Nalacampu 5
Viṣamapadaprakāśa 5
- Language
- Sanskrit
5.p1
atheti || anantaraṃ kiraṇasaṃspṛṣṭameghe | rāgavatyārakte ravau suptā satī svapnaṃ dadarśa | anyo'pi rāgavānāsaktaḥ kila paṭīmutsārya karābhyāṃ stanau spṛśati | śaradvalāhakavalakṣāḥ śaradabhradhavalāḥ | kreṅkāro vādyaviśeṣaḥ ||
5.p2
svapnamāha—kileti | vārttoktau | haraḥ śaktimaṇḍalāduttīrya putrītyabhidhāya īdṛśīṃ pārijātamañjarīmadāt | kīdṛśo haraḥ | brahmaṇā viṣṇunā ca kṛtastutiḥ | dvayenāpi kīdṛśena | kamaje'dhivāso'sya padmāsanatvāt | viṣṇustu kamalāyāḥ śriyā adhivāsastena | tathā vahnirasvarūpeṇa netreṇa candramasā ca kṛśena kṣāmeṇa anugatarūpeṇāvinābhāvasaṃbaddhamūrtinā lasan | tathā vikacaṃ savikāsam | kapālaṃ tu vigatāḥ kacāḥ keśā asmāditi vikacam | tathā ahiṃsāyā āṭopamāveśam | ahiṃ ca sāṭopaṃ saspandam | projjvaladdīpyamānam | bhasma tu prakarṣeṇojjvalam | adhigataṃ kaṅkālaṃ śarīrāsthi arthātvaṭtvāṅgaṃ yena | kaṃdharārdhena tu kālena saha kālakūṭasvāt | adhikamiti kriyāviśeṣaṇam | sāladrumatulyaṃ prāṃśutvāt | pakṣe sālase līlāmanthare dṛśau yasyāḥ | sarvāndānavānvārayati | gaṅgā tu sarvadā nityaṃ navā avicchāyā vāḥ pātho yasyāḥ | athavā sarvaṃ dadātīti sarvadā | ānūyanta ityānavāḥ tathoktā vāro'syāḥ | etena kāmukatvena narmavacanādātmajalānāṃ stutyatvoktiḥ ||
5.1
tubhyamiti || andhakārātīti karmadhārayaḥ |
iti śrīcaṇḍapālaviracite damayantīkathāvivaraṇe tṛtīya ucchvāsaḥ samāptaḥ ||
5.2
vibho iti || vibhuḥ sarvavyāpī | viśeṣeṇa bhūtyā bhasmanā samṛddhaḥ saṃpannaḥ | yadvā vibhūtyā caturdaśabhuvanādhipatyalakṣaṇayā | tathā vāsukibhūṣaṇaḥ | mogho niṣphalaḥ saṃkalpo dhyānaṃ yasya | paścānnañyogaḥ | etāni śivasaṃbodhanāni |
5.3
krameṇeti || yathā māhendra indraḥ, tathā sukumāraḥ | kumāraḥ | sa hi tārakāsurocchedanāya prābhavat | sukumāraṃ mṛdu raśmijālaṃ tu tārakāṇāṃ nakṣatrāṇāmucchittaye | vaiṇikavaiṇavikau vīṇāveṇuvādakau | alaṃkārāśca mudritavivṛttānunāsikyādayaḥ | tāro'tyuccadhvaniḥ | grāmarāgaḥ pañcamaḥ | yadvā ṣaḍjamadhyamagāndhārāstrīṃstrīngrāmānrāgaṃ ca bharatoktaṃ ṣaḍvidhaṃ gāyake gāyati sati ||
5.5
rājāpīti || prathamaprabuddhā ye prakṛṣṭagītāstadgītadhvaninā dhvastanidraḥ ||
5.6
mugdhasnigdheti || maṇibandhakaniṣṭhikayormadhyaṃ karabhastadvadūrū yasyāḥ | tata ūṅ tasyāḥ saṃbodhanam | īdṛśaṃ te mukhaṃ dṛṣṭvā sahasācintyādhigatacamatkāraṃ me mano hṛṣyati |
kṣitipattistviti || agre sthitaṃ purohitamityamunā prakāreṇa rājñīkathana lakṣaṇenāvocat | yat priye, sa bhagavāñchaṃkaro mayāpi svapnāntare dṛṣṭaḥ | kīdṛśaḥ | sāmarthyaṃvatā herambeṇa, śaktiśastrabhṛtā ṣaṇmukhena cātmapratimenānugamyamānaḥ | śivo'pi vigatanāyakaḥ sakalalokasvāmī śaktimāṃśca śivaśaktyoravinābhāvasaṃbandhādityātmasādṛśyam | kāmaḥ smara icchā ca| kapardo jaṭābandhaḥ virodhapakṣe varāṭaḥ īśvaro dhanavān | sasomaḥ senduḥ | saha umayā vartata iti somaḥ | tato nañyogaḥ | vigato bhavo yebhyaste vibhavā muktātmānaḥ | taiḥ saha | bhagavatsāyujyaṃ hi muktiriti vṛddhāḥ | tathā viśiṣṭhā bhūtiryasya | bhasma ca| pinākaṃ dhanurasyāsti | apīti bhinnam | nākī svargī | yadvā 'capa sāntvane' | capayanti sāntvayantyanunayantyavaśyaṃ cāpinaḥ prasādakā nākino yasya ||
evaṃviva iti || ko'pi muniḥ sūryamaṇḍalādavātarat | kanakapiṅgajaṭābhārasya meruśikharaṃ puṣpamālāyāśca nakṣatrarājirupamānam | lagnaṃ saṃbaddhaṃ jyotiṣapraṇītaṃ ca | lalāṭasya śilā tilakānāṃ ca gaṅgopamānam | parivṛto munibhiḥ | kīdṛśairvividhaśākhaiḥ | śākhā kaṭhabahvṛcādirlatā ca jaṭā keśāracanā mūlaṃ ca | valkalaṃ | vṛkṣatvak | tadeva tarūṇāṃ sahajaṃ munīnāṃ cāhāryam | mekhalā mauñjī nagāntadeśaśca | rudrākṣajapamālānvitaiḥ | pakṣe rudrākṣā akṣāśca taruviśeṣāḥ | mṛgakṛttikāyā mṛgavacaḥ śleṣaiḥ sahitaiḥ jyeṣṭhāṣāḍhena praśasyavratadaṇḍena sahitaiḥ | pakṣe mṛgo mṛgaśiraḥ kṛttikā aśleṣā jyeṣṭhā āṣāḍhāśca nakṣatrāṇi | sasaṃmadaistṛṣṇākṣayātsānandaiḥ | tathā madasya garvasyākāraṃ nākalayadbhiḥ | apirvirodhe | sa tu tulyārthavyākhyayā | krīḍā viṣayāsaktiḥ | tathā cakriṇo viṣṇorīḍā stutistatparaiḥ | virodhe tu caḥ pṛthak | bhūmaromayuktaiḥ | viprāṇāṃ bālakairḍimbhaiḥ | virodhe viśeṣeṇa pragatakeśaiḥ | purāṇapuruṣā vṛddhāḥ | janānāmardanaṃ pīḍā | prapannānāmāścitānāṃ śaṃkaraḥ sukhaṃkaraḥ | bhavaḥ saṃsāraḥ | prabuddho vidvān | bandīkṛto haṭhena gṛhītaḥ | śramaṇastapasvī | ajinaṃ mṛgāditvak | virodhe tu purāṇapuruṣo janārdanaśca viṣṇuḥ | śaṃkaro bhavaśca śivaḥ | prabuddhaḥ sugataḥ | bandā vandakā bauddhavratasthāḥ | śramaṇaḥ kṣapaṇaḥ | jino'rhan | parigrahaḥ sarvatra neti bhinnam | vadho hiṃsā | alīkasaṃdho mithyāpratijñaḥ | dambhavaidino dāmbhā māyikāḥ | akulīno nābhijātaḥ | grahagaṇastu navasaṃkhyasvarūpaḥ | dhanvī ca nālīke śare saṃdhānaṃ yasya | haṃsastu nādasyāmbha eva sthānakaṃ tatpriyaḥ | nākurvalmīkastanna līnaḥ | bhaktyārādhitatripuruṣairiti | trayaḥ puruṣā yatreti samudādhina eva samudāya iti darśane bahuvacanam | vyatiriktasamudāyapakṣastu nehāśrita iti sevitahariharabrahmabhī rakṣārthaṃ racitarekhātulyairyajñopavītatantubhirbhūṣitadehaḥ | śamo'syāstīti śamī śāntaḥ | tathā vidrumaṃ pravālaṃ tutthutyoṣṭhaḥ | prajāṃ pāti ṛtuṛdvayo hi prajātrāṇam viprājñāpayati japa prāpayati | bhadṛdarśanānvayatvāt | suṣṭhu tapo vratamasya | tathā kau bhuvi tapasā lokottareṇa dharmeṇa ślāghanaśīlaḥ | 'tapaścāndrāyaṇāyadau syāddharme lokottare'pi ca' iti viśvaḥ | yadvā kutapo darbhastadā kutapaślāghītyatra visargābhāve'pi ( śasya dvitvena ) śrutyā virodhapratītiḥ | vigatakalatraḥ | sakalaṃ trāyate | ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāsteṣāmantaḥ pāram | kuśāndarbhāñchrānti gṛhṇanti ye te kuśalā dakṣāstaiḥ saha | caḥ sarvatra virodhe | tadyathā śamītāmā taruḥ tathā drumāṇāṃ dharati | virnañarthe | vi prajāpavān | kutapaḥ kutsitaṃ tapaḥ | saha kalatreṇa | yamasyāntakasya samīpamanusaratyūvaśyam | saha kuśalena kṣemeṇa ||
muniriti || rājapraṇāmānānantaram | sarvvadā raktaprāntayā dṛśā pravālacchuritakṣīrodavīcyeva plāvayanmunirapyāśiṣamuvāca | raktāntanetratvaṃ śubhalakṣaṇam | virodhe sa iti muniviśeṣaṇam | dāruṇaṃ raudram ||
5.7
sindūreti || bhramakaraṃ bhrāntijanakam | tacca sindūraspṛhayetyādinābhihitam |
5.8
atheti || prāptasaundaryaṃ ramyaṃ niryadbhiḥsaranmaṇīnāṃ mahastejo yasmāt tatrāsane āsīnaḥ| muniḥ kāṃcidapūrvāṃ śobhāṃ babhāra || rucirakāntau sumeroḥ śṛṅgabhāge sthito brahmeva |
5.14
upeti || induḥ kena śiśirīkṛtaḥ | svabhāvādeva śiśira ityarthaḥ |
5.15
yatheti || vācītyekatve'pi jātyā bahutvapratītiḥ |
5.16
viveka iti || praśrayaḥ praṇayaḥ |
evamiti || krodhasya parispaṃdaṃ ceṣṭāṃ kurvāṇeva ||
nayeti || yaśobhājanetyāmantryasya nañyogaḥ | tathā kṛtāni kṛtrimāṇi, natu vedavadapauruṣeyāṇi | kutsitaṭīkāni kuśāstrāṇi gṛhṇāsītyevaṃśīkaḥ yasmādavedo vedapāṭhanahitaḥ | idamapi dvayamāmantryam | kvāpi na udgāramuccāraṇaṃ kṛtavānasi | vaktumapi na vetsītyarthaḥ | stutipakṣe nayaśca śobhā ca te janayasi | yadgṛhamāgato'si tasyeti śeṣaḥ | tathā kṛtā kau pṛthivyāṃ ṭīkā gamanaṃ yena | svargiṇāpyasmadanujighṛkṣayeti śeṣaḥ | kuśo darbha evāstraṃ gṛhṇāsyavaśyam | etenādṛśayaśatrūṇāmapi vidhātoktiḥ | vedanā duḥkhaṃ tadarthamudgāramuccāraṇaṃ kvāpi nākaroḥ | etena priyaṃvadatvoktiḥ | nindāyāṃ anādeyeṣvaśraddheyeṣu jaḍeṣu ratiṃ vidadhaddhisako dhīvara ivāvabudhyase | dhīvaro'pi kila nādeyapayaḥsu kūlaṃ kacchaṃ prati vartamāneṣu ratiṃ kurute | pāṭhīnāhāratvāt | pakṣe sarvakālameva nadībhaveṣu kūlaṃ kūlaṃ prati vartamāneṣu vāriṣu rāgamāsaktiṃ kurvāṇaḥ pāṭhavān na hiṃsāśīlo dhiyā buddhyā vara evāvagamyase | etena tīrthasthāstunurdayālujñānī ca | kutsito raṅgo vāsanā yeṣāṃ teṣu viṣayeṣu prītimān | pakṣe kuraṅgā mṛgāsteṣu prītaḥ | kadambaiḥ kumātṛkaiḥ | kutsitā ambāḥ kadambāḥ tāśca duśce ṣṭitaiḥ kurvanti ācakṣate vā iti ṇijantādaci siddham | bahuvrīhau tu koḥ kadra bhavati kutsito ravo yeṣāṃ taiḥ | kutsitamalīkam kadalīkam | koḥ kat | bahukadalīkaṃ yeṣām | tathā palaṃ piśitamaśnanti ye teṣāṃ prāyaiḥ sahaśaiḥ | tathā kutsitaṃ janma yeṣāṃ tathāvidhaiḥ saha vāsaṃ vidhatse | pakṣe kadamba-kurabaka-kadalī-palāśā ye kujanmānaḥ kau pṛthivyāṃ janma yeṣāmiti kṛtvā bhūruhāstaiḥ saha saṃvasasi | munayo hi mṛganagapriyāḥ | vanavāsitvāt ||
yasyeti || puṣpavatīṣu hi kāntāsu rāga āsaktiḥ | ācāraviruddhaḥ kuladharmānucitaḥ pakṣe sadācārebhyāmantraṇam | vibhiḥ pakṣibhī ruddhaḥ puṣpavānkāntārasyāgastarureva priyaḥ ||
taditi || tasmāt tāpasa tapasvin, hi sphuṭaṃ te tava saṃbandhinā kanyāvarapradānena nālaṃ na paryāptaṃ neṣṭaṃ pūrṇata iti yāvat | yato'haṃ putrārthinīti | athavā tāpaḥ saṃtāpastatsahitena | pakṣe tāpasetyāmantraṇam | tenānena kanyāvarapradānenālaṃ nānyatprārthanīyamityarthaḥ ||
doṣeti || doṣāṇāmākaro mukhaṃ yasyāstatsaṃbodhanam | pakṣe doṣākaraścandraḥ ||
anantaramiti || parikaramābadhyeti jaghane paṭīveṣṭiṃ kṛtvā kāminyo rājānamasnapayan | samenāviṣameṇa kareṇotkṣiptānyāmamakāni yābhiḥ | āmalakacūrṇaṃ hi snānīyam | śṛṅgāraḥ kanakālukā | bhājanaṃ pātram | tatroddhūlanaṃ cūrṇaviśeṣaḥ tena saha karaḥ pāṇiryāsām | sabhājanoddhalanapāṭhe tūddhalanamudvartanam | utkṛṣṭāni uddhṛtāni gandhadhāroṇi tailāni yābhiḥ | cāmaraṃ prakīrṇakam | viśiṣṭo bhramaścalanaṃ tena saha yā kaṅkatikā keśamārjanī tasyā upāntenāsamantātkeśānāṃ viralīkaraṇamācarantyaḥ | pāliḥ paryāyāvasaraḥ | yadajayaḥ—'pāliḥ karṇalatāyāṃ syātpradeśe paṃkticihnayoḥ | dṛṣṭaśmaśrustriyāmaśrau paryāyāvasare krame' | tataśca darśita| vividhā pādapāliḥ pādamarddanāvasaro yābhiḥ | kṛtaṃ prakarṣeṇa hastamalanaṃ yābhiḥ | bahulatāmiti bāhulateveti | pakṣe makaraiḥ saha utkṣiptamamalaṃ kaṃ jalaṃ yābhiḥ | bhṛṅgāṇāmāra āgamanaṃ tasmādyo bharaḥ | tathā avācyavacanaiḥ sabhājanasyoddhūlanaṃ mālinyaṃ kurvanti | uddhūlanapāṭhe tu sabhājanāduddhūlanamapasaraṇam | utkṛṣṭagandhadhāritā elā oṣadhiviśeṣo yābhiḥ | ca pṛthak | amarā devāḥ | savibhramaṃ savilāsaṃ kaṃ sukhaṃ yatra | katikopānte kiyatkopavigame nākeśasya divaspateḥ prasādanaṃ kurvanti | katīti puraṃdhrikāviśeṣaṇaṃ vā | darśitā vividhāḥ pādapānāmālayo yābhiḥ | prahasto rāvaṇapratihārastasya malanamabhibhavaḥ | bāhulatā bāhulakam ||
5.17
matteti || mattaḥ klībo mātaṅgaḥ śabarastadvadṛcchasi ceṣṭase'vaśyam | sa hyanucitaceṣṭaḥ tvamapi tathā klībā | mlecchābhigamastvanucitatvānta vyākhyeyaḥ | pakṣe mātaṅgo hastī | yasyā bhavatyā ālocanaśrīvivekasaṃpadapramāṇā pratyakṣādipramāṇāpetā sā tvaṃ balino balavato rājñaḥ saṃśraye'valagnāvaṣṭabdhā kasya pūjyasyāpūjyasya vā adhikṣepaṃ tiraskāraṃ na karoṣi | sarvasyāpi karoṣyeva | pakṣe locanaśriyaḥ prasṛtyādipramāṇātiriktavam | balirudararekhā | avalagnaṃ madhyam | evaṃvidhā sā tvaṃ śubhalakṣaṇā kasya ādhikṣepaṃ manaḥpīḍāyā apanòdaṃ na karoṣi ||
taditi || tasmād | alaṃ pūrtyatāmanena | ālāpe saṃbhāṣe ālasyābhyasya sato anyasya ca prapañcena vistāreṇa | prakṛtaṃ prakriyatā iti bhāvaḥ | uktayo hi sapratipakṣā bhavantītyālapratiṣedhe sato'pi pratiṣedhaḥ | tathāhi—'santaḥ saccaritodayavyasaninaḥ prādurbhavadyantraṇā sarvatraiva janāpavādacakitā jīvanti duḥkhaṃ sadā | avyutpannamatiḥ kṛtena na satā naivāsatā vyākulo yuktāsuktavivekaśūnyahṛdayo dhanyo janaḥ prākṛtaḥ' | athavā ālāpasya ālenāvasturūpeṇa san na paramārthena san yo'sau prapañcastenālaṃ nirarthakatvāt | yaduktam—yadevārthakriyākāri tadeva paramārthasat' | dāruṇaṃ na yaśobhājanapāṭhānahiṃsaketyādikasya munīnāṃ pratipādanādraudraṃ vadanaṃ yasyāstasyāḥsaṃbodhanam | na araviṃ naktaṃ samayam | apitu saraviṃ saṃdhyāsamayaṃ munayo'pyanupāla yanti | naktamityanena saṃdhyā lakṣyate | vayamapi munayastato'smākaṃ saṃdhyāvasara ityabhiprāyaḥ| stutau aravindavadvaruṇaṃ vadanaṃ yasyāstasyāḥ saṃbodhanam | naite munayaḥ saṃdhyākālamanu paścātpālayanti | avaśyavidheyatvāttatkālamevetyarthaḥ | tasmādanujānīhi yāmo vayam ||
itīti || ityuktā sā rājñā maharṣe ityādyabhidhāyātithyasatkriyāyogyamupādāya harṣayituṃ praṇatiṃ cakre ||
munistviti || vṛttamukto varttulamauktikaḥ śīlarahitaśca | doṣāśabdo bhujaparyāya iti doṣā bāhū ālayo yasya | doṣā avadyāni ca | yadviśvaḥ—'doṣā rātrau bhuje'pi ca' | jaghane bhavaṃ jaghanyaṃ garhitaṃ ca | tādṛk padamāśrayo yasya | 'sadā śaśvat pade pādāvadhiṣṭhānamāśrayo yasya | pakṣe satāmapyāpadāmrāsamantādadhiṣṭhānaṃ nagaram | āpadāmādheśca sthānamiti vākye tu suṣāmāditvātṣatvam | iti prakṛte'laṃkārasya varṇanaṃ gauṇavṛttyā dūṣaṇam | tasmādevaṃ doṣayukto'laṃkāro yuṣmādṛśīnāmeva bhāti; nāsmākaṃ yatīnām | yato hi cāritramaṇḍanāḥ narmmaṇastu alamatyarthaṃ kāro rājagrāhyaāgastvādṛśīnāṃ rājapatnīnāṃ saṃgacchate, nāsmākaṃ vanavṛttīnām | lokasyopakurmma eva vayaṃ, na kuto'pi kiṃcitpratigṛhṇīma iti bhāvaḥ | iyaṃ ca sugandhiḥ sabhṛṅgalāpā srak cīnāṃśukaṃ ca tavaiva yuktaṃ, nāsmākam, yasmāt parito malaṃ vahati | tathā nibaddhamadhunā samavetasurayā karālā evaṃbhūtāsau srak | apācīnaṃ nikṛṣṭaṃ ca vāsaḥ | iti samayaṃ kaṃcicchleṣoktibhirnirgamya gaganamudagāt ||
5.18
gatvā ceti || majjanagṛhaṃ gatvā snānapīṭhe niṣaṇṇaḥ gṛhaṃ viśiṣyate | payasā pūrṇā samudrā mudrāṅkitā droṇī jalapātrī kuṇḍikā yatra | snānīyajalādiṣu mudrā dīyate iti rājadharmaḥ | tathā kalaśāḥ kumbhāsteṣāmāliḥ paṅktistayā saha yuktāni sthānāni pradeśā yatra | tathā kaladhautasya hemnaḥ paṭṭa āsanaṃ tena saha | anyatra payaḥpūrṇaḥ samudro droṇī ca yatra | droṇī deśaviśeṣaḥ | yadviśvaḥ-'droṇī syānnīvṛhantare' | kedārodaraṃ tu samagraśālisthānam | tathā sakalāḥ sarve dhautāḥ dhautāḥ kṣālitāḥ paṭṭā dyāsanāni yatra ||
5.21
tasyāṃ ceti || sūpakārā audanikā suṣṭhūpakārakāśca ||
bhaktā iti || bhaktāḥ prasādakāḥ| mudaṃ gacchantīti mudgāḥ| modayantīti modakāḥ | na śoke vartate'bhīkṣṇamaśokavartī nīrnāyako yeṣāṃ yāsāṃ ca | samauṃso yāsām nānā anekaprakārā āśā yeṣāṃ yāsāṃ ca | 'śeṣādvibhāṣā' iti kap | viśiṣṭāñjanāḥ | akṣīṇi īrayanti vibhramātmakampayanti | aghasya pāpasya arikāḥ śatrurūpāḥ | bhaktamityādi karmapadāni bhakṣyārthāni | pariveṣaṇamatra bhojanasya bhājane kṣepaṇam ||
anantaramiti || trastasya hi mṛgaśāvasya karṇau stabdhau bhavataḥ| tāmbūlīdalānyapi tādṛśīti bhāvaḥ ||
krameṇeti || anyo'pi madhupānaina mādyati | punaḥpunarmadhuvāñchyā niṣprabhaḥ syāt | tayā klīvatayā āraktaḥ sacirvastro bhūmau patati | vistīrṇaśilāvakāśa eva jaghanaṃ śroṇī yasyāḥ | tathā ullasantaḥ adharā adhaḥsthitāḥ pravālā yasyāḥ | īdṛśayāmastācalāraṇyarājau upariṣṭrātprāptaṃ rāgiṇaṃ raktaṃ dyumaṇiṃ vīkṣya roṣādiva paścimadigānane rakte jāte | anyasyā api sukhamīdṛgguṇāyāmaparakāntāyāmanurāgiṇamupari patitaṃ patimavalokyeṣyaryāvaśādraktaṃ syāt ||
5.22
bhogāniti || bhogānityanantaro bhoḥśabda āmantraṇe | gāṅgorminirmalīkṛtāṅgasya śaṃbhoḥ śivasya prasādādbhogān prāpya bho darpabhājaḥ prāṇinaḥ, mohātsakāśād ūhānabhijñā avimarśākāḥ kvacidapi viṣaye mā bhavateti | māyoge'pi sānu bandhakatvādvidhau pañcamī | yasmāddhetoḥ smārtavipraiḥ praṇāmasamaye stutapādapadmaḥ| tathā sarvasaṃpat sakalaśrīko nabhogo viyadgāmī ca yo bhāsvān raviḥ | so'pi svāṅgabhūtā bhā dīptīḥ pari haran eṣa bhavatāṃ pratyakṣo'staṃ prayāti | sarve sulabhā durlabhāśca saṃpannā bhogā asyetyuktābhihitam | tasmādevaṃvidhasya mahātmano'pi raverastaṃ vilokya śaṃbhorārādhanādikārye na pramaditavyamityarthaḥ |
kadāciditi || bahudhā nandayati harṣayati yastasmin | yauvanārambhe | suṣṭhu ruciricchā ravaḥ svaro yasyāḥ | śobhanābhilāṣā kalabhāṣiṇī ca | surataṃ mohanamevotsavamanubhavantī priyaṃgumañjarī garbhaṃ dadhe | cāmīkarācalo merustasya caladdehā adhiṣṭhātṛdevateva | so'pi bahudhānekadhā nandanākhye vanārambhe suṣṭhu atiśayena ruciravāyau suratāyā devatvasyotsavamanubhavati | ārambhaṇamārambhaḥ ādirityarthaḥ | nandanaṃ hi vanānāmādiragryaṃ pradhānamityarthaḥ| yadi vā vanānyarabhyante'neneti kṛtvā vanārambhaḥ| śatānandena hi prathamaṃ nandanaṃ sṛṣṭvā tadvṛkṣāvayavairbījaśākhādibhiritaravanāni jagati sṛṣṭāni ||
teneti || kusumāntargūḍhaḥ phalārambhakarasakaṇikārūpo bandhaḥ komalaphalabandhaḥ ||
5.23
sā samīpeti || samīpe sthitā jyeṣṭhā vṛddhastriyo jñātaprasavasvarūpā yasyā | tathā payasā kṣīreṇa pūrṇau payodharau stanau yasyāḥ | sā priyaṃgumañjarī tasya rājño mudamakarot | agraṃ prāvṛṣo'graprāvṛṭ āṣāḍhavarṣāḥ | tatpakṣe samīpe sthito jyeṣṭhaḥ śukro māso yasyāḥ | tathā payasā jalena pūrṇaḥ payodharo megho yasyāḥ | bhuvo hi prāvṛṭ paramodakāriṇīti bhuvaḥ patyurāhlādaṃ karoti |
5.24
prabheti || kāntisaṃyogi | vikhyātaṃ prasiddham | nalasya nṛpateridaṃ nālam | karma agaṇyapuṇyātmakaṃ tasya | yogyamucitam | kanyāratnam | sā ajījanadutpādayāmāsa | pṛthvī puṇyatīrthamiva | tadapi prabhāsākhyam | yogibhiryogamārgaratairvikhyātam | ālasya asārasya karmaṇo na yogyam | atha ca bhālasyakarmaṇo na yogyam | kiṃ tarhi udyamakriyāyogyam | tatastadarthaṃ kenāpi na pramaditavyamiti bhāvaḥ |
tatra ceti || kanyāratnānveṣiṇo hi | surabhayaḥ saurabhyavantaḥ | samāḥ saśrīkāśca bhavanti ||
5.27
apīti || reṇunā kṛtā krīḍā yatra | tathā 'kastvāṃ pariṇeṣyati, tvaṃ kasmai dātavyā' ityādyuktibhinaṃre puṃsi viṣaye aṇukrīḍānvitamalpakrīḍākaram | tasyāḥ saṃbandhi vayaḥ | śaiśave'pi prauḍhaṃ vaicitryaṃ dadhau | apirvirodhārthaḥ | sa ca tuṣṭyārthavyākhyayā |
akaroditi || pragītā prasiddhā tasyā bhāvaḥ prāgītyam ||
5.32
sutāreti | tārā kanīnikā devī ca | kāmaḥ abhilāṣaḥ smaraśca | samyak kāmo yebhyaḥ | tumaḥ samaśca kāmamanasormalopaḥ | sukumārāḥ komalāḥ | tathā mahendravatkārtikeyo'pi sukumāraḥ| sudhāvatkāntirasyeti sudhākānti śubhraṃ candraśca| aruṇa ārakto ravisārathiśca| bhāsvān dīpyamānaḥ sūryaśca| kṛṣṇo mecako viṣṇuśca| prabuddhā vyutpannā| buddhaḥ sugataḥ gururviśālo bṛhaspatiśca| pṛthvī pṛthulā bhūśca| surabhiḥ sugandhivaṃsantaśca| gandhavāhaḥ parimalavāhī vāyuśca| śrīḥ kāntirlakṣmīśca||
bhadreti|| bhadraṃ padaṃ pādanyāso yasyāḥ jyeṣṭhā prathamāpatyam| śobhanau hastau yasyāḥ| pūrvamutkṛṣṭamuttaraṃ vaco yasyāḥ| sārdramaniṣṭhuraṃ hṛdayamasyāḥ| kāmasya mūlaṃ kāraṇam| pakṣe bhadrapadā jyeṣṭhā hastaḥ pūrvā uttarā ārdrā mūlaṃ nakṣatrāṇi||
5.33
lāvaṇveti || navakandalīvanmṛddhītanurvapuryasyāḥ |
5.35
iti viṣamapadaprakāśametaṃ damayantyāṃ tanute sma caṇḍapālaḥ | śiśumatilatikāvikāsacaitraṃ caturamatisphuṭabhitticārucitram |
Linked texts (1)
- Nalacampū — Trivikramabhaṭṭa, Sanskrit