Gita Govinda 4
Śrutirañjanī 4
- Language
- Sanskrit
Contents
- 4.8 — 9 parts
4.8.1
laliteti | eṣā'ṣṭapadī aṭatālena¹ saha vasantarāgeṇa gīyate | tālalakṣaṇamuktam | ayaṃ na śuddhavasantaḥ | hindolavasantasyaiva vasantakrīḍoyogitvena parigaṇanāt | taduktaṃ ṛtukrīḍāviveke - vasantacūrṇanikṣepo² malikaireva bhūṣaṇam | hindolarāgagānaṃ ca puṣpāpacaya eva ca | ḍolākelī vivāhaśca mādhavīsahkārayoḥ | aśokavakulādīnāṃ tarūṇāṃ dohadakriye' ti | vasantarāgasvarūpaṃ tu - sikhaṇḍināṃ barhinibaddhacūḍaḥ puṣpan pikaścūtalatāṅkureṇa | bhraman madāvāsamanaṅgamūrtiḥ mato mukundasya vasantarāgaḥ³ || tatra viharatītyādi durante ityantaṃ dhruvapadam | tadādau vyākriyate | atra kṛṣṇaṃ mṛgāyamāṇāyai rādhāyai sakhī tatkṛtaceṣṭāṃ kathayati - he sakhi rādhe virahijanasya priyeṇa priyatamayā vā viyuktasya janasyetyarthaḥ | idaṃ strīpuṃsasādhāraṇam | durante niravadhike yāpayitumaśakya ityarthaḥ | vasantasyodvejakatvāddhirahijanaṃ prati tasya durantatvamiti bhāvaḥ | iha asmin sarasaḥ virahiyuvatighaṭane caturaḥ sa cāsau vasantaśca tasmin ghaṭanācāturyaṃ cāsya udvejakatvādityavagantavyam | hariḥ patnyādīnparityajya āgatagopikājanavirahatāpān
4.8.2
haratīti hariḥ | yuvatijanena samaṃ saha viharati cūrṇavikṣepādinā krīḍati | na kevalaṃ krīḍāmātraṃ api tu tena samaṃ nṛtyati | krīḍājanitasantoṣeṇa tena saha¹ nṛtyati abhinayatītyarthaḥ | kīdṛśe vasante viharatītyākāṃkṣāyāmāha — laliteti | lalitā ramaṇīyā yā lavaṅgalatā devakusumavallī | 'lavaṅgaṃ devakusuma' mityabhidhānāt | tayā pariśīlanaṃ samparkau yasya² tādṛśaḥ | anena saurabhyaṃ sūcitam | komalaḥ malayācalasthaḥ³ malayasamīraścandanānilo⁴ yasmiṃstathokte | kiñca madhu Netto madhukarāṇāṃ madhuvratānāṃ nikaraḥ samūhaḥ tena karambitāmilitāḥ ye kokilāḥ pikāḥ teṣāṃ kūjitamavyaktaśabdaḥ yeṣu tāni | madhukarajhaṅkārakokilārāvairmukhiratānītyarthaḥ | 'madhuvrato madhukaro madhuliṇmadhupāyinaḥ', 'kokilaḥ pika ityapi', ityamaraḥ | evaṃvidhāni kuñjakuṭīrāṇi latāgṛhasvarūpakalpitamandirāṇi⁵ yasmiṃstathokte vasante viharati cetyanvayaḥ | anena vasantasya atyantodvejakatvamuktam | 1 || unmadeti | uddhato mado yasya sa madoddhataḥ; kāryākāryānabhijña ityarthaḥ | tadanabhijñatvaṃ ca tasya asahāyabādhakatvādavagantavyam | etādṛśo madano
4.8.3
manmathaḥ tena manorathaḥ priyatamāliṅganādyabhilāṣaḥ yeṣāṃ te tathoktā eva pathikavadhūjanāḥ proṣitabhartṛkāḥ tairjanita utpāditaḥ vilāpaḥ paridevanaṃ yasmin tathokte| vasantasya virahijanodvejakatvāt virahāturavadhūjanavilāpastatra yukta iti bhāvaḥ | kiñca alikulena makarandapānārthamāgatarolambakadambena saṃkulāni vyāptāni yāni kusumāni teṣāṃ samūhaḥ puñjaḥ tena nirākulamatyantaṃ vyāptam | bakulānāṃ sugandhi kusumadrumaviśeṣāṃ kalāpaḥ samūhaḥ yasmin tādṛśe vasante viharatītyanvayaḥ | ‘kalāpo bhūṣaṇe barhe kadambe kacchape'pi ca’ ityutpalaḥ | mṛgamadeti | mṛgamadaḥ kastūrikā tasya saurabhaṃ parimalaḥ tasya rabhasena vegena harṣeṇa vā | ‘rabhaso vegaharṣayo’ riti viśvaḥ | vaśaṃvadāni tadāyattāni tatkalpāni tadvatsugandhīnītyarthaḥ | navāni nūtanāni yāni dalāni parṇāni teṣāṃ mālā paramparā yeṣu tathoktāḥ tamālāstāpiñchataravo yasmiṃstathokte | kiñca yuvajanānāṃ taruṇapuruṣāṇāṃ yāni hṛdayāni teṣāṃ vidāraṇe¹ chedakārye manasijanakhāḥ kāmakarajāḥ teṣāṃ ruciḥ kāntiriva kāntiryeṣu tathāvidhāni kiṃśukajālāni palāśakusumamandohā yasmiṃstathokte | kandarpasya śrīpatiputratvena sakalasaubhāgyasukhakaratvasaṃbhavāt ² | kiṃśukānāṃ tatkalpatvam | uktaṃ ca sāmudrike— ‘pāṇipādatale rakte netrānteṣu³ nakheṣu ca | tālujihvādharoṣṭhaṃ saptaraktaṃ prasasyate’ iti | tādṛśe vasante harirviharatītyanvayaḥ |
4.8.4
madaneti | madanamahīpatiḥ kandarpabhūpālaḥ, tasya kanakamayo daṇḍo yasya tatkanakadṇḍaṃ śvetacchatraṃ tasya ruciriva ruciḥ kāntiryeṣāṃ tāni kesarakusumāni| devavallabhākhyadrumaviśeṣapuṣpāṇi | 'kesaro devavallabha' ityamaraḥ | teṣāṃ vikāso yasmiṃstathokte | kiñca militā ghaṭitāḥ śilīmukhā dvirephāḥ yeṣu tāni | pāṭalakusumāni teṣu paṭalaṃ samūhaḥ tena kṛtaḥ smaratūṇavilāsaḥ madanatūṇīravibhramo yasmiṃstathokte | 'tūṇopāsaṅga tūṇīraniṣaṅgā iṣudhirdvayo' rityamaraḥ | atra śilīmukhaśabdena bāṇā api grāhyāḥ | tathā ca pāṭalānāṃ tūṇatvarūpaṇaṃ samañjasaṃ bhavati¹ | vigaliteti | vigalitaṃ apagataṃ² lajjitaṃ lajjā yebhyaste tathoktāḥ | lajjitamiti bhāve ktaḥ | ata eva jagat janajātaṃ avalokayantīti jagadavalokanāḥ | asmin samaye nirlajjānasmānavalokya janāḥ kiṃ vadantīti tān paśyantītyarthaḥ | ye taruṇā yuvānaḥ teṣu viṣaye karuṇaiḥ karuṇakusumaiḥ kṛto hāso yena tathokte | vikasitakaruṇakusumavyājena³ kāmodrekeṇa nirlajjān janānavalokya vasanto hasatīti bhāvaḥ | kiñca virahiṇāṃ viyogināṃ nikṛntanaṃ nitarāṃ khaṇḍanaṃ yasmin viṣaye kuntamukhānāṃ prāsāgrāṇāṃ ākṛtirivākṛtiryeṣāṃ tādṛśāni yāni ketakāni ketakakusumāni tairdanturitāḥ vyāptāḥ āśā diśo yasmiṃstathokte viharatītyanvayaḥ⁴ |
4.8.5
