sa śakuntaḥ pakṣī na badhyate | kiṃ tarhi mucyata eva | tasmādyuktamuktaṃ tvayeti vāstavo'rthaḥ | evamuttaratrāpi | aparaparibhogapratipādanerṣyayotkṛṣṭadoṣadarśanena ca haṃsaṃ prati haṃsīṃ kalahayannāhakiṃceti || cakāraḥ parābhiprāyākṣepapūrvake viśeṣe | evaṃ nāmāsau durātmā niḥśaṅko nirmaryādaśca ||
4.20.2
astīti || yena āsatāṃ lokadārāḥ | mama rājño'pi parigrahe sthitāyāṃ nāyikāyāṃ pravṛttam mṛṇālikānāṃ padminīnāmavane rakṣaṇe, nāyikā svāminī, sā tato'parāgādrāgābhāvāt, saṃvṛtavaktrakamalāpi balātkārādanena svaṅganā vināśitā | vināśo'tra śīlakhaṇḍanam | tadāha—vinipatyeti | adhara oṣṭhaḥ, alikaṃ lalāṭaṃ tasya, tathā alakānāṃ keśānāṃ ca maṇḍanam | luptam | udastaḥ sukumārabhāvaḥ | arthātkanyātvam | vāstava tu | mṛṇālikā padminī | nāmeti saṃbodhane | vanasya nāyikeva | parāgo makarandastena channamukhāni kamalāni yasyām | balādapi anena vinā pakṣiṇā sā aśittā bhakṣitā | aśerbhojanārthārmaṇi ktaḥ | adharadalamadhaḥpattram | alaya eva kālaṃ kṛṣṇaṃ kasya śirasa uparibhāgasya maṇḍanam | apanīto mṛdubhāvaḥ | nakhairjarjaritatvāt || dvābhyāṃ sakāśājjanma yasya sa dvijanmā na dvijanmā tathokte arthāt trijāte nigṛhīte'pi garīyo'tyarthaṃ pātakaṃ na ca naivāsti | tasminkīdṛśe | nadīkṣite dīkṣā śaivādimataparigrahaḥ saṃjāto'syeti | etena dīkṣito liṅgī trijāto'pyabadhya eva | athavā apiḥ samuccayārtho bhinnakramo dvijanmanītyanena saṃyojyaḥ | tadyathā dīkṣite vratini dvijanmani brāhmaṇe nigṛhīte na ca na pātakam | pātakamevetyarthaḥ vāstavave tu tasmādeṣa tvatpatiḥ | apāṃ jalānāṃ madhyaṃ jaranyāvadvārdhakāvadhi nāvagāhate tāvanme kutaḥ saṃtoṣaḥ | nadyāṃ kṣita uṣite dvijanmani vihaṃge nitarāṃ gṛhīte snehātsvīkṛte garīyo'tyarthaṃ na ca pātakasti | śreya evāstītyarthaḥ | garīya iti kriyāviśeṣaṇam | apirvirodhodbhāvane gṛhītaśabdasya daṇḍitārthatvāt ||
4.20.3
ayīti || mānena saṃgatā | vimānanā avagaṇanā | pakṣe mānasaṃ saraḥ | viṣu pakṣiṣu mānanā pūjā | viparīto viruddhavṛttaḥ | pakṣe vibhiḥ pakṣibhiḥ parivṛtaḥ | kādambakakadambakeśvaratvāt| sadanvayakāntānurāgaparāṅmukhe | madhupaśreṇisevyām| surayā jīvati yā tām | icchati | pakṣe śobhanā vaṃśā maskarā yeṣu teṣu kāntāreṣu nagebhyo vimukho bhṛṅgapaṅktiśritāṃ suṣṭhu śobhanāṃ rājīvinoṃ nalinīm | prayasyānatikrameṇa yathāpriyam | priyo bhartā dṛṣṭapradeśaśca | ityuktavati nṛpe || sāpīti || haṃsyapi haṃsamavādīt | haṃho iti praśnapūrvāmantraṇe | vihaṃgavilāsin | tāṃ rājaniveditām | mṛṇālikānāṃ pālananāyikām | arasāṃ niḥsnehām | tarasā balena | anurāgeṇa śvāsaktyā rañjitacitta icchasi | nuḥ kimarthe | na cāyaṃ vilāsidharmaḥ | vastutastu mṛṇālikāṃ padminīm | tāmarasānte amloje raso niryāsastatrānurāgo yasyeti saṃbodhanam | antaśabdaḥ svarūpārthaḥ | athavā tāmarasasyāntare madhye sānurāgeti saṃbodhanam | athavā pīne sthūlāṅge | nīrase niḥsnehe | nirvīrye vā | bakaprāye tvayi kiṃ na saṃbhāvyate | anyatra | tvayi kiṃbhūte vāpyaśca nadāśca teṣvīhā yasya | tathā nīraṃ jalaṃ sevate yaḥ | kiṃ na saṃbhāvyata iti | saṃbhāvanā praśaṃsāviṣayā | ekameva hi vākyaṃ prakaraṇādaucityācca praśaṃsāṃ nindāṃ ca pratipādayati | yathā 'tvamasmākaṃ kiṃ kiṃ na kariṣyasi' iti prasannenoktaṃ praśaṃsāṃ gamayati, ruṣṭena ca nindām ||
4.20.4
so'pīti || rājahaṃsā rājamukhyā yūyaṃ sarasāṃ janānurāgakarīṃ lakṣmīmanubhavatha | tathā pātreṣu dharmapātrādiṣu dīnāṃ sthitiṃ vyavasthāṃ na kurutha || tathā raṇavidhau na na ślāghyadhve | caḥ samuccaye | vayaṃ pakṣe sarasāṃ taḍāgānām || nadīnāṃ saritāṃ kūlamadhyepu | caraṇaṃ caryā gativiśeṣaḥ || tatttasmāduktaprakāreṇa samānapakṣeṣu pakṣatisahiteṣu ca | viruddhapakṣo mābhūḥ ||
4.21
eṣeti || eṣaiva me hṛdayaṃ manaḥ| abhinnabhāvāt | jīvo jīvitam | tatsadbhāve jīvanāt | ucchvāsaḥ śvāsarodhakacintādiduḥkhabhrāpagamahetutvāt | prāṇaḥ pradhānabhūto vāyuḥ | dehādhāratvāt | prāṇo balamapi | jīvitārtho balārtho na tu vāyvarthaḥ | tyapraśastapādaḥ—'prāṇo'ntaḥśarīre rasamaladhātūnāṃ preraṇādihetuḥ' iti |
4.24
āhlādeti || saukhyajalasauvarṇakalaśāḥ| āsecitā dṛṣṭāḥ spṛṣṭā vā| śrutā apyāhlādayanti | yataḥ saukhyasya sarvātmanā ādhārabhūtāḥ |
bhadreti || sapta padāni gamyanta ucyante vā yatra sakhye tatsāptapadīnam| maitryāḥ prīterbhāvo'bhiprāyaḥ ||
4.25
śṛṅgāreti || rasena sicyamānā vīrudvardhate| śṛṅgāro'pi karṇakaṇṭhe nihitena pallavena śobhata ityubhayasamāgamaucityāt| saundaryeṇa vīrudiva saukumāryāt| vārtāyā vismayo vārtāvismayaḥ sa eva pallavaḥ |
astīti || deśānāmuttaro mukhyo dakṣiṇadeśo'sti | apirvirodhe | uttaraśabdasya digdeśārthatvāt | balinā balabatā, rājñā bhīmavarṇena janitaṃ pari samantādvarttanaṃ paripālanaṃ yasya | pakṣe balirājo daityaḥ | parivartanaṃ bhramaṇam | mahānīśvaro'tisamṛddhaḥ śivaśca | suṣṭhu varṇā dvijātayaḥ | prakṛtayo'mātyādyāḥ | pakṣe suvarṇaprakṛtyā svarṇasvabhāvena kāmyaḥ | śūro vikramī vasudevapitā ca | budho vidvāngrahaviśeṣaśca | sa iti bhinnam | vanaiḥ kānanaiḥ | pakṣe savanairyajñairyuktaḥ || sthāṇuḥ kīlaḥ sthirapadārthaśca | purāṇapuruṣo vṛddho viṣṇuśca | kamalodbhavaiḥ kamalotpattibhirbrahmabhiśca | kulaṃ gṛhaṃ vṛndaṃ ca | varuṇo vṛkṣo jalaṃ vā | pakṣe pracetāḥ sūryo vā | nandana iti kriyāvacana indravanasaṃjñā ca | taistairbahutvaviśiṣṭairdvivo'rgalo'dhikaḥ | svarge hyekaika eva sthāṇuprabhṛtiḥ | asmiṃstu bahava ityarthaḥ | tāpī nadī prāyeṇa tatra | virodhe tu tāpayatyavaśyamiti tāpī ||
yatreti || kalpe śilpe ceti | kalpo yajñakarmaṇāmupadeśakaḥ | pradhāna iti prakṛṣṭaṃ dhānaṃ dhāraṇaṃ yasya | śastraśāstrādīni prakarṣeṇa dhārayatītyarthaḥ | evaṃ sarvatra vācyaliṅgatā | mukhyamārthasya hi pradhānaśabdasyāviśiṣṭanapuṃsakaliṅgatvam ||
yatreti || deśe vilāsinīnāṃ kucādiṣvavayaveṣu svopakaraṇāni śṛṅgārādīni sthāpayitvā trāsānnilīno manmathaḥ | yataḥ | kiṃvaśiṣṭānāṃ tāsām | nirjitaṃ
4.27.1
tasyeti || tasya dakṣiṇadeśasyāntarbhūtaṃ vaidarbhaṃ maṇḍalaṃ tadalaṃkārabhūtam | evaṃ viśeṣaṇopetam | nirupadravam | tuṅgata raṅgeṣu raṅganti taruṇāni navānyarjunāni dhavalāni yāni rājīvrāni tadvadvājamānā ye rājahaṃsāstairvirājitaṃ vāri yasyāstasyā varadāyāstīre kuṇḍinaṃ puraṃ vartata iti śeṣaḥ | ekatra brāhmaṇairadhyāsitam | kīdṛgbhiḥ | āhutihatopadravasaṃghaiḥ | tathā kṛtakratubhiḥ | tathā kopaśūnyaiḥ | niruktaṃ granthaviśeṣo vācanābhāvaśca | sanmārgaḥ sadācāraḥ śreṣṭhādhvā ca | sakalaṃ sarvaṃ trāyanta iti sakaḷannāḥ | brahma vedaṃ caranti jānantyavaśyam | 'brahmacāribhirapi sakalatraiḥ' iti pāṭhe brahmacāribhirniṣiddhakāmaiḥ | atithīnāgantūn, kuśāṃśca lānti svīkurvanti | sāma vedaḥ sāntvaṃ ca | daṇḍa āṣāḍhā damanaṃ ca | śatapatho yajurvedabhāgaḥ śatasaṃkhyaḥ panthāśca | ekamārgairṛjubhiḥ | sarvatrāpirvirodhārthe | sa tu pratīyamānaḍyākhyayā | punarapyekatra | vāgbhiradhiṣṭhitam | droṇo mānaṃ kauravaguruśca | sūtrādimānaṃ gṛhādīnāṃ tiryagdhāraṇastambhaśca tulā | anumeyaṃ kaṇādi tasyānumānamuddeśajñānam | pakṣe anumīyate tadanumeyam | anumīyate'nena tadanumānam | yathā'yaṃ vahnimāndhūmavattvādityatra dhūmo'numānam | vahniranumeyaḥ dravyasya rūpyakāderanuguṇaḥ saṃkalanā tatkarmaviśeṣavijñāḥ | pakṣe dravyānugatāguṇakarmaviśeṣāḥ padārthāḥ | rūpaṃ ṭaṅkaka rūpakādinānakaṃ śabdaśca | kapardo varāṭo jaṭābandhaśca | ekatra | karṇāṭadāsībhirbharitam | kucayo rūpeṇa lobhitalokāḥ | śāktadambhadīkṣāsu kutsitena caraṇā māṃsādinopalobhitalokāḥ | bhagnamunivṛttaśīlābhiḥ |
4.27.2
pakṣe bhagnayatiga ṇāni vṛttāni yāsu | yatirviratiḥ | gaṇa magṇādyo'ṣṭau | vṛttaṃ padyam || rajanī haridrā niśā ca | rāgo varṇāntarā ropaṇamāsaktiśca | karṇāṭe hi haridraivāṅgarāgaḥ | mukhe jaghane ca capalāḥ | āryā sādhvī mātrāvṛttabhedaśca tato nañyogaḥ | apivirodhe | mukhajaghanacapalāśabdasyārthākhyā dvayavācitvāt | ekatra | kulālaiḥ kumbhakāraiḥ kutsitalālyā cākīrṇam | kubjaistarubhī rājitam | pakṣe kutsitajarayā jitam | ekatra | gṛhaśreṇyā bhūṣitam | pravardhamānaiḥ sakalaiḥ kalāvaridbhiḥ śiśubhirḍimbhaiḥ śobhitayā | tathā vinyastāḥ svastikā mauktikādicodaracitāścatuṣkā yasyām | sarvata iti bhinnam | bhadrāṇi vāstuśāstrakhyātāni bhūṣaṇaṃ yasyām | yadi vā svastikavardhanamānau gṛhāvayavaviśeṣau | pakṣe śiśuḥ sakalaḥ svastiko vardhamānaḥ sarvatobhadra ityākhyāni pañca patrāṇi | ekatra devakulaiḥ saṃkulam | patākā dhvajavāsaḥ sevāṅge yeṣām | tathā saṃdhiṣu saṃgatāni | avibhādhyasandhīnityarthaḥ | nāṭakeṣu tu mukhyanāyakopari upanāyakacaritaṃ patākā | aṅgaḥ prabandhavibhāgaḥ | mukha-pratimukha-garbha-avamarśa-nibarhaṇākhyāḥ pañca saṃghayaḥ | kūṭaṃ śikharaṃ kapaṭaṃ ca | sudhāṃ lepaviśeṣamiyati prāpnuvanti | pace śobhanā dhārā yeṣām | vicitrairanekaprakāraiḥ | na vigatacittaiḥ | na tulā sāmyaṃ yeṣām | tathā tulayā dhāraṇastambhena saha | ubhayatrāpivirodhe | viśālaṃ vistīrṇam | vyapetaśālam | śālā gajādyālayaḥ | catvāraścaraṇā ṛgvedādayaḥ | api ceti virodhe | tadā raṇena yuddhena rahitam | viḍbhirvaiśyaiḥ saṃvṛtam | na viṣṭhābhiḥ | catvaraṃ catuṣpatham | prakṛtiramātyādiḥ |
4.27.3
virodhastu catvare cakārasya samuccayārthasya pūrvapadena yoge || yasyeti || yasya (purasya)| nātidūre (nikaṭe)| gaṅgā snānātpuṇyahetuḥ | payoṣṇī tu darśanādapītyasyā viśeṣaḥ || yasya ceti || bhārgavaḥ śukraḥ | bhojakaṭa kūpeti adhiṣṭhānanāma| tatra janmāsyeti| tathā ca śrutiḥ- 'śukro bhojakaḍe'bhavat'| kūprādiprasiddhayā hi adhiṣṭhānanāmāni dṛśyante | tathā ca marudeśe śivakūpaḥ kiśāṭakūpo jāṅgalakūpa ityādyadhiṣṭhānanāmāni| vṛṣaparvadaityasutāṃ śarmiṣṭhāṃ śukrasutāṃ devayānīṃ ca yayātinṛpatirupayeme | tato'sau śarmiṣṭhāprīta़yā devayānīmavajānan 'tavāṅge jarā patatu' iti śukreṇa śaptaḥ | tathā dāṇḍakyo nāma bhojakaṭadeśādhipaḥ śukrasutāmarajaḥsaṃjñāṃ kṣatriyaḥ kila haṭhāddvijakanyāṃ pariṇītavān | iti paribhūtaṃmanyena śukreṇa manyunā pātālaśailakhaṇḍavṛṣṭinā sa vaidarbhamaṇḍalo hataḥ || yatreti || vipadastrāyanta iti vipattrāḥ santaḥ na vṛkṣā viparṇāḥ| evaṃ vikasatkamalāni| na tu kutsito vijṛmbhamāṇaḥ prasaranmalaḥ pāpaṃ yeṣviti| yadviśvaḥ'malaṃ kiṭṭe purīṣe ca pāpe ca kṛpaṇe malaḥ|' kuvalayaṃ sarojaṃ kutsitavalayaṃ ca| vīnāṃ padairākrāntāni kūlāni| kulāni tu na vipadā vipattyā||
4.28
tatreti || tatra kuṇḍine ripupakṣakṣodapravīṇānāmapyanukūlānāṃ rājñāṃ maulimaṇinikaṣanirmājitanakhādarśaḥ| tathā caturudadhidvīpapuñjavālukāvadasaṃkhyasaṃkhyeyvanekaraṇeṣu vikhyātakīrtyaiva sudhayā śuśritabhūmaṇḍalaḥ| tathā jayaśrīḥ sārikopamā yasya | evaṃvidho bhīmo nāma rājāsti || kuntalasya deśaviśeṣasya vilāsinyaḥ lāvaṇyameva puṇyapratimā | raviriveti | sarvatra neti bhinnam | asatyavaktā na | akaviṣu kukaviṣu na pratītaḥ | āgamānchrāstrāṇi na tiraskaroti | alasebhyo hitaḥ | ālenānarthena sahito vā na | āmena rogeṇa na yuktaḥ | pakṣe nāsatyayordevavaidyayorjanakaḥ pitā | nākaḥ svargaḥ nāġānāṃ sarpāṇāṃ māṃ lakṣmīmadhipatiṃ lumpati | nālaṃ kāṇḍam | nāma prātipadikam ||
yasyeti || atra bahutvaikatvaśleṣaḥ || utsrāvalpyena | arthātsaurabhajanitena kṛṣṭā ānītā alayo yaiḥ | tathoktāstasya rājñaḥ saṃbandhinaḥ krīḍārthaṃ vanavṛkṣāḥ | janastu utkṛṣṭa ālayo gṛhaṃ yasya | apagatā rūd yebhyaḥ | pakṣe paruṣaśabdasya nañtatpuruṣe arūkṣaḥ snigdha ityarthaḥ | vigatā matsaro yebhyaḥ ekatve tu vimanti pakṣiyuktāni sarāṃsi yasmin | vikasantī ruciḥ kāntiryeṣu | anyatra durvṛkṣastasya cayaḥ | apagatā rājiḥ saṃdhiryebhyaḥ | pakṣe na parājīyata ityac | agatarujo'gatapīḍāḥ śatravaḥ | itaḥ prāpto'nto maraṇaṃ yantra yathābhūtaṃ viśiṣṭaṃ nāśaṃ naśanaṃ bhayādadarśanaṃ vane'nubhūtavantaḥ | iṇaḥ kte 'itaḥ' iti rūpam | puṣpaprakarastu parvatavṛkṣajo vane nitāntaṃ bhṛśaṃ pradhvaṃsamanubabhūva | anvanubhavannittāntamiti hyastanyā bahutvaikatvayoḥ ||
tasya ceti || saha dānā argalena | pakṣe sadā māno garvo yasya | viṭapānāṃ vistārāṇāmānamanaṃ kṛtaṃ taiḥ | anyatra kṛtaṃ viṭānāṃ pāne cumbane mano yena | kaṭakairvalayairaṃlaṃkṛtau doṣau bāhū yāsām | paripanthī tu na skandhāvāre'lamalamatyarthaṃ kṛtopadravaḥ ||
yasya ceti || namatā janena na kṣālanena | etena janānurāgasaṃpattiḥ | evamagre'pyuttarapadeṣu nañsaṃbandhaḥ ||
yasya ceti || nalasyopākhyānaṃ bhāratapratītam | namasyānāṃ pūjyānāṃ devadvijādīnāṃ grāmeṣu lopakathā naiva ||
yasya ceti || sākṣaraḥ likhitākṣaraḥ adhītākṣaraśca | guṇo jyā śauryādiśca ākarṣaṇaṃ karṇāntaprāpaṇam ākṣepaśca | vaṃśo veṇuranvayaśca | daṇḍo yaṣṭirddamanaṃ ca | jātirmāṃlatī viprādiśca | utkhananaṃ vṛttapuṣṭya ālavālamārdavāyotkṛṣṭaṃ khananaṃ gordanamiti pratītam | pakṣe ucchedanam | kulīnaḥ kau kṣitau līno'bhijātaśca | sadbhidyamānaṃ mṛgasyedaṃ mārgam | lagnaṃ saktaṃ saṃyogo yasya | punarvasu nakṣatram | grahaṇaṃ rāhuyogaḥ | pakṣe sanmārgaḥ sadācāraḥ | punariti bhinnam | vasubhāgadhanī | grahaṇaṃ dhāraṇam | saṅkṣiptatānvito mārgaḥ | arthājñaśca iti vā | vyākhyānagatiryathā | sākṣarasya varṇopetasya pustakasyaiva bandhanaṃ na janasyeti ||
4.29
tasyeti || bhīmasya priyā priyaṅgumañjarī nāmāsti ||
yasyā iti || atra prathamaikatvadvitvayoḥ strīklīvayeśca śleṣaḥ | sarvatra nāntatvāt | padmā śrīḥ padmamabjam | rambhā apsarontaraṃ kadalī ca | sumanasaḥ puṣpāṇi | pakṣe suśabdena samāsaḥ | bhramarakaṃ lalāṭasthamalakaṃ bhṛṅgaśca prabālo vidrumaḥ pallavaśca ||
yasyā iti || suṣṭhu varṇo'kārādiḥ suvarṇaṃ ca | tena nirvṛttaṃ padaṃ prakṛtivibhaktisamudāyaḥ pādanyāsaśca || yasyā iti || atra tṛtīyāprathabhayoḥ śleṣaḥ | suṣṭhu madhuno makarandasya rasaḥ prasaro yatra | alikaṃ lalāṭamālyaḥ sthānamasyāḥ sā tilakamava mañjarīti rūpakam | tṛtīyāpacce alivatkālo varṇo yasyāḥ | yadā tvalivatkāleti kriyate tadā ṅīp prasajyeta ||
4.30
tasyā iti || ā samantādalasa ālasaḥ | paścātrañyogaḥ | tasyā lāvaṇyalakṣmīrasaḥ sundarataraścārutaraḥ taraṅge raṅganivalasanniva | raso hi bharādajihyo lasati taraṅgaiśca raṅgati |
kadeti || madhubindukardamavatsu | parṇadanturamadhyeṣu | sugandhigandhavāha eva vājī tasya bāhyāliprāyeṣu | varadātarutaleṣu krīḍatoramuyoḥ kapipatnī indravāruṇīphalapiṅgalaṅgakāntirvānarī nayanapathaṃ gatā dṛṣṭetyarthaḥ ||
tāmiti || tāṃ ca vīkṣya viṣādavyathāsaṃparko hṛdi padamakarot ||
atheti || athānantaraṃ śramaśāntyarthaṃ vāruṇīṃ paścimāṃ prati laghayīkṛtya nīyamāneṣu ravirathāśveṣu | pratipānapanne vāruṇī surā | aparā dig aṅganāntaraṃ ca | taso moho dhvāntaṃ ca | tathā gomaṇḍaleṣu kiraṇaugheṣu ca | yathāsaṃkhyaṃ rakhervanāntarācca mandaṃ calamāneṣu | dvayādapi kīdṛgbhūpāt | hārītāḥ śukābhāḥ pakṣiṇastadvaddharitā nīlā ye harayo'śvāstairgacchati | tasmāt | vanācca hārītaiḥ śukābhapakṣibhirharitaiḥ śādvalairharibhirvānaraiśca hāriṇo manojñāt | raktacandanāghaṃḥ prastāvādavereva | patrabhaṅgo vilepanacitraṃ patravallīsaṃjñaṃparṇānāṃ bhañjanaṃ ca | tathā kāñcidapi śriyaṃ śobhāṃ nārāyaṇavakṣasi tu śriyamabdhiputrīṃ prāpnuvati nakṣatrālaṃkṛte nabhasi | kālindīparispando nārāyaṇavakṣaśca viyata upamānam | pāṇḍupuṇḍarīkāṇi kṣīrarasabindavaśca tārāṇām | parispandaḥ prasravaṇam | pravāha iti yāvat | viṭo bhujaṃgaḥ | kāntaḥ patiḥ | pakṣe pakṣiṇāmāvāsayaṣṭerūnnatoṃ'śo viṭaṅkastasyāntaḥ | bhramo bhramaṇaṃ tanna rasastātparyam | anyatra bhramarā bhṛṅgāḥ | neti bhinnam | pakṣe nadīnāṃ pāliḥ setuḥ | itīti, sati sa rājā yathāvāsamayāsīt | kiṃ kṛtvā he priye, prasādaya haramahamapi tadārādhanamanupṛṣṭhalagnaḥ kariṣyāmītyabhidhāya ||
4.31
akhaṇḍiteti || śambhuśaśinoḥ śleṣaḥ| prakṛṣṭadoṣeṇa andhakanāmnā pratipakṣeṇa | avyāhatavaibhavaḥ | śaśī ca pradoṣeṇa rajanīmukhena | andhatvavidhāyinā andhakārayuktena vā| na khaṇḍitaḥ prabhātā āvo vṛddhairyasya| atra ava vṛddhayarthaḥ|
4.32
bibhrata iti || candrapakṣe hariṇasyeyaṃ hāriṇī 'chāyā | kalaṅka ityarthaḥ | nabhogo viyadvyāpinī rucairyasya | śivastu hāriṇīṃ chāyāṃ kāntim | tathā bhoge vilāse rucirabhilāṣo yasya paścānnañyogaḥ |
4.33
nityamiti || sahomayā vartata iti somaḥ tasya saṃbodhanam | tadviśeṣaṇaṃ svāminniti | tathā bhūtyā bhasmanā pāṇḍuraḥ śuklaḥ | tathā gaurvṛṣo vāhanaṃ yasya | evambhūta umāpate | antarmadhye | sāramutkṛṣṭam | garaṃ kālakūṭam | jitaṃ mahimnā stambhitaśakti | 'nityamudvahate bibhrāṇāya tubhyaṃ namo namaḥ | atra prakarṣe dvivacanam | somaścandro'pi | tadā bhavanaṃ bhūtirjanma | janmanā pāṇḍuraḥ svabhāvaśvetaḥ | tayā gāḥ kiraṇān bahatītyaṇ | pāṇḍurāśca tā gāvaśceti samāse kṛte samāsānto durvāraḥ | antariti karmapadam | sāraṅgo mṛgastena rakṣitaṃ lāñchitamiti tadviśeṣaṇam |
4.34
kṣubhyaditi || sa dhavalitāśeṣabhuvanatalaścandrodaya utprekṣyate | kṣubhyatkṣīrasamudrasāndrasalilollolairlokaṃ plāvayanniva jātaḥ | kṣīrasamudrakṣobhasya tatsahacaritatvāt ||
4.35
ścyotaditi || sātatyabhramaṇena kulālapreṣitacakravadbhramo yatreti bhramaṇakriyāviśeṣaṇam | athavā cakraḥ kokastasyeva bhramo yasya | so'pi rātrau samīpavartinīmapi priyāmanviṣyan bhramati |
mugdheti || ballavā bālagopālāḥ śabaryo'pyāraṇyakastriyo viparyastā bhavantu | satataparicitottaṃsaracanāḥ kāntā uttamastriyo'pi viparyastā iti, apirvismaye ||
4.38
kimiti || kundasya vikāsināṃ kuḍmaladalānāṃ srak | tadvatsundarā iti śauklyasaukumāryātiśayārthaḥ | jaraṭhakandasya hi dalāgrāṇi paruṣāṇyaruṇāni ca bhavantīti ||
4.39
itīti || itthamunā prakāreṇa | janitaharṣam | nirguṇḍīkusumamālāpratimaṃ karanikaraṃ diṅmukheṣu kirati vitanvati satīndormaṇḍale haraṃ dhyāyantī sā darbhaśayyāyāmasvapat | samādhilayaṃ gateti bhāvaḥ |
iti caṇḍapālaviracite damayantīkathāvivaraṇe dvitīya ucchvāsaḥ samāptaḥ ||
Linked texts (1)
- Nalacampū — Trivikramabhaṭṭa, Sanskrit