Pramāṇa · Search · About · API

Gitagovinda 18

Śaśilekhā 18

Language
Sanskrit

18.1

śaśilekhā
⁴śivapakṣe'pi samam| ⁵u sambodhane| ayaṃ nā=puruṣaḥ, pauruṣaśālī, ⁶avanamālī=bālenducūḍaḥ, vanamālī=gaṅgājalarūpamālādhārī vā śivaḥ gopīrakṣakaḥ| kāśyāṃ vihārapakṣe - yamuneti, yathāśrutārthakatve'pi ⁷samañjasam| athavā he ⁸madanamanaḥ = sakāmacitte!, ⁹mama prāṇabuddhisvarūpe vā| īśaṃ=mahādevam, hara=svavaśīkuru, ¹⁰tava gamanenaiva
vaśībhaviṣyatītibhāvaḥ| ¹vā evārthe| he nitambini! gamanavilambaṃ na kuru| taṃ anu=tena īśena saha hṛdayeśam , hṛdaye =cetasi, śaṃ =sukham, sara =gaccha, ²prāpnuhi| ³asmin gīte sarvatrānuprāsadarśanādatra pade tadbhañjaparihārāya nitambanetipāṭhaḥ kalpayitumarhaḥ, tadarthastu nitambasya nitambanahetunā vā, na gamanaṃ =asañcāraḥ, tena vilambanaṃ na kuru iti| taṃ hṛdayeśaṃ anusara| ayambhāvaḥ-hṛdayasya ⁴śivāsaktatvānnitambaḥ=gauravajñānaṃ na bhaviṣyati| kuto vilamba iti? ayaṃ nā =puruṣaguṇaviśiṣṭaḥ śivaḥ, u sambuddhau, gopīrakṣaṇaśīlaḥ|

18.2

śaśilekhā mādhavaḥ=sthāṇuḥ|
śaśilekhā
sametaṃ=¹sambaddham, kṛtasaṅketaṃ=sāṅketikam, ²patnīnāmno grāhyatayā svakalpitaṃ te nāma vādayate, vadati svārthe ṇic| he mṛduve!, mṛdu=mandam, vāti=gacchati, tādṛśi| aṇumapi tādṛśaṃ veṇuñca bahu manute| veṇupadaṃ tṛṇalatādyupalakṣaṇam| athavā nāmasametaṃ =tvannāmagrahaṇapūrvakam, kṛtaṃ saṅketaṃ dayate vā=rakṣatyeva, gacchatyeva| mṛdu vāti =gacchatīti mṛduvā , tatsambodhane he mantharagamane! te tanusaṅgatapavanacalitaṃ veṇuṃ =vaṃśam, aṇumapi tādṛśaṃ reṇuṃ ca bahu manute iti vā| ³nāmasametaṃ kṛtasaṅketañca yathā tathā dayate =prīyate, iti, deṅ dyau dhātū tadarthakau |
patatati patatre vicalati patre śaṅkitabhavadupayānam| racayati śayanaṃ sacakitanayanaṃ paśyati tava panthānam||dhīra0|
śaśilekhā
¹śivapakṣe'pi samam|

18.3

śaśilekhā kānte!=kākāraḥ ante ⁶nāmno yasyāstatsambodhane he caṇḍike! ambike! kālike! vā| ⁷anyat samam| kadanaṃ tāpa-pāpayoriti|

18.4

śaśilekhā
śivapakṣe'pi samam|
śaśilekhā
govindasya=⁶gaṇeśajanakeśvarasya ⁷aga=upaprasthāto yasyāstayā indati=parameśvaro bhavati sa sadāśivaḥ, śaktyā yukta iti|
1 sampūrṇaṃ, M. & I.O. 2 'jalasaṃsarge' ityārabhya 'itibhāvaḥ' yāvadadhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O. 3 manorājyena, M. & I.O. 4 gatam, G.J. i 5 'athavā' ityārabhya 'ratha-syandanakāyayoriti' yāvadadhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O. 6 śivasya, G.J. i 7 'aga' ityārabhya 'śattyā yukta iti' yāvadadhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O.

18.5

śaśilekhā murāreḥ=veṣṭanarahitasya, āvaraṇaśūnyasya sadāśivasya urasi viṣṇoḥ urasi=śreṣṭhe śive vā, upahitahāre, ata eva tarala balāka iva ghane=niviḍe, snigdhe vā, ghanaḥ=śvetamegho vā vivakṣitaḥ| ⁵arateḥ=duḥkhād viparīte=sukharūpe| ⁶taralabalākāsambandhena vā śvetatvam| anyat pūrvavat|
śaśilekhā
śivapakṣe'pyevam| ²abhisāraviśeṣa-līlāviśeṣeṇa tamaso varṇanam|

18.6

śivapakṣe'pi samam|
iṅganā=saṃjñā, śubhagaḥ=śobhano bhage| jñānavairāgya-aiśvaryādiṣaṭkaṃ yasya, tādṛśo'pi tvāṃ binā akṛtārthamātmānaṃ manyata itibhāvaḥ|

18.7

śaśilekhā hariḥ=śivaḥ| ³madhuripuḥ=śivaḥ| anyat samam| yadvā pūrvaṃ tisṛṣu ayante, ⁴rayante vā=sañcaranti, gacchanti, te pūrayāḥ=tripuracāriṇo daityāsta eva madhuḥ=daityaviśeṣaḥ, jalaṃ puṣparaso vā, tad ripuḥ=śivaḥ, tasya kāmaṃ=kāmyam, kamanīyam, mama vacanaṃ kuru, ubhayaṃ kurviti vā| ⁵athavā maṃ=śivam, avacanaṃ kuru, tvadgamane tasya vacanāvakāśābhāvāt| madhuripuḥ=madhurasasparddhīkaḥ⁶ śabdo yasyāḥ, samadhumadhuravāṇītvam, maṃ=śivam, pūraya=kandarpaśaravraṇadūnaṃ svasthīkuru|
¹devakāni devanam, dyutiḥ stutirgatirvyavahāro vā, tatkāriṇi aṣṭaiśvaryyāṇi, tairdevanāt devakaṃ = praśastamindriyaṃ vā, tadvān| nandatīti nandanaḥ = ānandamayaḥ = śivaḥ, avatu| ²yadvā devanaṃ devaḥ, krīḍakena svārthe tadasminnasti, tādṛśa īnandano=lakṣmīputro madano yasmin krīḍādhārībhūtaḥ kandarpo yasya saḥ, krīḍā cātra dahanasaṃjvareṇa rūpā rādhā=gaurī, nīlasya= nidhiviśeṣasya ratnam, nidhisambandhitvenātikamanīyatvaṃ nityanūtanatvamakṣayatvañca sūcitam| ³yadvā trailokyamaulisthalī, nepathyocitasya = jaganmukuṭālaṅkārayogyasya, nīlasya = viṣṇoḥ⁴, ratnam, ⁵tadvat ramaṇīya; bhūṣaṇakaṇṭhaḥ, avanī=prītimān ībhavat ārāva, āro gatiśca yasya saḥ gajanādī, gajagāmī ca tādṛśo yastāranāmā mayasahacaraḥ tripurādhyakṣo daityaviśeṣaḥ, tasya antakaḥ| avetidhātuḥ gatyartho'pi| ⁶udyata itipāṭhe- avanīṃ vibharttīti avanībhāraḥ = ⁷śailo himādriḥ, kaisālo vā, tasmāttatra vā avatāre udyataḥ, ⁸'bhuj dhāraṇe'| avanyāṃ bhārā = ⁹svaprakāśajñānapradā kāśī, tatra viśvanāthādyavatāre udyataḥ, avanībhārāṃ tāṃ kārśī rānti=gacchanti, teṣāṃ tāre=tāraṇe, udyataḥ iti vā| vrajāḥ=gaṇāḥ, sundarī = ¹⁰tripurasundarī,
janāḥ=janalokasthāḥ sanakādisiddhāḥ ¹lokā vā, teṣāṃ manastoṣapradaṃ uṣaḥ = prātaḥkālaḥ, uṣasi mano buddhi-²prasādodayāt| yadvā teṣāṃ manastoṣaprateḥ pūrayitrī dobā=bhujā yasya saḥ, gaṇānāṃ paripālanāt devyā ³api āliṅganāt, siddhānāṃ tad dhyānaviśeṣāttoṣapūrakam| kaṃso = durjanaḥ, sākāṃkṣapuṇḍarīkākṣa iti nirmalatvāt puṇḍarīkamiva, akṣaṃ=indriyam yasya, saḥ| ⁴puṇḍarīkasya = sahasrārapadmasya⁵ akṣamiva, puṇḍarīkākṣaḥ=śivaḥ| hṛdayapuṇḍarīkasya akṣa iva vā| puṇḍarīkamiva=śvetacchatramiva, akṣaḥ=sarpaḥ, yogyatayā śeṣanāgo yasya, jaṭāmukuṭabandhanīkṛtasya śeṣasya phaṇānāmunnayanena chatrākāratā|
'prārambhe karmaṇāṃ vipraḥ puṇḍarīkaṃ smared harimiti' - gāruḍīyavacanasya puṇḍarīkaṃ= puṇḍarīkākṣamiti vyākhyānāt, karmārambhe puṇḍarīkākṣasmaraṇācārāt atrāpi puṇḍarīkaḥ= puṇḍarīkākṣaḥ, tatra akṣi akṣaṃ vā yasya sa śivaḥ|
akṣa ityupakramya rudrākṣendrākṣayoḥ sarpe vibhītakatarāvapi| 'cakre karṣe pumān klībaṃ tulyasyaivārcanendriye' iti medinyāha| puṇḍarīkaṃ śiti cchatre iti kośaḥ|
yaṃ prāsūta śubhānvitā bhagavatīdevī bhaveśātsutaṃ santo yasya purandaraḥ kulapatiścūḍāmaṇiścāgrajāḥ| tenātanyata kṛṣṇadattakavinā sarvopakāriṇyasau yā tasyāṃ jayadevasūktivivṛtau sargo'gamatpañcamaḥ|
iti śrīmaithilakṛṣṇadattakṛtau sarvopakāriṇyāṃ śaśilekhākhyāyāṃ śrīgītagovindasya śivapakṣavyākhyāyāṃ pañcamaḥ sargaḥ |

18.8

śaśilekhā hariṃ=śivam|

Linked texts (1)