mādhaviketi | mādhavikāyāḥ puṣpitavāsantīlatāyāḥ parimalo gandhaḥ tena milite vyāpte | kiñca navamālikayā navamālikā nāma latāviśeṣaḥ | 'saptalā navamālike' tyamaraḥ | navamālikākusumaiḥ jātāvekavacanam | atisugandhau sugandhāvityatra 'gandhasye'tyādinā¹ bahuvrīhisamāse itsamāsāntam | anyatra parimalavatī | kiñca munimanasāmapi, munīnāṃ viṣayavimukhānāṃ manasāmantaḥkaraṇānāmapi kimuta rāgiṇāmityarthaḥ | mohanakāriṇi vikārasaṃpādanaśīle² | 'supyajātau'³ viti ṇiniḥ | kiñca taruṇāśca taruṇyaśca taruṇāḥ | 'pumān striye'⁴tyekaśeṣaḥ | teṣāmakāraṇabandhuḥ | anyonyasaṃbandhaghaṭakatvāt⁵ avyājasakhaḥ | nirvyājamitrabhūta ityarthaḥ | tādṛśe | navamallikayeti ca pāṭhaḥ | sphuraditi | sphurantī bhāsamānā atimuktalatā mādhavīlatā | atimuktaḥ puṇḍrakaḥ syādvāsantī mādhavīlate' tyamaraḥ | tayā parirambhaṇamāliṅganaṃ tena mukulitaḥ sañjātamukulaḥ | ata eva pulakitaḥ sañjātapulaka iva vikasita ityarthaḥ, etādṛśaścūto yasmiṃstādṛśe | atra latācūtayoḥ parirambhaṇādeḥ pratipādanāt tayārnāyikānāyakasāmyaṃ dhvanyate | kiñca parisare paryantabhuvi 'paryantabhūḥ parisara' ityamaraḥ | parigatā parito vyāptā yā yamunā tasyā jalaṃ tena pūte pavitrīkṛte | surataśramāpanodanapaṭutarayamunāpayaḥkaṇālaṃkṛte' ityarthaḥ | etādṛśe vṛndāvanākhye pradeśe vasantasamaye viharatītyanvayaḥ |
4.8.6
śrījayadeveti | haricaraṇasmṛteḥ śrīkṛṣṇapādasmaraṇasya sāro balaṃ yasya tattādṛśam | santataharismaraṇamūlakāraṇamityarthaḥ | anenaitasya gītasya āmuṣmikaphalasādhanatvamuktam | na kevalamāmuṣmikaikaphalasādhanatvaṃ api tvaihikasukhasaṃpādakatvamapyastītyāha -- saraseti | rasāḥ śṛṅgārādayaḥ taiḥ saha vartata iti sarasaḥ etādṛśo vasantasamayaḥ tasya varṇanaṃ yasmiṃstādṛśam | sarasamiti varṇanaviśeṣaṇaṃ vā ata eva anugatāḥ anusṛtāḥ madanavikārāḥ strīpuṃviṣayakāmaceṣṭāḥ yatra tādṛśam | anena aihikasukhasādhanatvamuktam | etādṛśaṃ śrījayadevena bhaṇitaṃ gaditaṃ vā idaṃ gītaṃ udayati sakalajanāhlādakatvena candra iva udayamāsādayatītyarthaḥ |
4.8.7
daravidalitati | he rādhe daraṃ īṣat viṃdalitā vikasitāḥ¹ yāḥ mallīvallayaḥ mallikā can latāḥ² tāsāṃ cañcantaścalantaḥ bhāsamānā ye parāgāḥ sumanorajāṃsi 'parāgassumano raja' ityamaraḥ | tānyeva prakaṃṭitāḥ sphuṭīkṛtāḥ ye paṭavāsāḥ nānāvidhakusumādisugandhadravyaparimilitagandhacūrṇāni | 'paṭavāso gandhavāsaṃ kusumādadhivāsita' mityabhidhānāt | taiḥ kānanāni kṛṣṇavihārayogyāni vipināni vāsayan adhivāsayan parimalayutāni kurvanniti yāvat | kiñca³ ketakīgandhabandhuḥ gandhasugandhuḥ | gandho vā bandhuḥ sahacaro vā yasya tadgandhādhivāsita ityarthaḥ⁴ | gandhaṃ vahatīti gandhavāho malayanilaḥ kartā prasaran viyogijanapīḍānivartanāya bahirapi sañcaran yaḥ asamabāṇastasya manmathasya prāṇastadvat sa iva | 'tena tulyaṃ kriyā cedvati⁵' riti vati pratyayaḥ | prāṇa iti jātāvekavacanam | iha vasantasamaye cetaḥ viyogināṃ cittāni dahati bhasmīkaroti | hiḥ prasiddhau | dahati⁶ khalvityarthaḥ paśyeti vākyaśeṣaḥ⁷ ||
4.8.8
sakhī rādhāyai prakārāntareṇāpi vasantarūpaṃ kathayati—unmīladiti || madhu puṣparasaḥ | 'madhu madye puṣparase' ityamaraḥ | tacca gandhaśca madhugandhau | unmīlantau vasantasamayapravardhamānau yau madhugandhau tayālubdhāḥ|¹ āsaktā ye madhupāḥ madhukarāstaiḥ vyādhūtāḥ mandāndolitāḥ ye cūtāṅkurāḥ sahakārapallavāḥ tatra krīḍantaḥ caraṇārthaṃ viharamāṇāḥ ye kokilāḥ parapuṣṭāḥ teṣāṃ² kākalī³ madhurāsphuṭasūkṣmadhvaniḥ⁴ tasyāḥ kalakalaiḥ utjṛṃbhamāṇarūpakolāhalaiḥ 'kākalī tu kale sūkṣme dhvanau tu madhurāsphuṭe | kalo mandrastviti, kolāhalaḥ kalakala' iticāmaraḥ | tai hetubhirudgīrṇā antarānestedvasthāṃ parityajya sphuṭabhāvena bahirudgatāḥ karṇajvarāḥ viyogiśokajā śrotratāpāḥ1 yeṣu tādṛśāḥ2| amī paridṛśyamānāḥ vāsaśaḥ vasantadivasāḥ| evaṃ3 prāpte yo duḥsahaḥ karṇajvaraḥ tannivartakatvena yadgṛhasthitakāminīdhyānamanucintanaṃ tatrāvadhāna nāma cittaikāgryaṃ tasya kṣaṇaḥ tatsamaya ityarthaḥ| tasmin prāptāḥ aparokṣatvena antaḥkaraṇe āvirbhūtāḥ yāḥ prāṇasamāḥ nijakāntāḥ tāsāṃ samāgamaḥ saṅgamaḥ āliṅganādikamiti yāvat| tena saha saukhyaṃ tasyollāsaḥ udayo yeṣāṃ taiḥ4 pāthakaiḥ pānthaiḥ5| kathaṃ kathamapi atikṛcchreṇa nīyante gamyante apanītāḥ kriyanta iti yāvat 6| yatra kānane paryaṭatāṃ sarvaviyogināmayaṃ samayo maraṇaprāya iti bhāvaḥ| paśyeti vākyaśeṣaḥ|| evaṃ vasantasamayamupavarṇya atra samaye anekanārībhiḥ saha viharamāṇaṃ śrīkṛṣṇaṃ pratyakṣeṇa darśayantī sakhī rādhāṃ prāha—aneketi ||
4.8.9
aneka nārīṇāṃ yaḥ parirambhaḥ āliṅganaṃ tatra sambhramastvarā¹ tayā sphuran bhāsamānaḥ manohārī cittākarṣaṇaśīlaśca yo vilāso vibhramaḥ tatra lālaso lampaṭaḥ | paravaśa iti yāvat | 'lolupo lolubho lolo lālaso lampaṭo'pi ca , iti pratāpamārtaṇḍaḥ² | tādṛśaṃ murāriṃ kṛṣṇaṃ ārātsamīpaṃ samakṣaṃ pratyakṣaṃ yathā tathā³ darśayantī asau sakhī⁴ rādhikāṃ punarāha brūte | ' ārāddūrasamīpayo ' rityamaraḥ | rāmakriyā⁵ rāgeṇa gīyate—
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit