Gita Govinda 22
Śaśilekhā 22
- Language
- Sanskrit
22.1
śaśilekhā avanamo'stītyavanamāḥ¹ = bhaktāḥ, sthānānabhisamarthīkaroti, tādṛśena praṇatkāmapūrakena nūtanacandrālaṅkāriṇā vā śivena| anilo = vāyuḥ, bhāsvaratvādekatrānavasthānād vā,
taralaḥ = sūryaścandro jalaṃ vā, kuvalayaṃ = bhūmaṇḍalam¹, teṣā nayanaṃ = prāpaṇam, yasmāt tena² vāyyavādiprerakena| bhīṣmāsmāt pavate vāta itiśruteḥ| athavā⁴ anilena taralaḥ = cañcalo, bhāsvaro vā agniḥ, kūvat = bhūvat, valayaṃ = maṇḍalam, yayoḥ tau candra-sūryau, nayanāni yasya tena| avanamālinā⁵ vanamālineti prāgvat|
22.2
śaśilekhā vikasitaṃ¹ = nityavikāsī vikasitumārabdho vā navyaḥ yaḥ sarasijaḥ = samudrajaścandraḥ, tena lasitaṃ mukhaṃ yasya, tena|
22.3
śaśilekhā amṛtaṃ = muktiḥ², madhu³ = tatsamaṃ svābhyudayasukham , tadvaṃśṛ = tatradam, mṛdutaraṃ vacanaṃ yasya, tena amṛtaṃ ayācitam, madhu⁴ = kṣīram, rāti tādṛśamṛdutaravacanena| upamanyunāmno bhaktasyāśramopānte kṣīrasamudro vāhito bhagavatā bhaveneti|
22.4
śaśilekhā sthalaruhāṇāṃ¹ = manuṣyādīnām, jalaruhāṇāñca = jantūnām, rucikarau caraṇau = sakalabhajanīyacaraṇenetyarthaḥ|
22.5
śaśilekhā jalo⁴ = mūrkhaḥ, jalaṃ = jāḍyam, bhāvapradhāno nirdeśaḥ, tatkhaṇḍakaḥ| jalado = avijñaḥ, tatsamudayasya rucireṇa| yadvā sajalaḥ = savāriḥ, saprabha itiyāvat yo'bhrakasamudayaḥ⁵, tadvadrucireṇa śuklenetyarthaḥ| ⁶'jalado'bhrakameghayoriti' kośaḥ|
deja- rakṣaṇe, jaladaḥ = samudraḥ, tasmāt samudayaḥ = udbhavo yasya, sa candraḥ, jalavat = candravat rucireṇa|
22.6
kanasya = dīptasya, kasya = sukhasya, prakāśasya vā, nikaṣaḥ = prakāśakaḥ, rucyā śuciḥ, kāśī, vasanaṃ = vāso yasya tena| yadvā² kalo = dīptaḥ, kaḥ = mayūraḥ, nikaṣaśca tadruciḥ tadaṅgasaṅgāt śucivasanaṃ = karikṛttirūpam, yasya, tena| yadvā³ kanaketi, dhātumātropalakṣakam, nikaṣeti, tatparīkṣopalakṣakam, tābhyāṃ ruciḥ = śobhā, yasya, anekaratnaprabhava ityarthaḥ| śuciḥ = śuklaḥ, kailāso himādrirvā vasanam, yasyeti| anyatsamam|
22.7
śaśilekhā śivapakṣe'pi samam |
śaśilekhā
pakṣayoḥ¹ samam| mādhavaṃ² = sthāṇum| yadvā mā = mām, puro nidhāya, dhavaṃ = śivam, vā puro nidhāya prāṇaharo bhaviṣyasīti, tathā vaha, yathā'tikṣīṇā ahamuḍḍīya tatra gaccheyam| sa evoddīptamadanānalo madantikamāgaccheditibhāvaḥ| athavā³ bhāvanopanītaṃ śivaṃ pratyāha - he manobhava!, manasi bhavaḥ = sattā yasya, tādṛśa! manomātragocara! na tu dṛggocara!,
'bhavaḥ kṣaye ca saṃsāre sattāyāṃ prāptijanmanoriti'| '⁴manaścittamanīṣayoriti ca'|
manasaḥ = manīṣāyāḥ, prāptiḥ, janma vā, tādṛśeti vā| ānandane⁵ = ānande, candana! he! anila, na vidyate ilā = vāk yasya, manaḥ sthito'pi kimapi na
prativadasītibhāvaḥ| he jagatprāṇa ! = viśvavyāpaka he mama prāṇa!, mādhavaṃ = niṣkampam, kṣaṇaṃ = utsavam, puraḥ = śarīrasya, nidhāya = sudarśanaṃ dattvā, haro = bhaktaduḥkhaṃ¹ haratīti vyutpattimaddharaśabdavācyo bhaviṣyasi| svanāma yathārthatā-ākhyāpanārthamapi pratyakṣo bhavetibhāvaḥ| prasīda, vāmatāṃ muñca re iti kvacitpāṭhaḥ| atra re iti prītyatiśayāt²|
're sāhasāṅka! kavayāmi vayāmi yāmī' tivat prakṛtiviparyayadyotanārthaṃ vā| vāmatāṃ re=avahelā, bahnau muñceti sambaddho vā| ³bhavaḥ kṣaye ca saṃsāre sattāyāṃ prāptijanmanoriti|
22.8
śaśilekhā śivapakṣe'pi samam|
¹śivapakṣe'pi samam| athavā iva bhinnakramaḥ, yasmin śive ripuḥ, he sakhi! īṃ = śobhām, saṃvāsayati, tādṛśa iva svayaṃ tantrayanākṛtī bhūyaśca śobhām, tasmin nyavāsayadanaṅga iti, ṣaṣṭhī-saptabhyorabhedopacārāt| yasya ripuḥ sakhiṣu lakṣmīsamparka ivāsti, svamaraṇa-niścayānmitreṣu saṃpadasthāpanāt iti vā| śikhīva = lalāṭasthaḥ himānila iva| kīdṛśaḥ? araśmiḥ = alpatejaskaḥ, viṣaṃ sudheva, sudhāraśmirivālaṅkārakatvāditi vā| tasmin śive manogate = buddhyārūḍhe sati hṛdayaṃ dunoti = dūyate, karmarmaṇo'vivakṣā'tra, punarvalate ca = agnijanyamupatāpaṃ labdhavadapi sudhāraśmisaṃsargaśaityalobhena, valat itibhāvaḥ| 'himaṃ tuṣāramalayottarayoḥ śītalenyavaditi'|
22.9
śivapakṣe¹ arddhaṃ samam| kṛtāntena = daivena, bhagini! adya mama hitakāriṇī kā'pi nāsti| daivavaśāt tvameva bhaginyasītibhāvaḥ| kṛtāntena² = akuśalakarmaṇā, sarvasahanatvasvabhāvāt³ bhaginīti⁴ vā| he kṣame! = bhūme!| ātaraṅgaiḥ = satatagatikauśalaiḥ⁵, kiṃ⁶ gatiraṅgaṃ karoṣi, tvayi nipatitāṃ utthāpayasi utthitāṃ punaḥ śāyayasi mām, ityādikam, tena kiṃ siddhyatītyarthaḥ| ataḥ idānīṃ mamāṅgāni siñca, mama dehadāhaḥ śāmyatu|
⁷ayambhāvaḥ - ātaraṅgamaṅgalālanādikaṃ karoṣi, tatprayojanaṃ mama nāsti, atastathocchalitumarhasi yathā pātālajale madaṅgamajjanamiti|
22.10
śaśilekhā govindaḥ = śivaḥ¹| makaranda iva, makarandaḥ = saccidānandaparimalaḥ, sa eva sundaragalanmandākinī², tayā³ meduram, śrīgovindasya = śrīśivasya, indiraḥ = bhramaraḥ, 'indindiraścañcarīko rolambo madhupāvali'riti| yadvā⁴ śrīgovindapadaṃ = śrīśivasaṃjñakam, aravindaṃ = mukuṭārtheṃrindranīlamaṇibhiriti ca| anyat spaṣṭam|
nāgaranārāyaṇa iti, kṛṣṇapakṣe spaṣṭam| śivapakṣe-yogārthasya sattvānnārāyaṇīti gauryaḥ nāmadarśanāt nārāyaṇaḥ = śivaḥ, athavā nārāyaṇena = viṣṇunā anubhūyate, dṛśyate, pūjyate, toṣyate veti| nārāyaṇaḥ = śivaḥ, śaiṣiko'ṇ pratyayaḥ| nārāṇāṃ = jīvānām, āyo, ṇakāro jñānasya, yasmāt| 'ṇakāro jñānamucyate' ityekākṣaraḥ|
yaṃ prāsūta śubhānvitā bhagavatīdevī bhaveśātsutaṃ santo yasya purandaraḥ kulapatiścūḍāmaṇiścāgrajāḥ| tenātanyata kṛṣṇādattakavinā sarvopakāriṇyasau yā tasyāṃ jayadevasūktivivṛtau sargo'gamatsaptamaḥ||
iti śrīmaithilakṛṣṇadattakṛtau sarvopakāriṇyāṃ śaśilekhākhyāṃ śrīgītagovindasya śivapakṣa-vyākhyāyāṃ saptamaḥ sargaḥ|
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit