Gita Govinda 22
Rasikapriyā 22
- Language
- Sanskrit
22.1
api ca | vikasiteti | kiṃbhūtena hariṇā | sphuṭitāravindamiva manoharānanena sā gopikā kāmabāṇena viddhā na
22.2
nyanāyikāgamatvena nindāstutiparatvenāha-anileti | tatra pūrvaṃ dhruvapadaṃ yathā | sakhi yeti | he sakhi, yā gopikā vanamālinā hariṇā ramitā | ramaṇamitā ramitā | athavā ramaḥ saṃjāto yasyā iti | vanamālinā saha krīḍitetyarthaḥ | athavodyānavihārādibhirhariṇā vā ramamāṇā gopikā hariṇaiva tadviśeṣakrīḍane niyuktā | ātmanā saha krīḍanārthaṃ preriteti yāvat | athavā vanamālinā saha kāmena rantuṃ preritā tatraiva sābhilāṣā krīḍāparā babhūvetyarthaḥ | nindāpakṣe tu | vanamālineti mālāyāḥ sadbhāvāttasyāḥ saṃbhogaparāṅmukhatvaṃ sūcitam | vanalakṣmyāmalinevetastataḥ puṣparasāsvādāt | iti dhruvaḥ || atha padāni | anileti | tatra pratipadamekaikaṃ viśeṣaṇam | tṛtīyāntaṃ vanamālinaḥ prathamāntaṃ ca yā iti padopalakṣitāyāstasyāḥ | tatrāpi ca dhruvapadādviśeṣaṇānāṃ vaiparītyena | pakṣe etadviparīto'rthaḥ sūcito bhavati | kiṃbhūtena vanamālinā | anilena tarale ye nīlotpale te iva | nīle kamale iva nayane yasya | sā gopikā kisalayaśayane na tapati nopataptā bhavati | pakṣe yā kilānyamanaskena priyāntaranirīkṣaṇapratihitacañcalalocanenopabhujyate sā kisalayaśayane'pi na tapatīti na | api tu tāpaṃ prāpnotyeva |
atha ca | amṛteti | vanamālinā ramitā sā malayajapavanena malayagirijātena vātena na jvalati na dīpyate | kīdṛśena vanamālinā | amṛtādapi madhuraṃ mṛdutaramatiśayena komaladvacanaṃ yasya tena | amṛtetyādyucitaviśeṣaṇopapattyā sāmṛtasekena jvalanābhāvasyocitatvāt | atha cāmṛtamadhuramṛdutaravacanena vanamālinā yā ramitā sā malayajapavanena na jvalati | api tu jvalatyeveti |
22.3
sthalajaleti | kīdṛśena vanamālinā | sthalodbhavaṃ jalaruhaṃ kamalaṃ tadvadruciryayostādṛśau karau caraṇau yasya tena | atha ca yā vanamālinā ramitā sā himakarakiraṇena na luṭhati | api tu luṭhatyeva |
22.4
sajaleti | atha ca yā vanamālinā ramitā sā virahādhikyena hṛdi hṛdaye na dalati na dīryate | punaḥ kīdṛśena | sajalo jalasahito yo jalado meghastatsamudayavadrucireṇa | atha ca yā vanamālinā ramitā sā virahabhareṇa hṛdi na dalati | api tu dalatyevetyarthaḥ |
22.5
kanaketi | yā vanamālinā ramitā sā parijanānāṃ hasanena iyatī lajjā roditītyādi parijanahāsena | yadvā paritaḥ sarvato
22.6
tadgaḷitaṃ manoharaṃ mukhaṃ yasya tena | mukhaddhāsyatvena vikasitapadmasāmyaṃ bodhyam | atha ca | yā vikasitena sarasijalalitamukhena vanamālinā ramitā sā manasijaviśikhena na sphuṭati | api tu sphuṭatyeveti pūrvavat |
api ca | sakaleti | kiṃbhūtena hariṇā | sakalabhuvanajanaśreṣṭhataruṇena sātīva nirbhararasenāpi rujaṃ pīḍāṃ na dhārayati | yā kila sakaleṣvapi bhuvaneṣu varataruṇenopabhujyate tasyāstu ekaikasyāpi vittena śoko bhavatīti nindā |
22.7
api ca | śrījayadeveti | anena śrījayadevabhaṇitaṃ ca tadvacanaṃ ca tena hetunā hariḥ śrīkṛṣṇaḥ hṛdayaṃ praviśatu | arthādrādhāyāḥ | athavā ayaṃ hariḥ hṛtpraviśatu | api śabdāttadāro Poc karaṇavacanāni ca || tathā ca saṃgītarāje—'rāgo varāṭikā yatra tālo varṇayatistathā | padāni svecchayālāpabhūṣitāni yathāyuti || tataḥ svarāśca pāṭāśca tataḥ padyāni kānicit | iti nārāyaṇapadānmadanāyāsanāmakaḥ || prabandhaḥ kṣitināthena lokanāthasya varṇitaḥ' || iti nārāyaṇamadanāyāsanāmā ṣoḍaśaḥ prabandhaḥ |
idānīṃ svacittamevopālabhate—ripuriveti | he sakhi, yasmingate sati anyatra sthite sati athavā'jñātasvarūpe sati ayamanukūlo'pi sakhīsaṃvāsaḥ ripuriva mano dunoti | anu ca | śīto vāyuḥ jvalana
22.8
civasanaśca tena | athavā kanakasya nikaṣaḥ nikaṣopalarekhā tatkāntivimala vastreṇa | sā gopikā parijanahasanena na śvasiti | niḥśvāsavatī na bhavati | pakṣe yā kāṣāyavasanādinā saṃgatā bhavati sā parijanairupahasitā dīrghāniḥśvāsānmuñcatyeva |
ceto yāsyatīti
sakhīṃ procya antarā punaḥ savyājaṃ kālavilambaṃ kṛtvā punaḥ smaraśarāsahā malayānilamupālabdhumāha—manobhaveti | he candanānila, jagadālhādaka prasīda | viparītalakṣaṇa kṣamāṃ kuru | kathaṃ vaiparītyam | yataḥ jagadālhādakasvarūpapracyutyā mama ripormanobhavasya ānandamakarot | ato manobhavānandana prasīda kṣamāṃ kuru | dakṣiṇo'hamiti kṛtvā hitāhitalakṣaṇavakratānabhijñatvānnopālabhyo'hamiti vadasīti cettarhi jitam | he dakṣiṇa, kṣaṇaṃ kṣaṇamātraṃ vāmatāṃ muñca | kṛtajagatprāṇasya me sarvasādhāraṇyena neyaṃ paddhatiriti cet | he jagatprāṇa, aṅgīkṛtajagatprāṇa tvaṃ mādhavaṃ purodhāya agre kṛtvā sāṃpratameva mama prāṇaharo bhaviṣyasi | tarhi sādhu ceṣṭitam | nāhamasyā maraṇanimittaṃ kiṃ tu mādhava itīdamevāvāmatāyā vilasitamiti | atra vaṃśasthaṃ vṛttam | atiśayoktiralaṅkāraḥ |
idānīṃ kāmopattā malayānilādīnadhikṣipati | bādhāmiti | he malayanila, bādhāṃ vidhehi pīḍāyāṃ kiṃ pratīkṣase | he pañcabāṇa, prāṇān gṛhāṇa | pañcabhirbāṇaiḥ pañcāpi prāṇāṃstvaṃ gṛhāṇa | bhavata idameva prayojanam | yasmātsmaro'pi taptaṃ janamupatāpya gṛhābhimukhīkriyate etadarthameva svabhāvaparityāgenāpyupakṛtirvidheyā | paraṃ tu ahaṃ bādhyamānāpi gṛhītaprāṇāpi punargṛhaṃ nāśrayiṣye śrīkṛṣṇameva śaraṇaṃ vrajiṣyāmīti tāvupālabhya punarudīrṇasmarātha yamunāmāha-he kṛtāntabhagini, yamasvasaḥ, malayānilapañcabāṇau śaityasaṃbhogakāraṇamapi pīḍayataḥ | nahi tarhi tvaṃ yamasya bhaginī tābhyāṃ prāṇeṣu gṛhīteṣu dhātuḥ kimuttaraṃ dāsyasīti | tena tava kṣamayā kṣāntyā kiṃ, bhrāturhitaṃ samācara matprāṇārpaṇena | netyāha | taraṅgairūrmibhirmama gātrāṇi siñca | teṣu sikteṣu mādhavaprāptyā dehadāhaḥ śāmyatu | taraṅgasenekāpi tadalābhe prāṇeṣu gateṣu dehadāhaḥ śāntimeṣyatītya-
22.9
iva mano dunoti || api ca amṛtadīdhitirhālāhalaliva mano dunoti | evamapyarthe tasminnapyadaye hṛdayaṃ punarbalādgalate tadabhimukhībhavati | kiṃ tarhi kriyate straiṇasthitiriyaṃ kuvalayadṛśāṃ nikāmaniraṅkuśaḥ kāmo vāma eva varttate | nikāmaniraṅkuśa atiśayocchṛṅkhalaḥ | atra hariṇī vṛttam | virodhāḷaṅkāraḥ |
idānīṃ sargānte vaiṣṇavānāśāste-prātariti | ayaṃ nandātmajaḥ jagadānandāyāstu | kiṃbhūtaḥ smeramukhaḥ smeraṃ sahāsaṃ mukhaṃ yasya sa tathā | kiṃ kṛtvā | rādhānane nayanayorañcalaṃ prāntamādhāya āropya | kiṃbhūtamañcalam | vrīḍācañcalaṃ lajjayā taraṃlam | etāvatā rādhānanaṃ kaṭākṣavīkṣitaṃ kṛtvetyarthaḥ | taduktam- 'yadgatāgataviśrānti vaicitryeṇa vivarttanam | tārakāyāḥ kalābhijñāstaṃ kaṭākṣaṃ pracakṣate' || kva sati | sakhīmaṇḍale prātaścakitaṃ yathā syāttathā svairaṃ svecchayā hasati sati | kiṃ kṛtvā | acyutaṃ nīlanicolaṃ nīlaparicchadaṃ vilokya | ca punaḥ rādhāyā uraḥ saṃvītapītāṃśukam | evaṃ vastravinimayaḥ sakhīnāṃ hāsye kāraṇam | iha hāsyo rasaḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | svabhāvoktiralaṃkāraḥ || atra sarge śaṭho nāyakaḥ | abhisārikā nāyikā | tallakṣaṇaṃ- 'smarāttībhisaretkānte sārayedvābhisārikā' |
22.10
bhiprāyaḥ | vasantatilakāvṛttam | aprastutapraśaṃsālaṅkāraḥ |
śrīekaliṅgāśrayasodarāyāṃ sphītojjvalāyāṃ rasikapriyāyām || śrīkumbhakarṇena vinirmitāyāṃ sargo'gamatsaptama ūrjitāyām || iti śrīgayādivimokṣādiviśvajanīnakarmanirmalīkṛtāntaḥkaraṇarājādhirājamahārājaśrīkumbhakarṇaviracitāyāṃ gītagovindaṭīkāyāṃ rasikapriyāyāṃ saptamaḥ sargaḥ samāptiṃ samagāditi | nirmalamatīnāmabhimataparipūttiḥ stāditi śivam ||
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit