Gita Govinda 37
Rasikapriyā 37
- Language
- Sanskrit
37.2
kārakaḥ || iti madhuripumodavidyādharalīlā nāma trayoviṃśaḥ prabandhaḥ |
8 || idānīṃ suratārambhaṃ vivarṇayiṣurāha-pratyūha iti | tayo rādhāmādhavayoḥ sa ciraṃ kāṅkṣitaḥ suratārambha udbhūtaḥ pravṛddhaḥ san priyaṃbhāvuko babhūva | sa kaḥ | yasminsuratārambhe nibiḍāśleṣe dṛḍhatarāliṅgane pulakāṅkureṇa romāñcamātreṇāpi pratyūho'bhūt | aṅkuragrahaṇaṃ tanmātramapi āliṅganāntarāyajñāpanārtham | āśleṣārambho'pi sātviko romāñco'bhūditi yujyate | api ca | yasminkrīḍākṛtavilokite'pi nimiṣeṇa pratyūho'bhūt | vilokitaṃ nimeṣitamātrasyāpyasahamabhūt | anu ca | aṅgādaṅgāntarasaundaryadidṛkṣālolaṃ netraṃ naikatrāpyavayave dhṛtiṃ badhāneti vyajyate | adharasudhāpāne kāmakathākrīḍanamantarāyo jātaḥ | adharapāne priyālāpo na soḍhaḥ | atiśayenādharaṃ pātumiccho ratipriyālāpaḥ ko'pi tasmādapyadhikarucira iti vyajyate | api ca kāmakalāsu yuddha iva yuddhe karaṇātakaraṇāntarārambhe ānandādhigamenāpi antarāyo yathā kāmajananākāṅkṣāpi śithilā bhavediti vācyārthaḥ | kāmotpattau saṃjāyamānāyāmalyamanaskalāya tatpratibandhakakāraṇāntaramārabdhamiti vyaṅgyo'rthaḥ | ata eva pravṛddhatvamucitam | śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | yathāsaṃkhyamalaṃkāraḥ | saṃbhogākhyaḥ śṛṅgāro rasaḥ || jayamaṅgalatālena 'pathaṃ śṛṅgāranirbharam | gītāḥ pāṭāḥ kharāstenā ucyante yatra rūpake || devaśākhābhidhe rāge suratārambhanāmataḥ | candrahāsaprabandho'yaṃ prabandhaḥ prītitṛddhareḥ || iti suratārambhacandrahāsanāmā caturviṃśaḥ prabandhaḥ |
tadeva vivṛṇoti-dorbhyāmiti | yadyasmātkāraṇādetāvalyapi vyatikare kāntaḥ kṛṣṇaḥ kāmapi vācāmagocare vartamānāṃ tṛptimāpa
37.3
yattasmādaho kāmasya vāmā lokapathātītā gatiśceṣṭitam | atra kamitumiṣṭa iti kāntaśabda aucitīmāvahati | yato duḥkhivadbhavane prītimāpeti | kiṃbhūtaḥ kāntaḥ | dorbhyāṃ saṃyamito bandhanaṃ prāpitaḥ | anu ca payodharabhareṇāpīḍitaḥ | āsāmastyena pīḍāmāpitaḥ | anu ca pāṇijairnakhairāviddhaḥ | anu ca daśanaiśca kṣatamadharapuṭaṃ yasya | tathā śroṇītaṭenāhatastāḍitaḥ | api ca kace hastena saṃgṛhītvānamitaḥ | api ca adharamadhusyandenodharamadhupānena nimittena saṃmohanaṃ prāpitaḥ | aho ityāścarye | kāmasya vāmā gatiḥ | vāmatvaṃ rasāntarāvirbhāvāt | vīrarasamāśritya kṛtāparādhaḥ sa krameṇa saṃyamanāpīḍanāvedhakṣatāhlyavanamanasaṃmohanāni prāpitaḥ kāmapi tṛptimāpa | api tu sthirotsāhaḥ san kāmayuddhānna virarāmeti na kāmapītyarthaḥ | ato vāmā gatiḥ | atra virodhaḥ | yastu kamitumiṣṭaḥ tasminkathaṃ saṃyamanādayo yojyante | saṃyamanādibhiśca śṛṅgārānubhāveṣu āliṅganādiṣu dyotiteṣu kāmapi niratiśayāṃ prītimāpeti virodhaparihāraḥ | athavā kāmasya vāmā iti rāmaiva gatiḥ rāmāniṣṭhaiva gatiḥ | yadevaṃ vyatikare'pyudrikto bhavati | śārdūlavikrīḍitam | atra vākyārthasya prādhānyādrasasya ca saṃkīrṇatvenāṅgatyādrasavadalaṃkāratā || vijayānandatālena gauḍīrāge viracyate | padyaṃ pāṭāḥ kharāstenā līlā nāyakasaṃbhavāḥ || śṛṅgārakaiśikīrītiḥ kāmatṛptipuraḥsaraḥ | kāminīhāsanāmāyaṃ prabandhaḥ parikīrtitaḥ || iti kāmatṛptikāminīhāsanāmā pañcaviṃśatitamaḥ prabandhaḥ |
taduktaṃ tadeva vīrasaṃvalitaṃ śṛṅgāraṃ vivṛṇvannāha—vāmāṅka iti | ayaṃ ślokaḥ pūrvaṃ vākyaśeṣatvena yojanīyaḥ | tadetvanvayaḥ | ratikelisaṃkularaṇārambhe vāmāṅke varttamānayā rādhayā saṃbhramātsamarasaṃbhramābhiniveśātsaṃyamanādibhya upari kāntajayāya yatkiṃcitsamarasaṃbhrampaṭabhaṭayogyasāhasaprāyaṃ bālajanāyogyaṃ prārambhi yena jaghanasthalī niṣpandā iti calitumaśaktiḥ | api ca dorvalliḥ śithilitā iti prahā-
37.4
idānīṃ saṃbhogasaṃtuṣṭyotsargasamāpteḥ saṃbhogānte līlāmāha—tasyā iti | ebhiḥ pañcabhiḥ kāmaśaraiḥ patyuḥ śrīkṛṣṇasya manaḥ kīlitam | tadetadadbhutamāścaryakāri abhūt | kiṃbhūtaiḥ kāmaśaraiḥ | ityanena prakāreṇa prātardṛśaurnimittaiḥ khātaiḥ | bāṇāstu saprāyaṃ sāhasabahulaṃ kāntajayāya tadupari tasya kāntasyopari kiṃcidbhokottaraṃ prārambhi puruṣāyitamārabdham | yatsaṃbhramātsaṃvegāttasyā rādhikāyā jaghanasthalī niṣpandā niścalā jātā| dorvallirbāhulatā śithilitā śithilībhūtā | vakṣo hṛdayamutkampitam | akṣi mudritam | tataḥ strīṇāṃ paurubarasaḥ parākramābhilāṣaḥ kathaṃ sidhyati | api tu na sidhyatyevetyarthaḥ | 'māro mṛtau viṣe'naṅge' iti viśvaḥ | 'samau saṃvegasaṃbhramau' ityamaraḥ |
tasyā iti | etaiḥ kāmaśaraiḥ patyurdṛśolauṃcanayoḥ prātarnikhātairmanaḥ kīlitaṃ viddham | ityadbhutamāścaryam | anyatra nikhātairbāṇairanyatkīlitamityāścaryamityarthaḥ | kaiḥ | kāmaśaraiḥ | tasyā rādhāyāḥ pāṭanena śvetaraktena pāṇijena nakhenāṅkitamuraḥ | nidrākaṣāye nidrayā
37.5
rākṣamatā | api ca vakṣa utkampitaṃ hṛdi kampo jātaḥ | api ca | akṣi mīlitaṃ darśane'śaktaṃ jātam | atrārthe vṛddhasaṃmatimāha—strīṇāmabalānāṃ pauruṣaraso vīrarasaḥ kutaḥ sidhyati | api tu na kuto'pi | kelau vāmāṅge lalanāyā dakṣiṇāṅgasthapuṃsaḥ bhānunāḍīsaṃbandhātsuratāntakārī kāmodbhavo bhavatīti vātsyāyanamatavedināṃ matam | tasmiṃśca lalanānāmevaṃ ceṣṭāḥ prasiddhāḥ | athavā ratārambhādupari iti yojanā | idameva vākyaṃ nirapekṣaṃ vyākhyeyam | atra doṣṇorvallitvena viśeṣaṇaṃ śaithilyena aucitīmāvahati | atra 'viśeṣoktirakhaṇḍeṣu kāraṇeṣu phalāvacaḥ|' iti viśeṣoktiralaṃkāraḥ | saṃbhogākhyaḥ śṛṅgāro rasaḥ | kutaḥ sidhyatītyanena samarasakaraṇaṃ vyajyate | gītyādi prasiddham || jayaśrīsaṃjñatālena padyaṃ pāṭāḥ kharāstathā | stenāśca yatra badhyante saṃbhoge rasa uttame | rāge karpaṭabaṅgāle sa pauruṣarasātparaḥ | premṇā vilāsanāmāyaṃ prabandho mādhava priyaḥ || iti pauruṣarasapremavilāsanāmā ṣaḍviṃśaḥ prabandhaḥ |
vyākośa iti | sā mugdhakāntiryata eva vilulitā ratiparimarditā tathāpi kṛṣṇe dhinoti prīṇayati | kiṃ kurvatī | satrapā satī sadyastatkālaṃ stanajaghanapadaṃ pāṇinā ācchādya paśyantī | kathaṃ vilulitetyāhakeśapāśaḥ kabarī vyākośaḥ śithilo jātaḥ| api ca | alakaiścūrṇakuntalaistara litamitastato gatam | kapolau svedamokṣau jātau | anu ca bimbādharakāntiḥ kliṣṭā jātā | anu ca hārayaṣṭiḥ kucakalaśarucā hāritā kuto'pi nāśitā | anena kañcukābhāvāddhārayaṣṭiḥ śarīraśobhayaiva nigīrṇā | apica kāñcī kāntirhatāśā jātā| iyamapi vastrābhāvāttaddehaśobhayaiva luptā | niralaṃkaraṇāpi sarvātiśāyinyā śarīraśobhayaiva pratyurmano-
37.6
dṛśormāstairviddhaṃ mana ityetadadbhutam | ko'rthaḥ | prātaḥ priyāyāmetāni dṛṣṭvā punarbhava iva kāmaḥ saṃjāta ityarthaḥ | tānyeva ca kāmabāṇapañcakavyājena vastūnyapadiśati | tasyā rādhāyā uro hṛdayaṃ pāṭalā ye pāṇijāstairaṅkitaṃ dṛṣṭvā | anena pāṭalāpuṣpaṃ smarabāṇa uktaḥ | api ca nidrayā kaṣāye kaluṣite dṛśau dṛṣṭvā | anena kamalābyaḥ puṣpabāṇo'bhāṇi | api ca nirdhauto'dharaśoṇimā | taṃ dṛṣṭvā | anena bandhujīvapuṣpaṃ smaraśaro'gādi | api ca vilulitasrastasrajo mūrddhajāḥ | tānapi dṛṣṭvā | srastā sragyebhyaste tathā | vilulitāśca te srastasrajaśca | anena mālatīdāma mīnaketaneṣuruddiṣṭaḥ | api ca darakṣlathāñcalamīṣacchlathaprāntaṃ kāñcīdāma mekhalādāma dṛṣṭvā | anena suvarṇajātyādipītakusumaiḥ kusumāśraśaro varṇitaḥ | etāni dṛṣṭvā punaḥ smaraparavaśo jāta ityarthaḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | atrāpi vākyasyānyaparatvādvasavadalaṃkāratā | rasaścādbhutopabṛṃhitaḥ śṛṅgāra eva || yatitālena tālena padyaṃ pāṭākṣarāstathā | tenārūḍhanta ālapaḥ śṛṅgāraḥ premanirbharaḥ | rāgo marukratiryantra sa prabandho nigadyate | kāmādbhutābhinavatā mṛgāṅkalekhābhidhānataḥ (?) || iti kāmādbhutābhinavamṛgāṅkalekhābhidhaḥ saptaviṃśaḥ prabandhaḥ |
idānīmanyāpadeśenātmānaṃ dhanyamiti dhvanayati-īṣanmīliteti | harṣotkarṣavimuktaniḥsahatanoḥ harṣotkarṣeṇa nānāratajanitānandātiśayena vimuktāśleṣatvena nirvyāpārā niḥsahā 'ca kāmāveśavaśādanyavyāpārāsahā tanuryasyāḥ | etāvatā suratamanu śrāntatanormṛgalocanāyā dhanya eva mukhaṃ dhayati pibati nākṛtapuṇyakarmā | kathaṃ yathā syāt | bhṛśapariṣvaṅgāddṛḍhāliṅganācchāntastabdhapayodharaṃ śāntau vipulakau stabdhau kaṭhinau kiṃcidānatau payodharau yasminkarmaṇi tathathā syāt | etāvatā suratānte nitāntaṃ kāntaṃ tanmukhaṃ dṛṣṭvā punarāliṅgyādharapāne spṛhābhavadityarthaḥ | kiṃbhūtamānanam | īṣanmīlitadṛṣṭi kiṃcinmukulite dṛṣṭī yatra | kiṃbhūtamānanam | mugdhaṃ manoharaṃ yathā syāttathā vilasantyo yāḥ sītkṛtānāṃ dhārāḥ śreṇyastadvaśādvyaktā ākulāśca suratakrīḍāyāṃ yā kākavo dhvanivikārāstāsu vikasanto ye dantāṃśavastairdhauto 'dharo yatra tattathā | kasmāddṛḍhāliṅganavaśāt | etena vṛkṣādhirūḍhakamityāliṅganamuktam | tallakṣaṇam-'caraṇena caraṇamākramya dvitīyenorudeśamākramantī veṣṭayantī ca tatpṛṣṭhāsaktaikabāhurdvitīyenāṃsamavanamayantī īṣatpravṛttātaḥśvasitasītkṛtakūjitā cumbanārthamadhiroḍhumicchediti vṛkṣādhirūḍham' | tacca ghaṭitamiti cumbanaviśeṣaḥ | 'īṣatpragṛhya nimīlitanayanāvacchādayantīti ghaṭitaṃ nāma' | etacca tadāliṅganatoṣeṇa ātmani dhanyatvamāropya svātmagatārthacintanaparaṃ padyam | śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | jātiralaṃkāraḥ| pāñcālī rītiḥ | māgadhī gītiḥ | bhāratī vṛttiḥ | sthitalayaṃ gānam |
37.7
athānantaraṃ tayoḥ parasparānandasaṃdoharūpasuratāvasāne rādhā govindamānandayatītyuttarakṛtyāni prati protsāhayantī jagāda-atha sahaseti | atha rādhā ānandena upalakṣitaṃ govindamidaṃ vakṣyamāṇaṃ sādaraṃ jagāda | kiṃbhūtaṃ govindam | sahasā vegena
37.8
hāriṇyabhūdityarthaḥ | sragdharāvṛttam | 'mrabhnairyānāṃ trayeṇa trimuniyatidyutā sragdharā kīrtiteyam |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit